IPUINAK

Juan Antonio Mogel

HITZ LAUZ

Ipuin I.a
Otso ta bildotsarena
Isop. Fab. 2ª

	Bildotsa ta otsua elduzirian bakotxa bere aldeti edatera ibaira. Otsuak edaten eban goiko aldian, ta bildotsak beekuan, edo uraz beeti. Otsuak ikusirik bildotsa, dirautsa:
	—Zetako loitu deustazu ura edaten nenguan artian?
	Bildots gaixuak erantzun eutsan otzanto:
	—Zelan loitu neinkezun zuri ura zure aldeti badator nik edaten dodana?.
	Otso dongiak, egijari jaramon baga, dirautsa:
	—Eta zetako dongaro esaten deustazu?
	Bildotsak erantzun eutsan:
	—Ezdeutsut gaiskirik esan, ez lotsarik galdu.
	Orduban, arretondo txaarraz, begirakune astun ta albokerako bategaz:
	—Sei illabete dira zure gurasuak egin eustala beste ainbeste.
	—Zelan ori izan leite —dirautsa bildotsak—, artietan jaijo ezpanintzan? Zetako da niri erruba ezartia?
	—Dan legez dala —dino otsuak—, zuk galdu deustazu neure laarra, bedarra jaanaz. Lapur zital bat zara.
	—Bene benetan dirautsut —esan eutsan bildotsak—, ez deusteela oraindiño agiñak urten, ta ezin nik jan neikezun bedarrik.
	Otsuak ez eukanian zer erregutau geijago, dirautsa:
	—Ezdakit nik zelan erantzun zure berbai, baña apaldu biar dot zugaz.
	Alan artu ta sabelera eban.
	Ipuin onek esan gura dau, dongeen artian egijak ez daukala lekurik. Indarra bakarrik dala aginduten dabena. Erri bakotxian dagoz onelango otso gosestuak. Egiten dira biotz gogorreko; diru gosiak darabiltz atxakija ta esesino billa, edaateko nekezaleen odola ta argalen biarra eurenduteko.

			Orregaitino,
		egija euki egizu gauza alpertzat
		donga asmodun ta asko jakinentzat.

Ipuin 2.a
Txakur ta ardijarena

Isopo Fab. 4º

	Txakur batek eskatu eutsan asmo dongiaz ta guzurrez ardi gaixuari ogi zati bat, esanaz berak aurrez emon ta prestau eutsala. Ukatu eutsan ardijak, zirautsala:
	—Nos ta nun emon deustazu niri ogirik?
	Jagi zan auzi gogor bat ez ta baiden ondoren. Agertu zirian epaiemola edo juezaren aurrera auzi onegaz. Txakurrak esan eban:
	—Nik on egingo dot dinodana siniste osua emon biar jakeen dakijenakaz.
	Itundu zan orretarako otso, arrano ta mirubaz, ta eruan zituban testigu edo esanlari eder oneek agintari jaunaren aurrera. Itandu jakon lenen otsuari egija zan edo ez txakurrak zinuana.
	—Bai —zinuan otsuak—, neuk dakit txakur onek emon eutsala ardi oni ogija aurrez, edo presteetaz gero biurtuteko petxubaz. Arranuak erantzun eban biraoka legez:
	—Zetako ukatuko deutsa ardi zital guzurti onek txakur prestubari onek biurtuteko emon eutsan ogija?
	Mirubak urten eban esanaz:
	—Alan da, neuk ikusi neban, ta txakurrak dino egija.
	Ardi gaixuak zer egin? Zelan atera arpegija arerijo donga ta aragi zaleen esaera edo testigantzak desegiteko?
	Agintarijak emon eban autu au:
	—Txakurrak on egin dabelako bere esana agertzalle edo testigu zuzen ta atxakija bagaakaz, ta ez daukalako ardijak zer erantzun, aginduten da biurtu dagijala onek aurraz artu eban ogija, ta erantzun daijuela egin dirian kostu guztiai.
	Ez eukan ardi gaixuak ez ogirik, ez dirurik, ta, neguba bazan bere, ebagieragin eban ulia; emonik au, bera billosik geratuten zala otzaz ilteko arriskuban. Artu eban txakurrak, saldu zan ta partidu guztien artian.
	Ipuin onek esan gura dau gizon gaisto, mausari ta askotakuak billatu daruezala euren gisako lagunak ta egin kalte asko argal, errubagako ta berba egiñaz dongago izango dabeenakaz; itxi daruezala guenian billosik eurak apainduta ibilteko. Obe dala auzirik artu baga lenenguan esketan dabeena emotia, gero kostu guztiakaz emon baño. Aurrera eruan baleu auzija ardijak, etzirian artute utsagaz geratuko txakur, otso, arrano ta miruba; aragi zaliak izanik, eruango eutseen mamiña uliaz. Ikasi biarda emendi ebatera auzijak adionez, edo beluraño itxaran baga. Obe da atz bat ebaten istia, eskutur guztia baño.

		Gaisto malmutzen natuba,
		da jasotia auzi bide bagakua.

Ipuin 3.a
Txakur ta aragi zatiarena

	Txakur batek eukala autzian aragi edo okela zati ez txikarra, igaroten eban ibai bat, nun ikusi eban okela eroianaren kerizia. Begitandu jakon kerizia gaiti zala benetako okela zatija, ta autzian eukana baño andijagua. Edegi eban aua artuteko keriza aragi ustekua, ta jausi jakon uretara autzetan eukana. Beeruakon ibaiko urak, ta ezagutu ebaneko artu gura eban aragi zatija zala keriza utsa, bidiak egin zituban bere okela zatijak, ta geratu zan ezer baga.
	Ipuin onek erakusten dau bakian egon biar dogula geuria dogunaz, inorena billatu baga; larregiren atzian dabilzanak guztia galdu daruela; obedala, esakeria dan legez, kurrilloia eskuban arranua egaan baño. Bakotxa baketu biar da daukanaz, guztia galdu baño lenago.

		Bakotxak eutsi beriari, ta larga iñorenari.
		Asko gura izatia, guztia galdutia.

Ipuin 4.a
Leoe, bei, aunz ta ardijarena

Isop. f. VI.

	Beija, auntza ta ardija alkartu ta lagunduta egozan leoiaz irabazi guztiak partilduteko. Ebilzala basuan, artu eben basauntz bat, zein laurendu eben. Leoiak artu eban lenengo laurena esanaz:
	—Au jagot abere guztien errege nasalako; bigarren laurena neuria da zubek baño senduago ni izanik; irugarrena ezin inok kenduleit zubek baño arinago ibili nintzalako; ta laugarrenari ikututen deutsanak jakin begi izango nasala bere arerijua.
	Bildurrak ixildu zituban beija, auntza ta ardija; ta ikasi eben urrengorako ez buruba bat egitia, ez lagundutia leoe gaistuaz.
	Ipuin onek esatendeutsee gizonai ez buruba bat egitia eurak baño andijaguakaz, edo otuten jakeena egin gurako dabeenakaz; nekia izango da argalentzat, oneria senduentzat.

		Andi ta txikarren arteko partiltzia ezda iños bardina.
		Ez, bada, iñoz lagun artu zeure idako ta bardinak baño.
		Ez madari bat bere zatitu ugazaba gogorraz.
		Gorde bakotxak bere lekuba, goregi igon baga.

Ipuin 5.a
Otso eta kurlubarena

Isopo. f. 8ª

	Eguala otso bat okelia jaaten, katigatu jakon azurra samaan. Ito ezinda, ikusi eban zorionez kurluba.
	—Erdu ona —dirautsa otsuak—, lagun zakidaz arren. Zuk daukazu sama luzia, igaroko dozu pikuba nire eztarriraño, ta alan aterako deustazu katigatu jatan azurra. Au egiten badeustazu eukiko dozu nigan adiskide eskertsu bat ta bizi nasan artian gomutauko nas zure ondo eginaz.
	Sinistu zituban kurlu gatx bagakuak otsuaren barriketak, ta onenbestegaz otsuak, aua zabalduta, sartu eutsan, sama luzia eukan legez, pikuba eztarriraño, atera eutsan azurra, ta geratu zan osaturik otsua. Dirautsa kurlubak:
	—Berbakua bazara emon egidazu agindu deustazun neke-sarija.
	Erantzun eutsan otsuak:
	—O, esker galdukua! Etzenkijan neure auan zeunkala zeure samia, gura izan baneu zu buru baga itxi ta zarian guztiori neure sabelera eruateko? Emon egidazuz eskerrak gatxik egin ez deutsudalako. Lotsa etzara niri ezer eskatuten alango mesedia egin ezkero?
	Onegaz ixildu eban kurluba.
	Ipuin onek esan guradau dongaak egiten dabeela onakaz otuten jakeena mesede artubakaz gomutau baga.

		Ez dazaube gaistuak egiten jakeen onik,
		ez inos bere emoten eskerrik.

