LORA

Pedro Mari Otaño

LORA

IPUIKANTA IRU EGINTZATAN

EGILLEAK
	ARAZ: mutill gazte alai bat.
	GAINTZA: seme askoren aita, alabik gabe.
	LORA: neskatx gazte umezurtza, Gaintzaren alabordekua.
	AGIRI: erriko dontzella bat, Arazen emaztegaia.
	ALDUN: erriko etxe on bateko semia, Loraren senargaia.
	KASKAR: erriko emakume bat.

LENENGO EGINTZA

	Iruditegiak aurkeztatzen du Elizondoko erriko plaza Baztango Balleran.
	Santiago erriko patroiaren eguna da, eta illunabarra, festako jendia aldegiten asi dan orduba.
	Aditzen da fandango baten azkena, eta neskatx eta mutillak urruntzen dijuazen bitartean, kantatzen dute onela:

LENENGO IRUDIA

		Guazen, lagunak, goazen,
		illunabartu da;
		goazen, festa eder au
		goguan degula.
BATEK:
		Gaurko pozezko dantzak
		bat ez du nekatzen.
BESTE BATEK:
		Mutillak, berandu dek
		ta etxera goazen.
TALDE BATEK, 1°:
		Elbetearrak nekatu dira
BESTEAK, 2°:
		ta Gartzaingoak geiago,
BESTE, 3°:
		Lekaroztarra deitutzen danik
		aspertzen ez dala nago.
BESTE, 4°:
		Bejondaiola Iruritari
		guziyak baño gorago,
		errikoetxean beren izena
		mill'aldiz jarriya dago.
1°, 2°, 3°:
		Baztandarrak badira
		ez da zer esanik,
		ez baita bat atzera
		geldituko danik;
		naiz festan, berdin gerran,
		noranaira joanik,
		eriotzari ere
		bildur gabetanik.
BATZUEK:
		Ara, izarrak agertu dira,
		otzaro dator aizian,
		eta geiena maite dubena
		gure zai dago etxian.
DENAK:
		Egiya da, orain ta len
		amak zer onak diraden,
		biotza barren-barrenen;
		penik eman gabe, arren!,
		mugi gaitezen lenbailen;
		berriz ere festak emen
		laster ditugu izanen,
		goazen, bada, goazen, goazen.

(Alde banatatik joanaz, taldeka)

		Kantatu itzatzute,
		napar menditarrak,
		sorterri ederraren
		glori antziñarrak,
		ondo irabaziyak
		len guraso zarrak,
		biotz eta burudun
		euskaldun azkarrak.

		Bizi bedi Naparra
		doatsu ta pakez,
		bere fueruakin da
		bere borondatez;
		norbait miñdutzen bada
		gure libertadez,
		berendu dezatela,
		guk bezela, legez,
		ta ez guri kendu ta
		berentzat ezerez.

		Oitura on eder au
		zeñek ez du naiko?
		Mundu onetan ez da
		oberik jarriko;
		beragatikan gorde
		dezagun betiko,
		beiñ galtzen bada berriz
		ez da etorriko.

(Festazaleen kantu-oiartzunak 
urruntzen dijoazen bitartean, 
gelditzen dira iruditegian Agiri eta Araz.)

II-GARREN IRUDIA

(Araz eta Agiri.)

Agiri:
		Zergatik da zu triste
		gaur egotia?
Araz:
		Ai, Agiri, nago txit
		kezkaz betia.
Agiri:
		Zer da, ordia?
		Zergatikan zu etzaude alai?
		Ez al dirazu len bezela nai?
Araz:
		Animan ekaitz beltzak
		baitit eraso,
		ezin det azaldu ta
		ezin det jaso...
Agiri:
		Esan Araz,... o!
		Ordu gaiztuan nago ikusten
		zeluak lotu ote zaituzten.
Araz:
		Ez, Agiri maitia,
		maite kutuna;
		ez da nere miña zuk
		uste dezuna
		orren illuna;
		bañan zertan itzegiñ? Zergatik?
Agiri:
		Zerbait gordetzen dezu, ez dakit...
		Esan zaidazu Jainkuagatik.
Araz:
		Bai; amorezko su bat
		garturikan dena
		da emen
	(biotza señalatubaz)
		 txit barrenen
		gordeta dagoena,
		nere biziyarentzat
		gauzik biarrena,
		eta nere anima
		kiskaltzen dubena.
Agiri:
		Lorerik politena
		zugatikan beti
		badakizu ipintzen
		detala maitati,
		nik aingeru bati?
		Ezerk ez nau poztuko
		zugandik urruti.
Agiri:
		Urrutira al zuaz?
Araz:
		Uste det ala,
		badakizu biotzez
		nai dizudala,
		eta neretzako zu
		dena zerala,
		o, aur leiala,
		ta zuri eskeintzeko
		deus ez derala.
		Ez det dirurik,
		ez eta etxerikan,
		ain gutxi lurrik,
		ta doatsu ikusi
		nai zinduzket nik.
Agiri:
		Araz, maite nazu ta
		aski dut ori.
Araz:
		Bañan nik ditxa eman
		nai dizut zuri
		eta, agur egiñaz
		sorterriyari,
		banua sarri,
		bear dana kentzera
		Amerikari;
		andik etorri
		ta jauregi batean
		nai zaitut jarri
		erregiñ bat bezela.
		Bañan, Agiri!
		Denbora luzian ez
		banaiz agiri,
		itxoingo al dirazu
		benetan neri?
Agiri:
		Ait'ama onraduben
		alaben gisan,
		nik itxedongo dizut,
		ez bildur izan,
		naiz emen, naiz an;
		eta illko baziña
		zere lankintzan,
		otoitz elizan
		egingo nuke beti
		bakar-bizitzan,
		Jaungoikuak zeruban
		elkartu gaitzan.
BIYAK:
		Urte luzeak, urte samiñak,
		garratzak eta zikoitzak,
		leunduko ditu, maite laztana,
		barrengo biyon oroitzak;
		lasa joan zaitez, itxoingo dizu
		lasa joango naiz, itxedongo dit
		erru gabeko biyotzak,
		beti zugatik egiñaz nere
		beti nigatik egiñaz bere
		erregu eta otoitzak.