Ipuin 6.a
Gizon ta sugiarena

	Negubaren erraijan, otz gogorren artian, izoztuta egozala bazterrak, gizon errukior batek artu eban etxian sugia, eregetan ebala aleginez, emoteneutsala eznia jaateko ta sutondua berotuteko. Elduzan udabarrija, ta zelan ondo artubaz gizenduzan piztija dongia, azi jakon satarri edo benenua; jarki jakon gizon ongilliari. Artu eban onek makillabat, ta dirautsa:
	—Urten egizu nire etxeti esker gaistoko orrek. Zer? Nik errukirik andijenaz emon neguban toki ta jaana, ta premiñati urten dozun orduban gatx egin niri? Aurra kanpora, bertan amaitu zaidazan baño leenago.
	Ixiltxurik, lotsatuta etxeti juan biarrian, eztena aterata, buruba jasota, begi gorrijak edegita, usigi gura izan eban gizona suge esker-dongakuak.
	Ipuin onek dino donga esker bagaak biurtuten diriala dongaguak mesediak artuta, ezti orde emon daruela satarri, eden edo benenua.
	Dongiari egiten jakon ona, ez bakarrik da galduba; baita bere kaltetsuba.
	On egiten deutsanak donga esker galdukuari, aterako dau kaltia, adierazoten daben legez ipuin eder onek.
	Ezdau onek esan gura kristinaubak dongaro egingo dabela on egitiaz bere arerijuari. Jesukristok aginduten deusku erantzuteko mesede ta on egiñaz dongaro egiten deuskubenai, eskatuteko Aita Zerukoari eurakgaiti; maite izateko biotzeti, izan gaitian bere semiak, ikusirik zelan ezarten dituban berak euri onak oker ta zuzenen soluetara. Bakarrik esan gura dau zelanguak dirian dongaak, zeintzuk ikusi ezin dituben onen gauza onak, ez da eurai egiten deutseezan mesediak bere. Antxinako esana da:

		Egin ondo edozeñi,
		aztertu baga nori.

Ipuin 7.a
Arratoiena

	Arratoe bat bizi zan erri baten. Urten eban bein erriti jakiteko kanpoko barri. Alan ebillela, arkitu eban basoko arratoe batek, ta dirautsa:
	—Neure lagun maitia, erdu neugaz neure etxera.
	Jarraitu eutsan esker onak emonaz. Basoko arratoiak imini eutsan bazkari egokan legezkua: babaak, aritx-garaubak, garagarra ta mendijetako beste janarijak.
	—Esker andijak deutsudaz —esan eutsan errikuak basokuari—, baña etorri biar dozu zeuk bere neure bizilekura artuteko neure bazkarija.
	Eruan eban beragaz errira, sartu zirian etxe andi batera, nun bizi zirian jaun ta etxeko-andra txito aberatsak.
	—Erdu nigaz —dirautsa—, etxe onetako gelara, nun topauko ditugun jaateko ezin gozuaguak, zeñegaz nasan zu baño aberatsagua. Emen daukadaz aukeran eztija, koipia, okelia, gozuak, ta zer ez?
	Ebiltzan bata ta bestia lapikorik lapiko, zurkulurik zurkulu jaten eritxuena, ta orra nun onik onenian datorren giltzeria, ta ospe andiaz edegi eban atia. Arratoe batak ta bestiak emon eutseen igesari; baña etxekuak ondo ekizan legez arkuntza ta buru gorde lekubak, ezkutau zan beriala errazto. Barriz basokua, ekanduta ez eguan legez arerijorik ikustera, ta besteti ez jakinik zelan ta nora iges egin, igon eban nekez orma bateti gora, ta guitxiarren artu ta ill ez eban giltzeriak. Urten ebanian onek gelati ta itxi zitubanian atiak, biurtu zirian arratoiak euren lapiko ta jatekuetara, ta dirautsa etxekuak adiskidiari:
	—Zelan ikaratuzara alan? Zegaiti nik legez gorde ezdozu buruba zurkulu baten giltzeriak ikusi zengizan baño leenago? Emen euki dogun arriskuba utsa da, ta ez deust niri jaateko gogorik galdu. Bazenkusaz katu, giltzera-andria baño ariñago, ta atzapartsubaguak, onezaz ostian iminten deusteezan lakirijuak, orduban esango zenduke benetan leku bildurgarrijan bizi nasala; baña guztira eginda nago, ta nok itxi onlango jaaki gozuak arriskuba gora bera?
	—Eta zer? —dirautsa basokuak—, ekarri nozu arrisku baga bizi nasan lekuti emoteko bazkari ain goria? Zagoz zu emen bizarrak koipetu ta eztituten beti auzi ta igesian. Gurago ditut nik bakian jan neure etxeko baba, aritx garau, garagar ta basuak dakazanak, etxe andi onetako jaaki milika ta samurrok baño. Agur.
	Ipuin onek zeinbat irakaste emoten ez deusku? Bakotxa baketu biarda duin duinagaz: igon gura dabeenak beeti gora, ibilli toki garaijetan, buruko zorabijo bat dabee asko beeia jo ta bizitzia galduteko. Bildur bagako bizitza baketsuba obia dala arrisku ta ikara betiko bat baño. Ez dala inos zorijonekua aberats edo asko eukija, bakeak iges egiten badeutsa; ta sabela betiago geratukodala, ta nornai aragi obiaz arto, gastaña, sagar ta baserri jaanakaz ikarabaga bizi bada ollagor, eper, aariki ta etxe aberatsetako jaaki samur ta miliikakaz baño, osasunak uts emon edo biotzeko atsakabiak lagunduten badeutsee.

		Obe dira gitxi euki ta bakia
		ondasun askogaz baño ikaria.

Ipuin 8.a
Arrano ta azerijarena

	Arranuak artu eutsazan bein azerijari leza baten eukazan humiak. Azeri gaixo, ta besteti gaistuak, ikusirik ezin euskiola ezer arranotzarrari, jarraitu eutsan illetiaz ta palaguz eskatuten bere umiak.
	Arranuak, arroturik bere sendotasunaz ta gauza gitxitzat azeri txaarra arturik, dirautsa:
	—Ago ixillik lapur zitalori, inok ikusi ezin aben alango atsitubori.
	Ta eruan eutsazan azerikumiak bere abijara, emoteko eurakaz zer jan arranokumiai. Azeri asko jakiñak jarraitu eutsan arranuari abijia eukan abe edo arbolaperaño. Ekarri zituban lastua, lar igartu ta suba. Ixio zituban erregarrijak; asi zan keia igoten, jagizan garra, ta bildurturik erre etzitian arranokumiak bertan, biurtu eutsazan azerijari beriak kalte baga, irakasten ebala askotan geijago balijo dabela askotakua, azartuba ta azkorra izatiak indartsuba izatia baño.
	Ipuin onek erakusten bere dau: andi leku goratubetan dagozanak ez deutseela gatxik egin biar beeragokuai uste bagako kalteren bat egin eztaijuen gorrotoz.

Ipuin 9.a
Bela ta azerijarena

	Berba labanetan geratuten dirianak lotsatuta urten darue ipuin onek irakasten daben legez.
	Erroi edo bela batek ostu eban bein leijo edo bentana bateti gaztae osua, ta eruan eban arbola baten gañera. Beekusan azeri askotakuak, adurra erijola ezpanetati gaztae gurariz. Esaten deutsa onek arbolapeti:
	—O egazti ederra! Eztago zu baxen ederrik eguak ditubenen artian. Zure balztasunak argi egiten dau. Zeinbat eta zu zarrago ainbat eta ederrago. Besteti, zein zu baño egiñagorik gorputzeko itxuraz! Bazeunka beste batzuk baxen berbeeta edo soñu gozagarrija, egazti guztien azkarrija izango ziñate!
	Arroturik belia azeri asko jakiñaren irauntsi labanakaz, erakusteko oni beebala berak bere kantu edo soñu ederra, edegi eban aua soñuba joteko; baña jausi jakon gaztaia. Onen zain eguan azeri gaistuak, beiari ukutu orduko atrapau eban, autzian artuta, asi zan gogo onaz astiro jaaten. Beliak eskatuten eutsan bere gaztaia; baña azerijak erantzun eutsan etzala eztija egin astuarentzat, ezda gaztaia bere astabarro edo tontotzarrentzat.
	Ipuin onek adierazo gura dau ez jakeela entzuterik emon biar berba laban ta arrogarrijai: guzurra darabillela ezpanetan garian baño goratubago egin gura gaitubenak; goraasun edo alabanza zaliak damu izango dabeela guenian. Zenzuna daukanak gurako ez ditu berba labanak.

Ipuin 10.a
Leoe, basaurde, zezen ta astuarena

	Arkituten zan leoe bat zaarrik, gaixorik, erkindu ta adore bagarik. Eldu jakon basaurde bat gorrotoz ta amorruz, zirautsala:
	—Adiskidia, ez daukat aaztuta zelan zure igesi ibillinintzan gaztiago zinianian; estura gogorretan imini nenduzun bein baño sarrijago, ta goguan daukadaz egin zeunstazan zauri galantak.
	Ta arik laster esetsi eutsan leoe argaldubari, ta egin eutsazan epai andijak aginakaz. Etorri zan geruago zezena, ta onek bere edegi eban adarrakaz; guenian agertu ta urreratu jakon asto zantar bat, ta emon eutsazan ostikada zoli zolijak bekokijan, ta ezarri eban lurrera. Alan etzala odola erijola zaurijetati zizpuruz ta illetaz zinuan:
	—Neure indar ta osasunaren jaube nintzanian, urte gitxiago nebanian, guztiak bildur jatazan, nire aurrian buruz bera egozan; arpegira begiratuten ikariaren ikaraz azartuten etzirian; nire izena zabaldu zan baster guztietan, ta ebiltzan nire igesi. Neure eskuban neukala artuten nebana apurtu ta irunstia, prestuba ta biotz onekua izanik, itxiten neutseen bakian orain esesten deusteenai. Ez neban iñor ilten, gosiak atara ekarribaga, ta ez iños gatx-gura utsez. Bein baño geijagotan gorde neutseen askori bizitzia beste gogorraguetati. Orain nakusenian adore baga, ezertako ez nasala, guztiak alkartuten dira niri esesteko ta nire izen entzute andikua largaten dabee galdurik.
	Ipuin onek erakusten deutsee esku andikuai etorkizunai begiratuten; eta zelan beti izan biar dabeen ongin errukiorrak, iñori gatxik egin baga; bildurra sartubaz ezdala adiskiderik egiten, ta bai amorez artubaz beeragokuak. Ez daguala toki sendorik lurrian, gora bera asko ikustendiriala. Bada,

		Egin aurrez adiskidiak biar ordubetarako.

Ipuin 11.a
Asto ta txakurtxubarena

	Ugazaba batek eukazan etxian astua ta txakurtxuba. Ekusan astuak ugazabak egiten eutsala txakurtxubari eregu ta piesta asko; emoten eutsala lekuba altzuan, ta maiti ogi bigun ta okelia; barriz, berari jaramonik egiten ez eutsala ta bakarrik emoten eutseela lasto zati bat ta nos bait eskubete arto garau, biarra eragin onduan.
	—Au zerda? —zinuan abere buru andikuak—, txakur zital ezertako ez danak ainbeste estimazino edo ondo gura ugazabagandi, ta ni baztertu ta kortaturik dongaro janda?
	Dakus zelan txakurtxubak alliari eraginda egiten deutsazan parlantzu ta pozkarijak ugazabari, aurreko oin bijak belaunetan iminita; zelan zaunkatxubak egin ta igoten eutsan altzora ta an miazkau eskubak ta arpegija. Dino beregan:
	—Obeto artuko nau ni bere alango pozkari batzuk egiten badeutsadaz.
	Asmau ta egin, orra nun ugazaba ikusi ebaneko era onian arrantza eginda igoten deutsan aurreko oñakaz bularrera, ta min zantarra aterata igorzteko arpegija. Asto zantarraren pisubak ezarrieban lurrera ugazaba; asi zan au diadarrez lagun eske; etorri zirian mutil morroe edo bere ogitukuak; ta ikusi ebeenian euren ugazaba, astuak lurrian ta ostikopian eukala, banatu ebeen makillaka, erdi illda itxiteraño.
	Ipuin onek esan gura dau ez dabela iñok sartubiar ez dagokan lanian. Adin gitxikuak, atsegin emon guraz, emondarue atsakabia.

		Egon bedi bakotxa bere lekuban.

Ipuin 12.a
Leoe ta sagubarena

	Leoe bat lotan eguala mendi baten erriberan, baso-sagu aetan ebiltzanak eldu jakozan urrera, ta azartu zan euren arteko bat lepora igoten. Sagu gaxuak ikusi ebanian nor zan, ta eukan ilteko arriskuba, eskatu eutsan errukitu zedilla beragaz, ez egijola gatxik egin; ez ebala bere lepora igon gatx guraz. Beekusan leoiak ez ebala ezer aterako piztija ain txikar bat galdubaz; dongaro esango zala bazterretan bere atzamar portitzak eruatia sagu bat ilteko; itxi eutsan juaten gatxik egin baga. Sagubak, esker onak emonik, alde egin eban pozik beste leku batera. Egun gitxi barru, jausi zan leoia lakirijo baten, ta katigaturik ikusi zanian asizan orruaz bazterrak bildurtuteko gisan. Entzun eban orroia sagutxu aitatu dogunak, urreratu jakon, ta itandu eutsan zer eban. Dakus katigu daguala bere ongiña, edo leoe len gatxik egin ez eutsana, ta dirautsa:
	—Ez zaite larritu, nik askatuko zaitut; ez daukat aazturik egin zeunstan mesedia. Sagutxubak igon eban soka edo lokarrijetara, asizan ortztxikatu edo birrinduten sokia agintxubakaz, ta larga eban leoia katigutasun baga.
	Ipuin onek esan guradau txikartxuben biar izatera etorri leitiala gizonik andi ta goratubena; gatxik ezin leikeen askok on egin leikeela.

		Dinuanak «Ezdot inoren biarrik»,
		buruba dauka galdurik.

Ipuin 13.a
Ontza ta bere ama

	Gaixorik egoan baten ontza, eskatu eutsan bere amari arren egijuezala erregu, promes edo eskintzak santubai bere osasuna gaiti. Amak erantzun eutsan:
	—Neure semia, egingo dot gura dozuna, baña bildurrak emoten deust alperrak izango diriala nire eskintza edo promesak, zerren zuk egin dituzun lapurretak eleixaan, loitudituzun elexmai edo altarak, ta orain etzariala entzuna izango.
	Esan gura dau ipuin onek gatx andijak egin ditubenen noraezeko, ezin besteko ta esturiak ateraten dituban eskaarijak alper ta utsak izango diriala leenago garbituten ezpada biotza: santubak bere aldeti euki gura ditubanak, leenaz irabazi biar ditubala; osasun egunetan atsegin emon biar deutseela, estura ordu ta gaixotasunian adiskide ongillatzat izan gura ditubanak.

		Santubei ondo esan,
		ta leenaz euren adiskide izan.

Ipuin 14.a
Enadia ta beste txorijena

	Enadia ta txorijak egozan bein nekezari batzuei begira zelan ereiten egozan lin-azija. Deitu zituban enadiak batzaarrera, ta dirautse:
	—Neure lagunak, ezdakizube zer egitendaben gizon orreek. Ereiten dabee lino-azija luurra atxurtu ta simaurtuta. Bedarra azita igartuko dabee; gabikotu ta txarrantxatuta milla nekegaz ekarriko dabee ari egitera; arijagaz egingo ditube sariak, ta oneek dira gure kaltian. Zeinbat gure lagun katigatu daruez sareetan? Gura dozube artu nire zuzenbide edo konseju ona? Guazan solora guztiok alkar artuta gizon ereilla oneek alde egin daijenian; azi-ereiña jan daigun; jaijoko ez da lino bedarrik, egingo ez, aubaga, aririk, ezda guenian gu atrapetako sarerik.
	Beste txori, batzaarrera batu zitubanak, emon eutseen barriari, euki eben enadia bildurti, txaldan ta koldartzat ta esan eutseen:
	—Adiskidia, egizu gura dozuna, ez gara gu zure gisakuak. Ez deutsegu orrenlango lorrik emon gura geure burubai.
	—Ez? —dirautsee enadiak—. Or konpon, bada. Ezin nik bakarrik jan ta galdunei lino-azi ereindabeen guztia; igesko dot solo ta landeetati etxeetara. Abe arteetan abijia eginda aziko ditut umiak; ez jat gatxik egingo ta goguango dozu nos bait nire esanak ez egiña.
	Urrengo urtian ibai ondo bateti igaroten zan enadia, ta ikusi zituban sare baten barruban katigu kurrilloe, pintxoe, txirriskilla, artatxori, amillots, txepets, birigarro, zozo, bulargorri ta eskillaso batzuk. Ebiltzan jira ta bira urten gura ta urten ezinda, zinuela:
	—Ai sinistu bageuntsa enadiari! Orra emen berak adierazo euskuzan sare, lino-azijaz egiñak. Galdubak gara betiko.
	Ipuin onek esan gura dau ez dogula izan biar burukoijak edo buruiritxikuak: artu biar diriala jakitunen zuzenbidiak, ezpabere damukodogula nos edo nos katigarijo ta lakirijuak urratuko ezin ditugunian.

		Danak larregiz beretuba,
		izango dau gerora damuba.

-->	Hasta aqui se han sacado las fabulas mas acomodadas para la instruccion del pueblo biscaino, del primer libro de Isopo. Las siguientes son del libro segundo.

Ipuin 15.a
Lapur ta etxe-txakurrarena

	Lapur bat ebillen gabaz gauza asko ostuten, ta elduzan aberats baten etxera. Urten eutsan ataira txakur andi eta etxe-jaola batek ta esan eutsan:
	—Zer dakarzu ona, kaltegin gaisto orrek?
	Dirautsa lapurrak:
	—Ago ixillik, autsa ogizatibat, ta ez egin zaunkarik, ez usigirik niri.
	Esaten deutsa txakurrak:
	—Emoten deustazu ogi zati au mesedez, borondate bakarraz, ondo guraz, edo eztalduterren zure lapurretia?
	—Ixillik egon zaitian amorez, zuk salatu baga sartu nadin etxe barruban, ta zuri emoten ez deutsubezan ta ezertako ezdituzun diru ta tresnaak eruateko.
	—Baña —dino txakurrak—, nok emongo deust niri bizinasan arteko ogija, zuk ill badaidazu niri ugazaba, edo eruan diru ta etxe-tresnak? Gura dozu ogi zati bat gaiti galdu daidan bizitza guztikua? Emongo zeunsket niri biar dodan guztija? Eta zer dakit, ain erruki gitxikua izanik gizonentzat, izango ete zinatian txito errukitsuba niretzat? Ez dot nik dollorra izan gura. Nire ugazaba onak emon deust orain artian jaaten dei egiteko berari lapurrik badator ateetara, bera lo daguan artian. Zuaz emendi laster, ezta lapur ogirik igaroko neure eztarriti, ezpabere egingo dot zaunka gogor ta zoli, esetsiko deutsut ta ez dozu urtengo damuz baño.
	Ipuin onek adierazo guradau ez dogula estalgillak izan biar iñoren dongaro egiñetan; otseinak gorde biar ditubela arduraz ugazabaren gauzaak, ta ez etxe lapur izan ta etxe lapurrai lagundu. Ogija emoten deutsanari zor deutsala leialtasuna ta biarra egitia.