(Bikida ¡ya bukatu danean, agertzen da 
txokoan Lora, oiturazko gozotasunean.)

III-GARREN IRUDIA

(Lengoak eta Lora.)

Lora:
		Araz gizagajua,
		Agiri gaixua,
		ai, kendu al baneza
		zuen arazua!
AGIRI-Araz:
		Lora, zu beti ona,
		zu beti gozua.
Lora:
		Onak zer baliyo du,
		ez bad'indartsua?
Araz:
		Asnas berri pizkorra
		da nekatubentzat
		eguzki gozatsuba
		ekaitz gogorrentzat,
		argi dizdizariya
		illunpearentzat,
		iturri pozgarriya
		egarriyarentzat,
		ta laguntza bakarti
		triste daudenentzat.
Lora:
		Nola onak zeraten,
		adi nazazute:
		aita zai dago eta
		joan ordu dezute;
		gaur emen itzegiña
		neurtu ezazute,
		baldin gero damuba
		sortzen bazaizute,
		illdakorik malkoak
		piztutzen ez dute.
		Goazen, goazen, galaiak,
		lagun nazazute.

(Joaten dira txokotik.)

IV-GARREN IRUDIA

(Gaintza, bakarrik, irteten da eskuitik.)

Gaintza:
		Gazte oriek nun ote daude?
		Gauz onek miñ ematen dit!
		Baña zer egiñ, alabearrak
		patu au ekarri badit?
		Gure Jainkuak ainbeste seme
		maitagarri eman dizkit
		eta, Berari eskerrak, denok
		ondo arkitzen gera txit;
		bañan Arazen bizilekuba
		nola billatu ez dakit.

		Nik ez nuke nai Araz iñola
		nere ondotik bialdu,
		Amerikara joan nai dubela
		esana izan biar du;
		neregatikan etorkizuna
		berak ez dezala galdu,
		debekatzia gaizki deritzat
		saiatu nai baldin badu;
		aberastutzen ez bada ere
		bizi dedilla onradu.

		O, Jaungoikoa! Zenbait seme on
		zor dizkitzun gurasuak
		eskatzen dizu begiratzeko
		errukiz beren pausuak;
		Gaintza zarrari argitasuna
		giyatutzeko gaixuak,
		noranai joanda izan ditezen
		garbi eta fedetsuak,
		gaitzik gabeak ta onradubak,
		beti euskaldun prestuak.

V-GARREN IRUDIA

(Gaintzak bukatzean, agertzen dira Lora eta Araz.)

LORA-Araz:
		Aita maitea, non zabiltz?
Gaintza:
		Zuen billa etorri naiz.
Lora:
		Goazen orduban etxera
		elkarrekiñ apaltzera.
DENAK:
		Guazen apaltzera.

VI-GARREN IRUDIA

(Aditzen da barrenen, ardandegi batian 
balitz bezela, kantu au:)

		Aditzen al dezute
		soñu eder ori? (bis)
		Saratik eldu zaigu
		gure Muñagorri. Rau!
		Rau, rau, rau, rakataplau!
		Au dek umoria,
		utzi alde batera
		euskaldun jendia.

(Bitartean agertzen da Aldun, Lora 
eta Arazekin Gaintza joan dan beste aldetik.)

Aldun:
		Loraren ibiltoki
		bedeinkatubak,
		entzun zaizkidatzute
		nere kantubak.
		Ai, baleraki
		nik zenbat nai diotan,
		bañan ez daki!
		Eta aur alaiak
		ainbeste maite ditu
		aita t'anaiak;
		gañera berriz
		Gaintzaren etxe ona
		pozez et'argiz
		dauka betia.
		O, aur laztangarriya,
		Lora maitia!
		Nola neretu zure
		borondatia?

(Aditzen da berriz ardandegiko euskal kantua; 
iruditegia dijua illuntzen, eta jarraitzen du Aldunek:)

		O, aingeru zerutar
		Lora garbiya,
		Elizondoko kutun
		erogarriya,
		mirabe fiña,
		udaberriko lore
		urrez egiña;
		zu gabetanik
		eziñ izan nezake
		bizitze onik;
		zeru goitiyak,
		leortu itzatzute
		nere begiyak,
		ta zenbat nai diotan
		esan, mendiyak.

		O, izar dizdizari,
		gordeka zeruban
		zabiltzana, lañuak
		baño goraguan,
		ikusi zazu Lora
		lotan noiz daguan;
		eta esan zaiozu
		amets gozaruan,
		bulla gabe, ixilka,
		belarri onduan,
		jakiñ dezan Aldun-ek
		zenbat maite duban.

VII-GARREN IRUDIA

(Eguna zabaltzen ari da, eta 
gaugaltarrak irteten dira ardandegitik.
Egiten da aldaera bat eta aurkeztatzen da Pasaiako kaia.
Gaintza, Lora, Agiri, Araz eta onen anai eta 
adiskide batzuek, eta Amerikarako ontzira dijuan jendia.
Orkestak jotzen du zerbait.)