Ipuin 16.a
Txakur-eizako ta ugazabarena

	Gizon eizari batek eukan erbi-txakur aleban artian edo gaztetako urteetan lagundu eutsana ezin obeto bere eizaan. Zaartu, adore bagatu ta astundu zan txakur gaixua, geratu bere bai oi utsakaz, agiñak jausi jakozalako. Guztiaz bere, artu eban erbi bat abijan lo eguala. Baña zelan agiñik iraatsi ezin eutsan, igesa artu eban erbijak indarka ebillela oi utsetati errazto urten da. Aserraturik ugazaba, esan eutsan:
	—Ezetako gauza ez zara, zetako zaitut nik ogija alperrik jaateko baño?
	Esatenda erantzun eutsala txakurrak:
	—Jauna, urte askuak zaartu nabee, ta dakusan legez agin baga nago. Nos bait, neure urte onetan biar egin neutsan erbi asko ill eragiten, ta orduban ona nintzan, asko gura eustan ta diru gitxigaiti salduko ez nenduban. Eta orain egingo deust agiraka ta esan gauza ez nasala ezertako, ikusirik ezin dodala geijago? Gomutau bedi nire gaztetasuneko egitadaakaz, erruki izan nagi ta ez orrenbeste berbaz zapaldu.
	Ipuin onek erakustendau argiro gazte egunetan biar giña izan danari ez jakola erakutsi biar mukertasunik zaartzaan ezin dabenian besterik egon baño. Ugazabak artubiar ditubela ondo ta errukiz otsein edo ogituko zaartuartian leijalak ta biar giñak izan dirianak, ez bota kanpora aterik ate ogija billatutera; eta errazoe geijagogaz umiak biar deutseela lotsia gorde, arpegi ona erakutsi ta laztan izan guraso zar biarrik ezin dabena.

Ipuin 17.a
Erbi ta ugarasijuena

	Egin eben bein erbijak batzaar bat ta igaro zituben euren artian berba oneek:
	—Zerda guri jazoten jakuna? Egun on bat ez daukagu, beti bizi gara kezka gogorrian, gagoz arerijoz ingiraturik, txakurrak ta gizonak gure atzian dabilz alan basuetan, zelan ibarretan: gorde gura baditugu burubak otatza, gisats arte ta tokirik ezkutubenetan, arkituten gaitube txakurrak oñatzetati. Jasten bagara garitzetara, ezin jan dogu ezer bildur baga. Gabaz darraikuz baso-txakur azerijak. Zeinbat geure lagun jausi dira txakur ta azerijen autzetan? Zeinbat beinguan illik geratu ots andija, suba ta keia egiten daben zuraz ta burdiniaz eginiko erremientiaz? Au ezda bizi izatia, ezpada beti eriotziaren atzamarretan ibilltia. Obe ditugu bota geure burubok ibai batera, ito uretan, ta kendu betiko kezka ta ikaria.
	Erabagi ebeen alan egitia ta juan zirian ibaibaten egi edo ondora. Orra nun dakusen zelan ugarasijotegi edo eli bat lurreti botaten burubak errekara bildurturik eurak ikusita. Orduban, dinue esan ebala erbien arteko batek:
	—Ezgara gu bakarrak bildurrian. Dakuskuz guganik iges egiten gu baño bildurtijago batzuk. Itxaran daigun ernegaubaga: etorriko jakuz biar bada egun obago batzuk; ez dira betikuak gatxak. Eruapenak on andijak ekarri oi ditu. Guazan, bada, burubak galdu baga etorrigarian bideti.
	Ipuin onek argituten ditu gizon ta andra irritu, ernegau ta eruapen baga euren burubak galduteko asmuetan dabiltzanak. Ez dira egun guztiak bardinak; beeti igon leite gora ta goiti jausi beera. Larga gaitian Jangoikuaren eskubetan.

		Ona etorri oida gatxaren ondoren.

Ipuin 18.a
Otso eta antxumiarena

	Auntz batek eukan kortaan beragaz antxume bat, ta amak urten biar eban laar edo basora jaatekua billatutera. Urten baño leenago dirautsa antxumiari:
	—Begira, arerijo mausari, gogor ta asko jakin bat daukagu, zein dan otsua. Etorri oi da etxe onduetara, ta topetan bada nundi sartu kortara, eruan daruez giberrijak. Alan, bada, ni basuan nasan artian badator inor, dana dala, ez edegi aterik; ain da gaisto ta askotakua otsua, zeinda sinistu eragin gurako deutsu neu nasala.
	Urten eban auntzak, gorde-bidiak emonik. Arik laster juanzan otsua, dei egin eban atian ta irudin eragin bere bai ama auntzaren illeta edo beeia. Gomutau jakon antxumiari guraso onaren esana: atia edegi baga, begiratu eban inzirrikatu bateti ta igarri eutsan nor zan, ta erantzun eban barruti:
	—Bantzut amaren berbaro edo illetia legezkua; baña bazaut zariala geure arerijo gaisto odolzalia, amaren estalki ta irudinaz zeuretu gura nozuna. Zuaz ordu gaistuan etorri zarian bideti, ez deutsut aterik edegiko.
	Ipuin onek erakusten deutsee umiai guraso onen irakatsi onak entzun, artu ta gorde biar diriala, galdu gura ezpada; arerijo asko dagozala adiskiden estalkiz jantzita: ezti berbaak ekarri daruela askotan biaztuna. Dongeen auan entzun oidala berba bigun ta labana, ta eskubetan gauza onik ez dabeela.

		Guraso onen esanak artutia,
		da arrisku askotati buruba gordetia.

Ipuin bera erezija, 
lelo barri edo bersoz

Aunz bat joian basora
antxumia etxian itxirik,
ondo gorde ta kortaturik,
urten ez eijan kanpora.
—«Kontu —dirautsa—, ez urten
neu natorren artian;
eta iñor bada atian
oles oles egiten
ez edegi beinguan,
leenaz ikusi bagarik
eta ondo azterturik
an ni ete naguan».
Zelata jagoke otsua
esan eutsana entzuten;
baña gosiak estututen
eban sabel gaistua:
—«Antxume-aragija
da —dino—, ondo samurra
baña biarda guzurra
neuretuteko giberrija».
Eldu jakon, bada, atera
aunz-amaren illetiaz
dei egin ta ateriaz
eruateko autzera.
Antxumiak dauka goguan
bere amaren esana,
amorez esan eutsana
basora zan orduban.
Ate inzirrikatuti
daruaz bere begijak;
darakutsa argijak
barruko ate osteti
zala bere arerijua
ta ez bere ama maitia.
—«O, otso odol zalia!,
zein asan bai gaistua!».
Alan dirautsa otsuari
toki ondo gordeti
eta ipuin onek beti
darakutsa gaztiari:
Ondo artu goguan
zar onen konsejubak,
ez euki, ez, aaztubak,
ez itxirik albuan.

Ipuin 19.a
Otso ta irudin batena

	Ebillela otsua basuan, topau eban irudin edo imajina eder bat. Artu ta erabillen begira goi ta be, ta ondo azterturik esaten da esan eutsala:
	—O zein ederra zarian! Baña ez daukazu zenzun ez garunik.
	Ipuin onek lotsatu biar ditu edertasun utsian biotza iminita daukeenak. Eder adin laburreko ta zenzunbagia, da sentidu bagako itxuria.

		Edertasuna da egun laburrekua;
		jakiturija, bizitza guztikua.

Ipuin 20.a
Euli ta manduarena

	Burdi bat eroian mando bati, jarri jakon eulija burtolian ta esaten deutsa:
	—Mando zantar ta astuna, abil arinago, ezpabere neure ao eztenaz odoldu ta igituko aut.
	Aserratu jakon mandotzarrari piztia zital batek alan zematu biar ebalako. Erantzun eutsan, bada:
	—Ezin gatxik egin badeunat bere, ez jeustan ardurarik ire usigi ta eztenkada txatxarrak gaiti; gogaitkarrija az, baña ez najon odol apur batek ikaratuko. Neure gañian juatan mandazaiñaren zigorradak bildurrago egiten najone. Onen zigorrada edo ugal orapillotubaz emoten jaustanadazan zartadak atera daruadaz zanbro gogorrak.

		Txikarrak dira arrotuten,
		eta andijak irrituten.

Ipuin 21.a
Euli ta inurrijarena

	Euli ta inurrijak erabillezan auzi, atralaka ta errierta gogorrak zein ete zan ederrago. Eulijak bere bandorako zinuan:
	—Zuk ezin nigaz buruba bat egin zinai: etzara nigaz bardindutekoa; nun nai ta nos nai aurreratuten natxatzu gauza guztietan. Ardi edo idirenbat illten badabe, neu nas lenengo jaten dodana gura dodan beste. Nabil erregen burubetan. Lo egiteko daukadaz oerik bigunenak, nai badot nua sukaldera sutondora, eguraldi otza badago; beste batzubetan nua eguzkitara. Nor ni baño dontsubago?.
	—A, izurri zitala! —dirautsa iñurrijak—. Zer da ansi edo ardura zuk igotia erregeen burura, lo egitia oe bigunian ta esan dituzun beste onerak eukitia baldin inok ikusi ezin bazaitu? Nun nai deutsube gorroto. Eguraldi bigunakaz bazabilz egaaka, zerbait dirudizu. Neguba datorrenian kikilduten zara, etzuaz maiko otapurrak billatutera, ezkutetan zara leku epel ta illunetan, inok etzakusaz. Baña ni bizi nas udaan atsegin osuetan, topetan dot jaatekua nun nai. Negurako prestetan dot zer jan biar egiñaz, neure lepuan legez zorrua eruanaz lurpera; eta alan otzik andijenetan, zelai ta basuak eurrez estaldurik dagozanian, txori, azeri, erbi ta beste kanpoko piztia, patari ta egaztijak zer jan ediro ezin dabenian daukat nik zer jan ugari ta nun lo egin bake onian. Gizon guztiak nauke ni biargintzat ta alperrai esaten jakee ikasi dagijela inurrijetati biar egiñaz prestetan jaatekua biarrik ezin daikeen egunetarako.
	Ipuin onek erakusten deusku ez geure burubak arrotuten buru eretxijak izanaz. Bakotxa bere zoruak bizi dabela.

		Bakotxak buruba goratutia,
		da bere buruba ez ezagututia.