1 ° TALDEA:
		Buenos Airesa zuazte, beraz?
2° ID.:
		Ala nai genduke beintzat.
1 ° ID.:
		Aize bigun ta itxas geldiya
		izan dedilla zuentzat.
EMAKUME BATZUEK:
		Asko ikusten ditugu joaten
		Amerikako aldera,
		bañan txit gutxi etortzen dira
		berriz sorterri maitera.
GIZONAK:
		Ez degu zispuru ta
		negar biarrikan,
		euskaldunak ugari
		daude Amerikan;
		gaur ez dago iñolaz
		lengo konturikan,
		joan-etorriya errez
		egiten da andikan.
DENAK:
		Euskal-errira laster,
		orañ zuaztenak,
		pozkidaz etortzia
		nai genduke denak,
		aitak, amak, anaiak,
		arreba zuenak,
		ta beste biyotzetik
		maite zaituztenak.
GAINTZA: (Arazi)
		Agur, seme on biyotzekua,
		izazu zeruba lagun,
		ta Jaungoikuak eman deizula
		bear ainbat argitasun;
		etzaitezela Beraz ta nitzaz
		aztuta okerrera jun,
		pobre bai, baño badakizu zer
		izen garbi daramagun.

		Suerte txarrez ondasunikan
		eziñ badezu ekarri,
		arlote bizi zaitia baño
		ez iñon mantxik ezarri;
		Elizondotar Gaintzako seme
		bezela prestu ta garbi,
		etzaitezela sekulan izan
		erriyaren lotsagarri.

		Araz maitia, seme laztana,
		elkar utzitzera guaz,
		estura ontan aita zar batek,
		bere biotza lertubaz;
		eskatzen dizu: zere lanetan
		ondo naiz gaizki bazuaz,
		ez gero aztu Euskal-erriyaz,
		aitaz eta Jaungoikuaz.

		Eta, zabiltzan leku guztiyan,
		ezagutzen zaituztenak,
		zu ikustean esan zatela
		egiya maite dutenak,
		oroiturikan euskaldun zarrak
		utzi dituzten omenak:
		«Aitorren seme kantauritarrak
		dira jenderik onenak,
		beren izena loitu baño len
		noiznai illko lirakenak».
Araz:
		Nik juramentu egiten diyot,
		o nere aita maitia!
		Non-nai ta beti jarraituko det
		berorren borondatia.
LORA ETA Agiri:
		Agur, nere anaia,
		Agur, Araz, agur;
		etzaitezela aztu
		non uzten nazun gaur.

(Joaten dira ontzira balijoaz bezela Amerikara dijuazenak, 
eta iruditegiyan gelditzen diranak esaten dute:)

		Agur, euskal prestubak,
		joan zaitezte ongi,
		ondo pasa zazute
		itxas zabal ori;
		emandako itzikan
		ez aztu iñori,
		zori on bat dedilla
		zuengan erori,
		ta zeren lur maitera
		lenbailen etorri.

(Dijoazenak kantatzen dute barrenen:)

		Agur, Euskal-erria
		ta zure almenak,
		asnasa ta argiya
		eman zigutenak;
		agur, txoko gozo ta
		mendi alaienak,
		baso, arkaitz, iturri,
		zuaizti lerdenak;
		agur, guregatikan
		triste zaudetenak,
		agur, gure biyotzen
		maitagarrienak,
		agur, mundu ontako
		gauzarik onenak;
		Jainkuak nai dun arte
		agur, agur, denak.

(Burtiña erortzen dan bitartean, 
iruditegian daudenak astintzen dituzte 
beren esku-zapi eta txapelak, dijoazenai agurka.)

LENENGO EGINTZAREN BUKAERAN
ERASKIÑA

(Pasaian.)

Araz:
		Agur, aita laztana,
		Lora, izan ongi;
		agur, adiskideak,
		urruti nua ni.

		Eta zuri, Agiri,
		nola esan egiya?
		Ikusten dezunian
		goiz egunsentiya,
		leiotik gelatxora
		datorren berriya,
		gozoro banatubaz
		zeruko argiya,
		ta gero igotzean
		sutan eguzkiya,
		alaitubaz landare
		intz-malkoz bustiya,
		sinistu zazu dala
		gauz ori guztiya
		nik zuganako detan
		naitasun aundiya.

		Ta gero eguzkiya
		goititzen danian,
		argiya zabaldubaz
		mendiyen gañian,
		soro zabaletan da
		baso illunian,
		oroitu zazu Araz
		zure barrenian,
		gogora zaitez beti
		nere izenian.

		Eta illargi txuriska
		zeruban goratzen
		ikusten dezunian
		argiz dizdiratzen,
		ni bezela zu ere
		zaude begiratzen,
		biyon begiratubak
		an bildu ditezen.

		Txor-txor aditutzian
		iturritxoari,
		eta mur-mur soñuba
		errekatxoari,
		edo aize jostallu
		zuzmurlariyari,
		esan biar diyozu
		zere burubari:
		«Araz-en biotzeko
		kantuba da ori».

		Itxas-ertzean noizbait
		bakar zaudenian,
		bagak leun ta geldiro
		datozkitzunian,
		artu biar dituzu
		maitetasunian,
		zergatik joango dira
		nere izenian,
		muñ ematera zure
		ointxoen gañian.

		Oiuz edo ixilka,
		nola edo ala,
		uste badut zugana
		joan ditekeala,
		zernai gauzi esango
		diot bereala:
		«Zuaz, mintza zaiozu,
		maiz entzun dezala
		Araz bere maiteaz
		aztutzen ez dala».

		O, Agiri kutuna,
		nere itxumena!
		Zurekin gelditzen da
		nere biotz dena.

BIGARREN EGINTZA

	Iruditegiak aurkeztatzen du Gernikako ostatu bateko gela bat, eta aritz donetiarren azpian ekondetzera dijoa probintzi Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako ekautuen bilguma edo batzarrea.

LENENGO IRUDIA

(Gaintza, Lora, Agiri eta Aldun.)

Gaintza:
		Ona, nere maiteak,
		lur argidotarra,
		nere betiko amets
		t'animako arra;
		ara or aritz santuba
		azalkai gutarra,
		orren argitasuna
		ta bere indarra
		daukagu mundu ontan
		zabaldu bearra:
		Jaungoikoa, euskera
		eta Lege Zarra.
Lora:
		Kulunkatzen ninduzun
		siaska maitetik
		asi ta geroztikan,
		biotz-biotzetik
		beti eskatzen nuben
		egun onengatik,
		eta azkenean orra
		iritxi zugatik.
Aldun:
		Gure maitetasuna
		jaio zan ordutik,
		guk enegutu degu
		benaz ta gogotik
		elkarrekiñ ementxen
		bildutzeagatik.
AGIRI:
		Araz gizagajoa
		aiñ bide luzian
		joan da nol'ote dabill
		leku arrotzian?
		Zerubak, argizute
		nere biotzian,
		ikusiko al det, ai!,
		berriz etortzian?
GAINTZA, LORA eta Aldun:
		Araz etorriko da
		indarberriturik,
		sorterriya len baño
		geigo maitaturik;
		Amerikan gutarrak
		daude beroturik,
		eta aritz santuba
		legetzat arturik,
		aurki emen degu ta
		ez euki ardurik.
Agiri:
		Emen zeren zai gaude?
Aldun:
		Batza bukatu zai.
Lora:
		Onenbeste denboran!
		Oraindik ere bai?

(Sentitzen da barrengo festa-murmurra.)

Gaintza:
		Or gauza txit astunak
		dabiltza tratatzen.
Lora:
		Eta ots oiek?
Aldun:
		Oraiñ
		dijoaz bukatzen.
Gaintza:
		Laster jakingo da zer
		erabaki duten.
Agiri:
		Goazen, bada, goazen.

BIGARREN LAURKA
EDO AGERPENA

(Aurkeztatzen da Batzartegiko plazatxoa, 
eta dagokizkan karrikak.
Soñulariak euskal doñu batzuek jotzen dituzten bitartean, 
jasotzen da aldaera egiten duban burtiña.)

DIANAGUSIAK:
		Entzun zazute, euskal prestubak,
		zer erabaki dan emen.
DIAK:
		Aditzen gaude, jauna, guztiok,
		esan bezaigu lenbailen.
DIANAGUSIAK:
		Arazo eta neke askoren
		ondorenean, Madrillen,
		jakin zazute euskalzaleak
		nola irten diran gallen.
DIAK:
		Goitaltxatu ditzagun
		gure ekautuak.
DIANAGUSIAK:
		Araba ta Bizkaia
		eta Gipuzkuak,
		beren esku dauzkate
		zor eta artzekuak.
DIAK:
		Beraz, irabazi du
		lege bidezkuak.
DIANAGUSIAK:
		Bañan au da Fueroen
		zati bat bakarra,
		eta guk osorik nai
		degu Lege Zarra.
DIAK:
		Orduban zertarako
		zatiya baimendu,
		guri askoz geiago
		baziguten kendu?
DIANAGUSIAK:
		Batzarreak orixe
		nai luke zuzendu.
DIAK:
		Ta zer eskatzen du?
DIANAGUSIAK:
		Beti txartzat artzeko,
		bear dan bezela,
		Gobernu zital baten
		ausardi ergela,
		esanaz euskaldunok
		zuzen gatozela,
		lengo gure oiturak
		biur ditezela,
		ez degula izango
		pakerik bestela.
DIAK:
		Berokiñ guaz denok,
		bejondaiotela!
DIANAGUSIAK:
		Gipuzkoan, Araban
		ta Bizkaian sarri
		lauburu goititurik
		bear degu jarri.
GAINTZA: (erdira irtenik)
		Ta napar senideaz
		antzi al ziñaten?
TALDEAK:
		Eziñ aztu gintezke
		Naparroaz emen;
		guk ez degu okerrik
		zuekiñ izaten,
		oitarauko anaiak
		nola baitzeraten.
Aldun:
		Oitaraukoa da Naparroa
		lenbizikoak diran añean,
		bere semeai esanaz beti
		onela bere alegiñean:
		«Jaio zerate Euskal-erriko
		egal berezi ta bikañean,
		Jaungoikoa ta Lege Zarrari
		eusteko gauza danen gañean».

		Ebrotik aruntz bizi diraden
		anai biurri batzuek baldiñ
		gaizki jarri nai baginduzkete
		gure odola daukatenakiñ,
		erantzun bedi garbi ta leial:
		«Naparrak ori ez du nai egiñ,
		baizikan gogor joango gerade
		noranai gure senideakiñ,
		Euskal-erria bein ankapetik
		irten da zutik agertu dediñ».
		Araba, Bizkaia, Gipuzkoa
		eta Naparra leial daude or,
		lau senideak besarkaturik
		iñori ezer ez diote zor;
		beren araude oiturazkoa
		nai dute onez baldin baletor.
		Bañan diote: «Betoz Fueroak,
		gure Lege Zar maitia betor».
TALDEAK:
		Bizi bitez naparrak,
		gure senideak,
		besarkatu gaitezen
		Aitorren semeak;
		betoz lengo Fueroak
		edo araudeak,
		gure guraso zarren
		betiko Legeak.