Ipuin 22.a
Otso, azeri ta tximinuarena

	Otsuak zirautsan bein azerijari ostu eutsala berak gero jaateko atrapau eban bildotsa. Azerijak ukatuten eutsan irme ta sendo. Nok epai zuzena emon? Billatu zan orretarako tximinua; entzun zituban onek zinuezanak, alan otso zelan azerijak. Ez ekarren ez batak ez bestiak nok testiganzia emon. Jarri zan, bada, tximinua epaija emoteko aulkijan ta emon eban epai au:
	—Batori ta bestiori zaree lapur galantak, zein guzurti ta gaistuago zarian inok jakin ezin leijan legezkuak. Ez dau otsuak ezer kendu deutsenen agiririk atera; bere esate utsa ez da asko sinistuba izateko. Lapur andi bati sinisterik emoten ez jako lege zuzenetan. Besteti, azerijak ukatuko eban egin baleu bere. Alan zagoze bakian, amaitu bedi onenbestegaz auzi au ta bijok geratuten zaree susma dongaan buruba garbitubaga.
	Ipuin onek dino guzurti ta lapurrak ez dabeela izan biar sinistubak. Donga ta okerrian artuba dala beti donga ta okertzat ezagutuba. Gizon egija zale, ta besteti zuzenak, gustija daukala eginda sinistuba izateko.

		Gizon gaisto ta lapurra,
		dan dana guzurra.

Ipuin 23.a
Gizon ta ogi-gaztaia (mustela)

	Ogi-gaztaiak egiten eutsazan gizon bati etxian kalte ta zitalkerijak. Itoten eutsazan olluak, usuak, jan arrautzak. Imini eutsan lakirijo bat, ta jausi zan bertan. Topau eban gizonak pozik andijenaz oñeti katigatuta, ta esaten deutsa:
	—O kaltegin zitala! Jausi az gero bere. Aspaldiko egunetan ondo bizi izan atxat ollo ta uso odolez beteta.
	Erantzun eutsan ogi-gastaiak illetaz, negarrez ta erreguz:
	—Jauna, ori egija da; baña gomuta bedi arratoe zale ta arraparija nasala; garbitu deutsat etxia piztija zital oneetati. Ni nabillen etxian ez dau katu biarrik. Zeinbat kalte egingo ez eutseezan nik ito ta galduditudan arratoe ta sagubak? Aurreratu deutsadaz gitxienez anega bi gari, lau anega arto, arrua erdi urdai, itxirik aitatu baga sagar, gastaña, gaztae ta gozotan ostu daruezanak. Kontubai jo eragin ezkero, kalte baño on geiago egin deutsat. Ez nagi, bada, ill, ez banatu. Emoten deutsat berbia ezdeutsedala geijago ukutuko ez ollo, ez arrautza, ez usakumiai, ta eukiko nabela etxian katu askoren orde, ezer kosta baga.
	Esaten deutsa gizonak:
	—Ez as zitalori nire onagaiti ibilli arratoe ta sagubak itoten, eure sabela gaiti baño. Ez jitubat nik gura borondate on bagako mesediak. Nok sinistu ire berba emotiak, ez duala emendi aurrera itoko ollorik, ez usorik, ez zurrutau arrautzarik? Estubak erasoten deubazan berba on emotiak dituk orreek; laster aztuko intzaate ollatokijan buruba bakarrik ikusita. Alan ill biar dok, bestelan bizi biarko najaukek ire bildurrez ollo ta usategi baga.
	Ipuin ederra donga kalteginen berbaai ez sinistia emoteko. Estubak edozer erasoten dau. Borondatia ona ezpada, biotza kaltetuba badago, laster biurtuko da edozeñ donga izatera. Etxeetan azi dirian azerijak ez deutsee aginik ezarten olluai ugazaba ta etxeko besteen aurrian, baña ito daruez ixil ezkutuka.

		Dongia beti dongia,
		dongia bada borondatia.

Ipuin 24.a
Ugarasijo ta idijarena

	Ugarasijo batek ikusi ebanian idi bat lodi lodi eginda ebillela zelaiko laarrian bedarra jaaten, begitandu jakon bera bere azi zeitiala idi axe beste bere azal edo narru zimurra bete albeeijan zelan edo alan. Asi zan, bada, puztu ta axez arrotuten bere narruba ta jarri jakon buruban azi zala asko, ta itandu eutseen bere umiai idija beste ete zan. Erantzun eutseen ezetz, gitxiago bere. Puztubago egin zan ostera puxiga bat balitz legez; puzka ta indarka ebillela, orra nun eztanda ta ler egin eban narruba etenik.
	Ipuin onek erakusten dau ez dogula arrotu biar andijago, ederrago ta aberatsago izan guraz.

		Igoten dabenak goregi,
		joko dau gero beeregi.

		Axez gizenduba,
		laster da galduba.

Ipuin 25.a
Leoe ta ardi-jaoliarena

	Leoetzar eskerga bat ebillela basuan larren artian, sartu jakon aurreko oin azpi bateti arantzia, ta emendi anditu jakon irme; eldu jakozan oñaza gogorrak, ta ezin ibilli zan errenga baño. Ediro eban ardijaola bat, ta asi jakon erreguka legez, eskatuten laguntasuna, oña eskinirik. Ikusi ebanian artzañak beraganunz joiala leoetzarra, sartu jakon bildur ta ikaria ta eskini eutsan ardi bat, jan ta berari kalterik egin ez egijon. Baña leoiak, ikutu baga ardijari ta osatutia bakarrik billatuten ebala, eruan eutsan bularrera aurreko beso edo oin eriduba. Igarri eutsan laster artzañak zer eban ta, bildur baga beso gaixotuba arturik, asi zan topetan kalte lekuba ta ikusi eutsan arantza kaltegarri ta ondo sartuba. Eztentxu bategaz, min andirik emon baga, edegi eutsan andituba, atera eutsan arantzia, ta gero, egin jakozan ur-ustelak. Ikusi ebanian buruba osatuba leoiak, eskerrak emon gurarik, miazkau eutsan esku gania arzañari, ta jarri jakon albuan. Egunak igarota artu eben leoia gizonak, ta eruana izan zan erri andi batera, aterateko zezenak korrura legez, ta jan eragiteko guztien aurrian eriotza ta kalte andiginen gorputz bizijak. Ez dakigu ze gaiti, baña artu eban Justizijak gaistotzat artzain axe bera, ta agindubak urten eban imini egijela korru edo plazan, ta atera egijuela gose zan leoe bat apurtu ta iruntsi egijan. Batu zan jente asko: artzaña eguan korrubaren erdijan igesik artu ezinda; ateraten dabee leoia; asten da oñak arinik artutera aurrian ekusan gizona. Baña urreratu jakonian, dazau nor zan, edo zala bere ongilla arantzia aterata osasuna emon eutsana. Atzeratuten ditu beso apurtuteko jasuak; eregi zituban arpegi ta begijak ikusten egozan errikuak gana. Gatxen apurrik egin baga artzañari, biurtu zan bere korta edo tokira, eta egiten eutsazan kiñubak bere arduria eukan gizon leoezañari, esan baleutsa legez, joiala andi beste bere zeregiñetara. Biurtu zan gero pozkarijaz artzañagana, jarri jakon albuan ta ez eban bera gandik alderik egin gura, bere zainla edo jaola balego legez. Onegaz igarri eutsan artzañak leoe axe zala zeñi atera eutsan besoko arantzia. Agindu eutsen gizonari urteteko korruti gura ebanian. Baña leoiak ez eban beraganik alde egin gura; jarraikon txakurtxuba legez nora nai. Zurtu zan jente guztia ekusanaz; jakin eben zer jazo jakon basuan beragaz; asi zirian parkazino eske, ta itxi zituben arzain ta leoia nora nai juateko eskubidiaz; leoia juan zan basora ta arzaña bere errira.
	Ipuin onek erakusten dau, eskertsubak izan biar dogula ongillaakaz, ta mesediak geitu biar deutsegubezala mesediak egiten deuskubezanai. Esker gabetasuna dala gatxeretxi ta gorrotoz begiratuba.

		Mesediak dituzu artu?
		Ez zaite ez inos aztu.

Ipuin 26.a
Zaldi ta leoiarena

	Leoe eskerga ta indartsu batek, ikusirik zaldi mardo ta gizen bat ebillela zelaijan bedarra jaten, etorri jakon asmo ta gogua atrapetako. Urreratu jakon, ta asko gura baleutsa legez edo adiskide estalkiz, dirautsa:
	—Ni nas osagilla edo mediku txito jakituna.
	Igarri eutsan zaldijak etorrela guzurrez ta asmo dongaz, baña egin eban igarten ez eutsalakua; erakutsi eutsan arpegi sona edo graziotsuba, poztuten zana legez zalako leoia gatx guztiak osatuten zitubana. Asmau eban, bada, zaldijak sartu jakola atzeko oin baten arantzia, ta esan eutsan:
	—O leoe ona! Eta ze atsegiña daukadan zu etortia ona biar orduban! Atera egidazu arren atzeko oin onetan sarturik daukadan arantza min emoten deustana.
	Leoe tontotzarrak, ezagutu baga zaldijaren asmua, erakusten deutsa atsakabe ta damu dabela jazo jakonaz; ez dedilla larritu; berak aterako eutsala arantzia, ta itxiko ebala gatx ta min baga. Bata ta bestia ebilzan nork nori sartu mausa edo tranpia.
	—Ekartzu, bada, oin gaixotu ori —dirautsa leoiak—.
	—Eutsi —dino zaldijak—.
	Ta jasoten dau emotera balijualegez; baña ona nun jaurtigiten deutsan ostikada zoli ta indartsu bat; joten dau leoia bekokijaren erdijan; ezarten dau lurrera, ta isten dau konorte baga. Artu eban zaldijak igesa leoia lurrian etzan artian, ta au beregan etorri zanian ez eban zaldirik ikusi, ta bai bekokija andituta, arpegija odolez ezainduta, miñ edo oñaza gogorrak eruazala. Ta dino:
	—Neuria da erruba; ondo jazo jat atsakabe au. Begitandu jatan askoz jakiñagua nintzala zaldija baño; guzurra nerabillen ezpanetan ta asmo dongia bijotzian. Itxi baneutsa geldi, ez jatan onelango kalterik etorriko.
	Ipuin onek esan gura dau, ez dogula inos sartu biar ez dakigun ta ez jagokun biargintza edo opizijuan. Iñori kalte egin gura deutsanak, erakarriko dabela kaltia bere burura.