		Estalitako izar
		ederren bir-bira,
		odei beltzak urratu
		eta ozgarbira
		laster agertuko da
		zeruben erdira,
		mendi eta zelaiak
		irtenik argira;
		eta mirarizturik
		gauz oiei begira,
		denak esango dute
		«Fuerotarrak dira».
DIANAGUSIAK:
		Eresi oiek denbora gutxi
		barru osatu ditezen,
		lendabiziko gallenaldiya
		festan ospatzera goazen;
		ez da pauso bat besterik izan
		bañan au eman da zuzen,
		ta patu onak lagunduko du
		dena gureganatutzen.

(Joaten dira, bilgobailla eraztubaz, leku emateko 
lendabizi makildantzari eta urrena ezpata-dantzari. 
Eta, onetan dabiltzan bitartean edo geldiunetan 
eta len, aditzen dira txaloak eta aupadak.)

TALDEAK:
		Gora ekautak! Fuero
		santubak aurrera!
		Beti bizi dedilla
		gurekiñ euskera,
		Aitor eta Lartaunen
		izkuntza ber-bera!

(Dantza bukatzean kantatzen da otsankida bat.)

		Euskal seme maiteak,
		egon ernaiturik,
		beñere utzi gabe
		izkuntz au azturik;
		beste gauzak ez dira
		--zaute sinisturik--
		irudipen igeskor
		batzubek besterik;
		euskera galtzen bada
		ez dago fuerorik.
		Mintza gaitezen bada
		geron mesedian
		guraso zarrak eman
		ziguten legian,
		eziñ kontaala etsai
		gogorren aurrian,
		iñoiz erori gabe
		arrotzen mendian,
		oju egiñaz gure
		izkuntz ederrian:
		«Mutillak, aurrera ta
		gogor sabelian».

IRUGARREN EGINTZA

	Iruditegiak aurkeztatzen du Agiriren etxeko baratza, zeñean dabillen bera (Agiri) aruntz-onuntz, zoroburdituba.

Agiri:
		Eziñ nezake geiago
		ta bildur aundiya daukat:
		Araz aspaldiyan anbat
		nitzaz azturikan dago.
		Bekaitz illunak gogora
		erruki gabe datozkit,
		erraiak puskatzen zaizkit
		ikusirik pozez Lora.

		Lora ona txit
		dala badakit,
		bañan bere pozak
		miñ ematen dit.

		Gaizkita gabe, ai oiek lanak,
		nik emen barrenen dauzkadanak!
	(Bularra joaz)
	(Araz urruti, aruntz begira)
		nitzaz azturik agiyan beti,
		begiratubaz beste norbaiti!
		Ni bakarrikan
		zuk lajarikan,
		emen nago eziñ
		alaiturikan.

		Ikusitzen det, nekerik gabe
		Lora egiñik Aldunen jabe.
		Sasi-txermena!
		Aitik ezagutu ez dubena,
		t'ama zein duben ez dakiyena.

		Lora doatsu, ni doakabe,
		bera Aldunen lagun ta jabe,
		bera aberats, ni ezer gabe,
		bera etxekoandre ta ni mirabe?
		Eziñ leike, ai!, ez, iñola're.

		Nere animak onenbeste miñ,
		bere naitasun aundiyarekiñ,
		naparrak degun odolarekiñ?
		Gora biotza ta gogor egiñ,
		Aldun zugana etorri dediñ.

		Amodiozko gudan, Agiri,
		izan zaitia zu garailari,
		bildurrik gabe zer esanari;
		zergatik nonai aberatsari
		barkatzen zaizka gauz oiek sarri.

BIGARREN IRUDIA

(Agiri eta Aldun.)
(Aldun sartzen da txokotik.)

Aldun:
		Agiri ona, beti
		Arazen pozkidan,
		maitatien ametsak
		zer gozuak diran!
Agiri:
		Araz aztu da nitzaz.
Aldun:
		Nondikan dakizu?
Agiri:
		Ez al dezu asmatzen?
Aldun:
		Ez. Nork esan dizu?
Agiri:
		Zarrengandikan iñoiz
		ez al dezu entzun
		amoriyuak nola
		oi diran erantzun?
Aldun:
		Bai.
Agiri:
		Eta su bat dala
		gozo ta leunena,
		bi anima batean
		gartzen ditubena?
Aldun:
		Bañan eziñ antzeman
		dizut zertan zauden.
		Etzaude Arazentzat?
		Esan zazu, arren!
Agiri:
		Lengo maitetasunik
		ez daukat barrenen.
		Gaurgero ez diyo nai
		Agirik Arazi,
		beste su baten garrak
		du onetarazi.
Aldun:
		Arriturikan nago
		eziñ antzemanik,
		etzait buruban sartzen
		au egiya danik.
		Nola entzun nitzake
		gauz oiek zugandik,
		Araz gizarajua
		bizi bada oraindik?
Agiri:
		Eta zuk ez dakizu
		zerorrek autuba
		arkaitz baztar batian
		nola dan sortuba.
Aldun:
		Gaintzaren alaba da
		nere maitatuba.
Agiri:
		Zuk ez dakizu ezer,
		Aldun gizajua!
Aldun:
		Nai al dirazu esan?
Agiri:
		Ez dakizu? Orra!
Aldun:
		Esazu zergatikan
		oraindik...
Agiri:
		 Gerora
		txit ondo jakiteko
		badezu denbora
		zer sasi-jatorrizko
		alaba dan Lora.
Aldun:
		Ez nezake sinistu, (zalantzan)
		etzazula esan,
		zergatikan bazabiltz
		emen gezurretan...
		Bañan, bai, esan zazu
		azkar orain bertan.
Agiri:
		Onen gai benazkoan
		gezurrari toki
		nola emango diot?
		Ez bildurrik euki.
		Loraren jatorriya
		iñork baño obeki,
		berak jaso zuben ta
		Gaintzak berak daki.
Aldun:
		Aski da, Agiri.

(Biyak)

Aldun:
		Mendakaturik utzi bear dut
		oinbeste pena tan lotsa,
		ill bear badut illko naiz baño
		egiñik len eriotza.

		Nere izen garbia
		loiturikan dena
		utzitzea da noski
		emen nai dutena.

		Atozte subak eta
		beroko indarrak,
		purrukatu nai ditut
		korapillo txarrak;
		atozte ta ikusi
		zazute, baztarrak,
		nola txokoratutzen
		ditugun zakarrak,
		garbi jaio giñaden
		napar menditarrak.
Agiri:
		Egia da, nik eresitzen dut
		naitasun ori neretzat,
		bañan ez dut nai artu nazaten
		emakume gaizkilletzat.

		Maitatzen baldin banau,
		Aldunen izena
		agertuko da beti
		emen goitiena.

		Zer doatsu Aldunek
		maite baninduke!
		Araz etorri arren
		bildurrik ez nuke,
		ainbesteraño elkar
		maiteko genduke;
		ta Lora aiñ da ona,
		barkatuko luke,
		eta laguntzalleak
		izango lituke.

(Joaten da Aldun, eta onen ondoren Agiri.)

ALDAERA

III-GARREN EGINTZA
II-GARREN LAURKA EDO AGERPENA

Iruditegiak aurkeztatzen du Gaintzaren 
etxeko gela bat, zeñean ikusten dan Lora, 
egatsiguntzi bat eskuban dubela, 
aldagarriak txukuntzen.

III-GARREN IRUDIA

Lora:
		Zer ederki bizitzen dan
		erri txiki politetan,
		aundinaiaren arantzik gabe,
		baztartxo pozgarrietan,
		elkar maitatubaz bertan!

		Ez da igotzen ardura
		ta odol txarrik burura,
		baizik denbora irristatzen da
		iturri garbiko ura
		ixuritzen dan modura.

		Emen beti alegere
		lanean da festan gaude;
		apirilleko lore tartian
		bezela bizi gerade,
		buruko miñikan gabe.

		Badator negu gogorrik,
		guk ez diogu bildurrik,
		zergatik ez du ezerk oztutzen
		naitasunaren indarrik,
		ez beñepein baztandarrik.

		Uda txit bero badator,
		utzirik belarrak legor,
		usai gozo bat banatutzen da
		esanaz bigun ta gogor:
		«Euskaldunak zerate or».

		Emen uda eta negu
		elkar maitatutzen degu;
		aberats danak beartsuari
		otz-bero gogorrak kendu,
		orrek dena edertzen du.

		Argatikan arloterik,
		beartsu edo pobrerik,
		ez da ikusten gure artean
		aberatsak menpeturik;
		ez da onlako lekurik.

IV-GARREN IRUDIA

(Loraren artzai-kanta bukatzean, 
sartzen da Aldun, itxuragabetuba; 
eta, aterdian gelditurik, esaten du:)

Aldun:
		Zu, emakume lotsa galduba,
		zergatik saldutzen nazu?
LORA: (txit sentituba, baño aserre bage:)
		Zer gertatzen da? Ai ene, bada!
		Aldun, zer da? Esan zazu!
Aldun: (Lorari eltzera dijoa)
		Zertako esan? Geigi dakizu.
		Etziñala emen sortu
		ez al dakizu?
Lora:
		 Ez dakit ezer,
		bañan bildur naiz erotu
		ote zeraden. Aldun, zaude or!
		Ez gero Lora ikutu!
Aldun:
		Sasikume bat, ait'amik gabe,
		gezurretan da losintxan
		ni atzipetzen ibilli zera.
		Zertan ez egiya esan?
Lora:
		Nere aita ez dala
		Gaintza, Gaintza bera,
		eta ni ez naizela
		Arazen arreba?
		Jesus! Gaur etxe ontan
		zer gertatutzen da?
		Esan zaidazu, Aldun:
		itxutu al zera?
Aldun:
		Emakume txuriska,
		aski da gezurrez,
		on itxuran zabiltza
		naitasun laburrez,
		baztandar onradu bat
		atxitzeko ustez.
		Zergatik etzirazun
		esan alde aurrez
		izengaña zer dezun
		ta nor zeran legez?
Lora:
		Eziñ ezagutu det
		zer gertatzen zaizun,
		argatikan ez dakit
		zuri zer erantzun;
		bañan Jainkuagatik,
		zaude lasai, Aldun.
Aldun:
		Aitzakiz ta palakuz
		nai nazu lasaitu,
		zere barrengo arrak
		salatutzen zaitu.
Lora:
		Gaurdaño gaitzik egiñ
		ez diot iñori,
		zergatik ez dirate
		aditu nai neri?
Aldun:
		Nik ez dizut sinisten
		ezertxo're zuri.
Lora:
		Aldun, adi zaidazu.
Aldun:
		Betor gezur ori.
Lora:
		Nik zure naitasuna
		garbi eta txukun
		gorde det. Zer eskerra
		ematen dirazun!
Aldun:
		Doatsutzen ninduten
		maitetasun aiek,
		urratu dizkit ume
		salkindari batek.
Lora:
		Aldun, zaude pixka bat,
		aditu zaidazu.
		Nik ez det gaitzik egiñ,
		zertan illtzen nazu?
Aldun:
		Zeñen alaba zeran
		zuk ez badakizu,
		galde, galde Gaintzari,
		ark esango dizu.
Lora:
		Aldun, joan dira zure
		naitasun maitiak,
		ai zer gogorrak diran
		Loraren katiak!
Aldun:
		Nere maitetasuna
		zuretzat zan dena,
		zergatik nintzan beti
		sinisten nubena
		zure gaiztakeriyak
		esaten zubena;
		au da nere anima
		lertutzen dubena.
Lora:
		Jesus! Utzi nazazu
		bakarrikan, Aldun. (Negar samiñez)
Aldun:
		Joan nadilla diozu?
		Ongi da, nai det jun,
		zergatikan zu ta ni
		ez gerade lagun.
		Agur, agur, gezurti,
		ta ia berriz nun
		sinistu nai dizun bat
		billatutzen dezun.
		Agur, betiko agur.