		Ipiñi deutsazu inori lakijua?
		Izango zara bertan katigatuba.

Ipuin 27.a
Zaldi ta astuarena

	Zaldi eder bat, dana apainduba, kate zidarrezkoz, jarleku ugal ta anka-estalkiz urrez bitxituz, arrotuba, ugazaba aberats batena, bidian joiala, ediro eban asto gaixo bat pisubaren pisuz makurtu ta obenduta, atzeti makillada gogorrak emoten eutsazala astazainak. Ikusirik zaldijak ez eutsala bideti beinguan alde egin, ezin ebalako nekatubaren nekatuz, dinue esan eutsala ak oni:
	—Arrituta nago, zelan ostikadaz aseten ez zaitudan, alde egin ez dozulako bazter batera niri bide erdija largateko. Baztertubaz ostian, egon biar zenduban geldi neu igaro artian. Nor nazala deritxazu? Nago nakutsun baxen apainduba, zidar ta urrez bitxituba. Nire egontoki edo kortia garbijago dago gizon askoren etxeetako gela ta etzantegijak baño. Nire ugazabak egiten deutsee agiraka mutil otseinai egunoro garbituten ezpadabe egon biar dodan lekuba ta jan biar dodan garagarra askiaz batera. Ez da autsik topauko nire gorputzian; garbitu ta leundu daruedaz oñak, lepua, ankia, ta zer ez? Nire uliak argi egiten dau: begira zein mardo, gizen ta mamintsuba naguan. Zu, barriz, buruti oñetara edo austuba edo basatuba zagoz: agiri dituzu bizkar azurrak, jostorratz edo eztena dirudije zure berna-azurrak; buruba jaso ezin, belarrijak zauritu ta makaldurik; bideetan nekia ta etxian gosia. Alangua izanik, ez zeustan lotsa geijago gordeko? Lenengua gaiti parketan deutsut; begira beste bein onelangorik egitiaz. Zurturik astua zaldijaren arrotasun ta agirakiaz, joian aurrera erneguka, madarikatuten bere bizitzia. Arik urte batzuk igarota, izan eban astubak ugazaba obago bat, zeñek emon eutsan obeto jaaten ta biar gitxiago eragin, zerbait gizendu ta biar egiteko indartu zedin. Besterik jazo jakon zaldijari: urtiak geiturik, saldu eutsan ugazabak errotari bati, zeñek eragiten eutsan biarra irme, ta emon jaateko gitxi. Alan jausi jakon mardotasuna, laaztu ulia, agertu saiats azurrak, miatu ankia, leena zana ondo igarri ezin zan ereduban. Eguala bein asto axe bera zelaijan bedarra jaten bizkor bizkorrik, dakus ta dazau antxina bere agiraka ito gura izan eban zaldija, dana argaldurik, adore edo aginte gitxigaz, lepuan ekazala zorro eskergaak, buruz beera, basta zantar ta ugal erdi etenakaz gerriraño basaturik, ta esaten deutsa astuak:
	—O zaldi jaun ta aberatsa! Nora ditu berorren antxinako zidar ta urria erijuen tresnaak? Nora da arako buru arrotu ta jasua? Nun da orduko mardotasuna? Zelan desegin dira mamiñ ederrak? Etorkizunai ta lurreko gora-berai begiratubaga, zu, zu izan zinian ni zematu nenduzuna, belauniko jartia edo baztertutia gura zendubana; zu, astindu ziniana ni berba gogorrez lotsatuta largateraño. Orain nago ni emen bedarra jaaten, bizkortuta, neke andi baga neure biarretan.
	Ipuin onek erakusten deutsee andikijai ez gogorto artuten, ez berba garratzik esaten beeragokuai. Aberatsai bigunak izaten preminadunakaz. Goikuak beera jasten ta beekuak goira igoten sarri ikusi da lurrian. Biotzez beeratuten dirianak, edo igongo dabee, edo igonda badagoz, iraungo dabee dagozan goratasunian.

		Zapalduten badozu beeratuba,
		artuko dozu bere lekuba.

Ipuin 28.a
Lurreko abere ta goietako egaztijena

	Jagi zan errierta edo gerra txito gogor bat lurrari eraatsita dagozan lau oñeko ta eguakaz goijetan dabiltzanen artian. Ez batzubek, ez bestiak, atzeratu ta txil egin gura eben. Nos bait artuten ebeen arnasa ta atserena. Onelango baten esan eban beregango saguzaarrak:
	—Lurrekook gure aldian andi ta eskergaak dira; gabiltzan gabiltzan guenian goituko gaitube edo garai ibilliko jakuz. Obe dot igarotia beeko lau oñekuen alde edo bandora.
	Ta alan igaro zan. Egunak igarota asi zirian barriro prestetan esetsi edo peliarako, ta egaztijai eldu jakeezan leenago eurakganatu ez zirian arranuak. Oneek beste egaztijakaz jatsi zirian esestera basaurde, leoe, katamotz, zezen ta beste lau oñeko senduenai. Arranuak egotzarren otsagaz sartuten eutseen ikaria, esesten deutsee gero lepoti piku gogorraz, zaurituten zituben; jausten zan lurrera odola. Beste batzubei ateraten eutseezan begijak, edo errenduten zituben atzeko oñetati ekinda. Entzuten zirian bazterretan zaldijen irrintzak, leoe ta zezenen orruak, basaurden urrumizak, txakurren ulubak, ta egin alak eginda ezin zituben, ez aginen, ez atzamarren artian atrapau arrano, miru ta beste egaztiak; zerren biar zanian igoten ebeen eguakaz gora, ta besteetan jaatsi esestera. Ikusi zirianian lurrekuak mankau, zauritu ta odoltuta, eskatu eben bakia, autortu ebeen ezin eukeela ezer egaztijakaz. Eskini eutseezan janaritzat errierta odoltsu atan illik urten ebenen aragijak, ta eginzan bakia. Egaztijak imini gura izan zituben legiakaz, ta eskatu eben saguzar dollor euren arteti iges eginda irago zana arerijuen aldera, ta emon jakon epaija, egaztijen batzaarrian, izan zan kendu ekijozala lumaak; billostu egijela, ez egijela saguzarrak aurrerakuan argitara urten, ibilli zitezala gabaz luma baga, billostuta. Alan oi dabilz, inok ezertako gura ez ditubala, guztien gorrotuan.

			Ipuin onek dino:
		Bere odoleko edo adiskiden saltzallia,
		dala bere buru galtzallia.

Ipuin 29.a
Azeri ta otsuarena

	Otsuak batu zituban ariki, ardiki, erbiki ta eperki asko bere lezara berak, goguak emon ala, egun askotan jaateko. Susma ta usañera eldu zan azerija leza aurrera, ta esan eutsan:
	—Neure jauna, egun asko da ikusi ez zaitudala, ez alkarregaz egon ez ibilli gariala. Damu emon deust onek; agaiti nator zuk zegaz edo agaz poztu albazinai nire bijotz jausituba.
	Igarri eutsan azerijaren asmuari, ta bere bijotzeko gatxa zer izan alzeitekian.
	—Adiskidia —dirautsa otsuak leza barruti—, bazazaudaz ondo, badakit zer darabilzun ain otzan ta bigun berba egiteko. Gura zeunskedaz atera palaguz emendi usaina emoten deutsuben janarijak. Ez zatoz zu nire onez, ez nire amorez, ta bai guzurrez. Asko jakiña bazara, izen txaarra zabaldu dozu bazterretan. Atso, agura, ume ta gaztiak bere badakijez zure barrijak ta mausa latzak dituzula. Zuaz orti eizara, nekatu zaite ni legez jaatekua billatuten. Gura zenduke bazkaldu iñoren mai ederrian?
	Urten eban azeri txaarrak buruz bera, dana irrituta, ta dino:
	—Itxok, bada, goguango dok niri bazkarija ukatuba.
	Juan zan baso atan ardijak zainduten ebillen mutil bategana, ta esaten deutsa:
	—Artzaña, zer emongo deustazu agertuten badeutsut zure arerijo gogor otsua daguan lekuba? Gura legez illgo dozu jakin ezkero; ezin igesko deutsu.
	—Ori esango bazeunst —dirautsa arzañak—, sari ona emongo neuskezu.
	—Jarraitu egidazu, bada —zirautsan azerijak—, ta eruan eban leza aurrera, ta dino:
	—Ementxe dago triskanza gogorrak egin dituban zure otsua.
	Sartu zan artzaña barrura burdina zorrotz bategaz, ta itxi eban illik.
	—Ez dot orain zure saririk gura, ez biar —esan eutsan azerijak artzañari—. Neuk topauko dot gura dodana.
	Sartuzan barrura ta otso illaren onduan, damu asko baga, ase zan arikiz ta igaro zituban egun asko bazkari ta apari ederrak egiten. Alango baten, ollo atzian ebillela, jausi zan bere imini eutseen tranpa edo lakijo baten. Katigu eguala zinuan intzirijaz:
	—Opa izan neutsan gatxa otsuari; agaiti etorri jat orain neuri.
	Ipuin onek erakusten deutsee gizonai, ez inos inoren gatxaz poztuten; geuretzat gura doguna gura izan biar deutsegula bestiai; damurik euki biar ezdala lagunaren ondo izate ta ondo egotiaz.