V-GARREN IRUDIA

(Lora, negarti, Aldun dijoan aldera begira.)

Lora:
		Ikaragarriya da
		gaur gertatzen dana,
		ez dakit zeiñ dan garbi
		esango dubana.
		Zergatik dator orren
		asarre nigana,
		gaur goizian ainbeste
		maite nindubana?

		Bañan denborarekiñ
		jakingo da ori,
		nola nik ez diotan
		egiñ gaitz iñori;
		argatik erregutzen
		diot Jainkuari,
		izateko kupida
		Lora gaixuari.

(Joaten da ezkerretik.)

VI-GARREN IRUDIA

(Gaintza irteten da txokotik Loraren billa; 
eta, au ez ikustean, esaten du:)

Gaintza:
		Non zaude, Lora kutuna,
		ume gaitzik ez dezuna?
		Ikusitzen det galdu dezula
		erritarren naitasuna,
		zitalkeri bat izan dalako
		Aldunek egiñ dizuna.
		Badezu nork erantzuna.

		Erriyan Aldunen itzak
		nola dauzkaten egitzat,
		gaur edo bigar damuturikan
		alderatuko balitzat,
		entzungo luke: «Prestuez, txarra,
		emendikan aldegiñ zak,
		bazekik zer egiñ Gaintzak».

VII-GARREN IRUDIA

(Gaintza eta Lora.)

Gaintza:
		Lora, mesedez.
Lora:
		Ai, nere aita!
Gaintza:
		Ez izutu, ez.
Lora:
		Zurea naiz ta!
Gaintza:
		Adi zaidazu, Lora,
		zure izen garbiz
		jakiñaren gañean
		dago Aldun egiz.
		Eta txit damuturik
		arkitzen da berriz,
		emen zurekiñ egiñ
		zuban umekeriz.

Lora:
		Bañan ez al naiz zure alaba?
Gaintza:
		Bildur naiz esateko, ai!
Lora:
		Nik jakiñ nai det; erruki zaitez!
Gaintza:
		Ta gero ez banazu nai?
Lora:
		O, nere aita, esan zaidazu
		aiñ ixilik daukazuna,
		ta neri etzait iñoiz galduko
		zuganako naitasuna.
Gaintza:
		Adi zaiozu, estutu gabe,
		ainbeste nai dizunari,
		umezurtzatxo, alabordeko
		artu ziñuzen aitari.
Lora:
		O, aita! Esan dena,
		ez egon bildurti.
Gaintza:
		Neretzat aingeru bat
		izan zera beti.
Lora:
		Esan Jaungoikuagatik.
Gaintza:
		Egun batean esan ziraten,
		an agiri dan goiko larrean
		nola bi lagun arrotzak zeuden
		eriotzaren mende, lurrean.
		Ekadoia eta apaizarekiñ
		joan nintzan aruntz al zan lenena,
		eta aur eder bat billatu nuben,
		zu ziñan, Lora, antxe zeundena!
		Zure ait'amak, biyen gorputzak,
		illak, elkarren aldamenean,
		animak beste mundura joanik
		Jainkuak deitu ziotenean.
		Ta zu jostatzen, aingerutxoa!,
		kezkarik gabe illen onduan.
		O zer ikuskai negargarriya
		goiko larrean arkitu nuban!
		Jakiñ genduben ill zitubela
		ustekabe gaitz izugarriyak;
		jakiñ genduben beren izena,
		zeiñ ta nongoak ziraden biyak.
		Urtebetez len Mena de Paz-en
		ezkondurikan zeuden munduban,
		ta geroztik or daude gaixuak,
		maiz joaten naizen kanposantuban.
		Zure guraso illai, biotzez,
		malko samiñen ondora,
		esan nioten: «Zaudete pakez,
		ta nik aziko det Lora».
Lora:
		Zergatikan lenago
		esan ez dirazu?
Gaintza:
		Bildur nintzan nerekiñ
		oztuko ziñan zu;
		aita baten biotza
		zuregan daukazu;
		ta, gaizki egin badet,
		barkatu zaidazu.
Lora:
		Nola deitzen diozu
		barkazioari,
		biziya zor badiot
		zure biotzari?
Gaintza:
		O, zer itz pozgarriak
		sentitzen ditudan
		zure ezpaintxo eta
		abo maitatuban!
		Badirudi sartutzen
		nautela zeruban,
		nere animak zenbat
		gozatutzen duban!
Lora:
		O, nere biotzeko
		aita eta ama,
		umezurtz au utzi ta
		Jainkuagana
		joan ziñatenak!
		Ona zuen alaba
		jaso zutenak
		Euskal-erriyan,
		miñ guztiyak gozatzen
		diran tokiyan,
		pozkidatuba.
		O, jende leiala ta
		lur maitatuba!
		Izan dedilla beti
		bedeinkatuba!