		Ez egin iñori kalterik,
		ez atako emon biderik.

Ipuin 30.a
Basauntz ta eizarijarena

	Iturri baten edaten eguala basauntza, ikusi eban uretan bere adarren kerizia. Asi zan arroturik bere buruba askotzat eukiten.
	—Nor —zinuan—, ni baxen ederrik? Nok agertu nire buruban daukadan legezko apaingarririk?
	Begiratu zan oñetara ta, bijotza jausi-jausi eginda:
	—Oneek dira berna argal, mee ta gauza-ezak!
Onelan eguala poztu ezinda dantzuz txakurren zaunkak, ta buruba jasorik dakus eizari bat txakurren ondoren. Igarri eutsan bere billa etozala, ta oñak arin artuten dau igesa txakurrak artu ezin eukeen arintasunaz. Sartu zan baso baten, ta zelan egozan tantai ta arbola adar asko larrez katigatubak, ezin ibili zan; buruko adarrak katigu geratuten jakozan arbolen adarrakaz. Beerraikozan txakur ta eizarijak, estututenzan ezin ibillijaz, adarrak askatu ezinda.
	—Ai —zinuan—, buruban ezpaneukaz adar galdu biar nabeen oneek, ta zelan barre egingo neuskijuen txakur ta eizari guztiai! Nire oñak ez daukee bardinik arin egitian. Nik uste neban gauza andi bat neukala buruko edergarri au eukijaz, ta ernegetan neban oñen argaltasun edo meetasuna ikusita. Orain dazaut, neure kaltian, oñak ditudala neure burubaren gordegarrijak, ta adarrak ondagarrijak.
	Onetan eguala jaretsi eben txakurrak eizarijakaz batera.
	Ipuin onek erakusten dau, ez dazaubela gizonak askotan zer dan eurentzat txaarra, zein ona. Ontzat daukeezanak diriala kaltegarrijak, ta txaartzat dagozanak onak. Aberatsak uste dau diru asko eukita dala zorijonekua. Sartuko jako etxian lapur bat, eruango deutsa daukana, ta itxiko dau illik edo mankaurik betiko, ta nekazarijaren etxian sartuteko asmorik artuko ez dau lapur alanguak.

		On itxuriaz ez zaite arrotu,
		okerra zuzentzat ezdagizun artu.

Ipuin 31.a
Azeri, ollar ta txakurrak

	Gosiak amaitu biar eban azerija, ta ixilka, lurraz buruba josita, eldu zan olluak euren ollarragaz ebilzan lekura. Susmau eban ollarrak, asi zan karkarasi estubaz batuten olluak ta igon eragin eutseen arbola batera, nora ezin igon eukian azerijak. Jarrizan au arbola pian, ta berba bigunakaz palagau gura eban esanaz:
	—Zer egiten dozu or goijan zeure ollo orreekaz? Zeren bildur zara? Nire? Ez nator ni zubei gatxik egitera ta bai lurrian igaroten dana esatera.
	—Nik ez dakit ezeren barririk —zirautsan ollaarrak—, baña arbola goiti.
	—Egin da, bada —dino azerijak—, lurreko lau oñeko ta egazti guztijen arteko betiko bakia, orretarako bururik nagusijenak batzaar bat eginda. Emendi aurrera ezin alkarri gatxik egingo deutsagu. Jatsi zaite, bada, beera zeure mendeko ollo orreekaz, ta bakiaren izenian egingo dogu alkarregaz jai andi bat.
	—Bene benetan barri onak dakardazuz ta atsegin emoten deustee —dirautsa ollaarrak—.
	Ta jaso eban onek buruba ta luzatu samia zerbait balekus legez. Itanduten deutsa azerijak:
	—Zer dakutsu?
	—Nik dakustaz —erantzun eutsan ollaarrak—, txakur eizako bi aringa ta zaunkaz datozala, ta dakarren poza izango da datozalako bake egindana guri jakin eragiteko.
	—Alan bada jatsikonas neure olluakaz ta alkarregaz zuk, txakur mandatari ta geuk egingo dogu bazkari inos ez legezko bat.
	—Agur, agur —dino azerijak—, ni banua, ez jaot ondo emen geratutia.
	—A, txorua! —dirautsa ollaarrak—, zeren bildur zara bakiak egin badira gu lango guztien artian?
	—Ori alan da —eranzun eutsan azerijak—, baña jazo leite datozan txakur oneek ez eukitia oraindino bakeen barririk, ta artu eban igesa txakurrari itxaran baga.
	Ipuin onek erakusten dau asko jakinak topau daruezala asko jakinaguak, guzur batek agertu daruala beste guzur bat.

		Ez, bada, inori guzurrik sartu,
		guzurra ezdakizun agertu.

Ipuin 32.a
Aita ta seme gogorrarena

	Guraso batek eukan seme uzu ta dongaro azi bat, zeñek emoten eutsazan atsakaba andijak, ta negar eragin sarri. Askotan geratuten jakon kanpuan gabaz. Agiraka egiten beeutsan, erantzuten eutsazan gogorraguak, ezin beragaz bururik egin eban. Seme donga onegaiti serbitzarijak bere eruezan atsakaba asko. Oneei esan eutseen ugazabak ipuin au:
	Nekezale batek eukan idisko gazte, mardo ta ezi bagia. Bezau ta ezi zedin iminten eban bustarrijan idi ekandubagaz. Idiskuak ekusanian bere iduna katigu, buruba gura eban bestian ezin jasorik, adarka ta ostikoka manketan eban idi bustarrijan geldi eguana. Idisko ta idi jaube nekezaliak artuten eban akulu bat, ta emoten eutsazan galantak idisko uzu bustarriti iges egiten ebanari, zirautsala:
	—Ez zaitut nik bustartu burdija eruan edo soluan aratuteko luurra, ta bai bakarrik ezteko zure sama edo idun gogorra.
	Alan zurra onen kostura geldika geldika gaztetxuti ekarri eban buruba makurtutera bustarrija erakutsi ezkero.
	Ipuin onegaz esan gura eban, leenago azi biar ebala gaztetati bere semia esanak egitera, etxia ta lotsia gordeetara. Au ez egiña gaiti eukala seme idun gogorrekua lotsa galdukua, bizitza txaarrekua, etxe kaltegarrija, guraso ta bestiai atsakabia emotekua.

		Daruana gaztetati buztarrija,
		izango da ume ondo azija.

		Geratuten bajako idun gogorra,
		belu etorriko jako zigorra.

Ipuin 33.a
Esku, oin ta sabelarena

	Eskubak eta oñak alkar arturik esetsi eutseen sabelari esanaz:
	—O, lagun dongia! Gure biar ta nekiakaz daruaruz egun gozatsubak. Aseten zara, jaten ta edatendozu gure irabazija. Oñakaz guaz solora; esku ta oñakaz lajetan dogu: mastijak ardaorik emongo badabe, gure eskubak nekatu biar dabee. Askotan beso guztiko alaakaz urten daruagu biarreti. Zeinbat bider zerbait irabazteko egin biar dira oñez bide luziak, ateraten dogula oin azpijetako miña? Zuk, sabel dongia, daruazuz zeure barrura gure izerdi ta neke guztijen irabazijak: ardaua, ogija, ta zer ez? Guretzat ez da ezer enparetan nekia baño. Alan, bada, ikasi ta artu egizu irabazi-bide edo biargintzaren bat eukiteko zer jan; bestelan gosiak ill biarko zaitu, zerren erabagi dogu guk ez alper bategaiti biar egin ta nekatutia.
	Erantzun eutseen sabelak:
	—Ez, arren, orrelangorik egin. Ezdakizube ezin nik ezer irabazi daikedala? Ze opizijo edo biargintza artu nei? Egija da zuben neke ta irabazijakaz gozatuten nasala, asko zor deutsubedala. Baña ez nas ni bere alperra zubentzat. Nire barrura datorren zuben irabazija ez da guztija bertan geratuten; neuretzat biar dodana gorde, alperra bota ta zubek gana bere iragoten da bizi ta sendakaija. Nik jango ezpaneu, galdubak ziñatekez zubek bere. Alkarri biar deutsagu lagundu, bada etxe batekuak gara.
	Esaten deutsee esku ta oñak:
	—Gauza asko asmetandozu guri zoraerazoteko: guzur andijak dira dinozuzanak; ez da gu gana etorten zure barruban bein sartu danik: ez dogu zure biarrik bizi izateko. Alan ez deutsugu jaatekorik irabazi, ez emongo.
	Itxi eben, bada, sabela egun batzubetan jaateko ta edaateko baga, ill jakon barruko berotasuna, liortu ta zetaka zuriz janzi jakon miñ gana egarriz. Dakuse esku ta oñak adore baga sabela; onen gatxagaz jan ezagaiti eurai bere jausi jakeezala indarrak, ta ill biar ebala sabelak; ta au ill ezkero eurak bere ill biarko ebeela. Dakarkuez arin jana ta edana, baña belu etozan, ezin jan ta ezin edan ebalako, indarrik ez eukijaz. Ill zan, bada, sabela ta beragaz batera esku ta oñak.
	Ipuin onek esan gura dau ez dala bakotxa guztiz beretzat, edozein gizonek biar ditubala lagungarrijak senide, adiskide ta ongiñen artian. Errege batek bere ezin esan lei ez dabela ezertako iñoren biarrik; beretzat bera asko dala. Etxe, solo ta baso asko daukazan andikirik aberatsenak, buruba galdu ezpadau, autortu biarko dau alperrak diriala alango ondasunak nekatuten ezpada biargina: ez dabela ogirik jango, ez ardaorik edango nekezalen eskubiar baga. Esku, oin ta sabelak alkarri lagundubiardeutseen legez, alan gizonak batzubek bestiai, dirianak galdubak izan gura ezpadabe. Ezagutza onek ekarriko gaitu alkar maite izatera, beeragokuai ez gogortasunik erakustera. Au goguan baleuke ugazaba ta etxejaubiak begiratuko leuskijue oniritxi ta maitetasun geijagogaz otsein ta errenterubai, zeintzuben neke ta biar egiñaz dagozan ainbeste era ta jauntasunez.