(Aditzen da jende askoren murmur otsa.)

Gaintza:
		Murmur oriek zer ote dira?
Lora:
		Zeñek daki eztan Aldun,
		damuturikan datorkiguna
		barkatzen ote diogun?
Gaintza:
		Ark egiñ zigun billaukeriyak
		ez du merezi gauz onik;
		baldiñ onera etortzen bada
		erakutsiko diot nik.

(Murmur otsa azitzen dijoa.
Lengoak, Araz eta erriko jendea.)

Lora:
		O! Begira, begira:
		Araz da emen!
Gaintza:
		Zer atsegintasunak
		gure barrenen!
Lora:
		Oratutzen dutenak
		iriñ ona len,
		ogi zuriya noizbait
		dute izanen.
ARAZ: (bideko jantziyarekiñ, erriko jendiaren atzetik)
		Aita, arreba Lora,
		maite gozuak,
		nere barrengo kutun
		biyotzekuak,
		izan zaitezte zuek
		lenbizikuak,
		estutzen zaituztenak
		nere besuak.
Lora:
		Agirigana nua
		ikusi dezazun.
Gaintza:
		Zer egitera zuaz?
		Etzaitezela jun;
		Agirik Arazentzat
		biotza galdu zun.
Araz:
		Bai; jakindu det, esan dirate
		nere zai aspertu zela,
		eta Lorari siñu egiñaz
		galdu bat balitz bezela,
		losintxari ta ezti-jariyo
		Aldunekin dabillela.
Gaintza:
		Ta Lorak etzekien
		oraindik deusikan,
		zergatik ez nion nik
		esaten itzikan,
		ez egiteagatik
		berari gaitzikan.
Lora:
		Agiri izandu da
Gaintza:
		mingain luze duna.
Araz:
		Bai, eziñ eramanik (Lorari)
		zure ontasuna,
		ainbeste burukomiñ
		ekarri dizuna.
TALDEAK:
		Egiya da esaten
		dezuten ori;
		emen denok kontuban
		gera erori
		nor dan Agiri,
		ta nola egiñ dizkan
		milla txarkeri
		orrek Lorari;
		bañan ondo damutu
		zaio berari.
Araz: (aitari)
		Lora nere arreba
		ez baldin bada,
		o, aita, izan bedi
		zure alaba.
Lora:
		Nola ordian?
Gaintza:
		Jaungoikoak zuentzat
		zeuzkan gordian
		pozak ainbeste;
		nola biyak zaudeten
		libre ta gazte,
		izan zaitezte
		anai-arreben ordez
		senar-emazte.
Araz:
		Nik txikitandik,
		barren-barrendik,
		zuganako naitasuna
		sentitzen nuban,
		maite zindudan,
		au da esan ez nizuna,

		zergatik uste
		nuban ainbeste
		anai-arrebak giñala,
		ta beste gauzik
		senide baizik
		izan ez gintezkiala.

		Oraiñ zerubak
		biyon eskubak
		batu nai dizkigu onla,
		ta saldinkari
		gezurtiyari
		Jainkuak lagun deiola.

		Izan dezala
		Aldun senarra
		ordu onean beretzat.
		Lora ederra,
		nere izaera
		beti-betiko zuretzat.
Lora:
		Nik ere ala,
		aurra nintzala,
		biotzez maite zindudan,
		bañan naitasun
		beste bat nizun
		anaia ziñalakuan.

		Aldun sutuba
		ta asarretuba
		nik jakin gabe zergatik,
		aitzaki pillen
		billa zebillen
		nigandik joateagatik.
Gaintza:
		Gure Jainkuak
		sari autuak
		leial bizitzen danari
		ematen dizka,
		denai aldizka;
		emen ikusten da garbi.

		Nola somatu,
		zeñek asmatu
		aur gertatzea Lorari?
		Eziñ zeikian,
		ez gentzakian
		izan orrenbeste argi.

		Lora gaixuak
		miñ beltz pisuak
		Arazen jaioterriyan
		igaro ditu,
		ta gaur alaitu
		da lengo miñen neurriyan;
		orra sariya
		irabaziya
		arpegi eder garbiyan.

Araz: (erriko jendeari)
		Erri prestuba, lagun leialak,
		ikusten zaituztet alai,
		gaur nigatikan, adiskideak,
		egiten dezutela jai.
		Pozkidaturik galderatxo bat
		oraiñ dizutet egiñ nai:
		kantu maite bat Buenos Aires-en
		Plaz'Euskeran euskaldunai
		aditu eta nik ikasiya
		bialdu nizuten danai;
		esan zazute: badakizute
		nola kantatutzen dan? Bai?

Iturria: Bertso guziak, Pedro María Otaño (Antonio Zavalaren edizioa). Auspoa, 1994.