		Bat beretzat ezda asko,
		laguntasuna dau biarko.

Ipuin 34.a
Gizon ta asto batena

	Gizon batek, zerbait irabazi gurarik, ezarri eutsazan asto bati lapikoz beteriko zarabi, ta eldu gura eban ainbat lasterren erri batera, nun eguan saldutegi edo perija txito entzuna. Astuari ibilli eragin gura eutsan aleban baño geijago; orretarako manketan eban makillaka. Asto gaixua geruago ta nekezago ebillen. Pisu andija, jan argala, makillada gogorrak isten eben adore baga, ta zinuan:
	—Ai, illda banengo! Edolan bere beinguan amaituko litxakedaz atsakabe guztiak.
	Alango baten jausi zan illik, ta ausi jakozan gizonari lapiko asko. Asi zan biraoka, erneguz; esesten deutsa asto illari makillada barrijak ezarten, illda bere parketan ez eutsazala. Besterik ezin eginda, eratzi eutsan astuari narruba, beragaz egin zituban arrazko ta galbaiak, ta erabilzan zapalduten eten ta apurtu arteraño. Gizonak urten eban kalte gogorrakaz, astua galduta, lapikuak ausita; ta etxakozan tratu dongaak amaitu astoari eriotzia eskatubaz ta jaretsiaz.
	Ipuin onek erakusten deutsee batzubei, ez irabazi zaleegijak izaten, ez aldan baño neke geijago artu eragiten otsein ta azpikuai; ta beste batzui, ez eriotzia euren burubai erneguz ta irrituz opa izaten. Erijotza dongaro izanaz, ez dira atsakaba guztiak igaroten. Kristinau batek begiratu biar deutsa bildur onaz erijotziari: etorkizunak erakarri biargaitu ez ernegetara atsakaben artian, ta artutera eruapenaz ta bakiaz lurreko naiezak edo mingostasunak.

		Eriotziari erneguz deitutia
		ez da atsakabati alde egitia.

		Irabazi gura dabenak larregi
		urtengo dau galdubegi.

Ipuin 35.a
Azeri ta matsena

	Eldu zan azerija mats landara azi bat ormaan igonda eguan etxe ondora. Ikusi zitubanian mordo ederto eldubak, etorri jakon jaateko gogo ta gurari bizi bat. Abijau zan aztertu ta begiratuten ete eguan beretzat igonbiderik morduak egozan tokiraño, ta ezin ediro eban. Asi zan igon gurarik landarati, baña laster jo eban beia mats adarrak ez eukeelako biar zan iraupen ta sendotasunik eukiteko azerijaren astuntasuna. Ernegau biar eban, ta bere ezin egiña ez autortuterren, dino:
	—Ez dagoz oraindino elduta mordo oneek; gatx egingo leuskede garratzak dagozala jango banitu; ta alan ez deust damurik emoten ez janagaiti.
	Ipuin onek adierazoten dau, zurtasuna ta asko jakiña izatia dala, gauza batzubetan, ez dakigulakua ta gura ez dogulakua egitia, jakin ta gura izan arren.

		Ondo da nos bait gura eza erakustia,
		eta, jakinda, ez jakinarena egitia.

Ipuin 36.a
Ogigaztae ta sagubena

	Ogigaztae zar batek, sagubak artu ezinik oñen astuntasunez, sartuzan urunez beteriko arrazko baten, ta urten eban zuriz jantzita uruna itxatsi jakolako. Jarri zan toki illunian, alan, bestelan ezinda, sagubak atzamarretara erakarteko. Eldu zan toki atara sagu gaxo gaistotasun bagakua, ta begitandurik, gauza zurija ikusita, jaakiren bat zala, jausi zan bere arerijuaren atzamarretan. Alan elduzirian beste sagu bi, bata bestiaren ondoren, ta jazo jakeen beste ainbeste. Eldu zan guenian arratoe mausari, asko jakin ta ondo ekanduba ta beti zelata ebillena nun ete eukan lakijo ta arriskuba, ta beriala igarri eutsan ogigaztaiaren asmo galdubari ta zelan urunez beteta eguan bizija ezpaliz legez. Esaten deutsa:
	—O, sagu-artzalla arnasia itoten dozuna, ta soñoko ederragaz estaldurik zagozana! Onak dituzu asmo orreek sagu gazte ta gitxi jakiñak arrapetako uste bagian; ez, baña, ni legezko soldau zar zu ta zu languen mausaak ondo ikasita daukezanak eruateko atzamarretara. Askotakua egin bazaitube urtiak, ni bere bai jakiteko nun zer daguan.
	Ipuin onek erakusten dau, indarrik ez daukeen askok euren burubak gordeetako, badabela argitasun ta ezagueria desegin edo austeko besteen sendotasuna.

		Bedar artian dago sugia,
		ez izan ardura bagia.

Ipuin 37.a
Idizain ta otsuarena

	Gizon bat ebillen baso laarrian idijak zainduten ta urreratu jakon ituaz otsua.
	—Zek zakaz ona orren estu ta larri? —esan eutsan idijaoliak—.
	—Ez dakutsu —erantzun eutsan otsuak— zelan darraitan eizarija?. Ez nagizu salatu, arren, ez esan ze bide artu dodan.
	Eskini eutsan idizañak gordeko ebala, ta itanduten beeutsan eizarijak norunz artu eban, erakutsiko eutsala beste bide bat, ta egoteko ardura baga. Arik laster elduzan eizarija idizañaren ondora; itandu eutsan oni norunz artu eban bidia otsuak. Au eguan urrian ezkutaurik zelata ta ikaraz. Erakutsi eutsan idizañak esku ta auagaz otsuak artu ez eban bidia, baña begijakaz ta kiñubaz esan gura eutsan nun eguan ezkutauta. Eizarijak ez zituban ikusi ta aitu begi-kiñubak, ta juan zan otsuaren atzian, au juan ez zan bideti. Orduban, urten eban sasipeti otsuak, ta esan eutsan oni idizañak:
	—Emon egidazuz eskerrak gorde zaitudalako.
	—Bai —dirautsa otsuak—, eskerrak zure ezpan, miñ ta eskubai, baña madarikatuba izan dedilla zure begi gaisto kiñularija.
	Ipuin onek esan gura dau berba laban ta samurrak, bijotz dollor ta tolestuban, diriala kaltetsubak. Auan bat ta bijotzian beste bat, dala gizon malmutz ta dongen natuba.

		Askok ditube berba eztitsubak,
		eta bijotzian asmo galdubak.

Ipuin 38.a
Otso ta atxurlarijena

	Otso bat jausi zan lakijuan, ta ikusi eben katigu eguala atxurlari batzuk. Urreratu jakozan, ta an zan batzuben agakadia, beste batzuben siñu egitia. Esan eutseen euren arteko batek:
	—Gizonak, zetako da gatx egitia gatxik egiten ez dabenari? Atzeratu zituben makillak, itxi eutsen jo ta dongaro esatiari, errukitu zirian ta emon bere eutseen ogija jan egijan. Gaba elduta, juan zan bakotxa bere etxera gau atan illgo zalako ustiaz. Otso katigu eguanak urratu zituban lakijo edo katigarijuak ta egun gitxi barru osatu ta sendotu zan. Goguan erabillen egin eutseen bidebaga ta atsakabia: biurtuzan aserre bizijaz lengo soluetara, ta esetsi eutseen artzain ta atxurlari aetan egozan ta bere gatxgillai; batzuk itxi zituban illik ta beste batzuk dongaro zauriturik. Sartu jakeen bildurra erri aetakuai ta erregutu eutseen ez egijuela geiago gatxik. Erantzun eutseen parkatuko eutseela jo baño egin ez ebenai katigu eguanian; ta eukiko zitubala adiskidetzat beragaz errukitu zirianak ogija emonaz, edo bere bando berba egiñaz, baña goguango eutseela bizitzia kendu gura eutsenai.
	Ipuin onek erakusten deusku errukior ta biotz bigunekuak izaten.

		Edozeñi on egijozu,
		nos bait damuko ez dozu.

Ipuin 39.a
Aragi-epalla ta aarijena

	Aari asko ebilzan larrian alkarregaz aldra bat egiten ebeela. Etorri jakeen okela- saltzalla, epalla edo karnazeruba; ta arturik euren arteko bat, eruan eban, bestiak kalte gitxi zalako txitik egin baga. Alan eruan zituban bein banaan ezer egiten ezpaleu legez, ta geratu zan aari galant bat bakarrik, ta oni eskuba ezarteko unian, esan eutsala dinue:
	—O gure arerijo odol zalia! Eruan dituk nire lagunak, ta ator orain bakar geratu nazan au eruatera eure gañibet odoldubaz niri bizitzia errukiren apur baga kenduteko. Geuria da erruba; alkar ondo artu bagendu, lenengo etorri intzanian esetsi bageunsk dirianok topeka adarrakaz, kenduko endubagun oneetarik ta gordeko genduban guztijok bizitzia.
	Ipuin ederra ikasteko zelan alkar ondo artu biar dabeen erri ta etxe batekuak, ta artuteko besteen gatxa geuri egintzat. Ari mee bat eten errazada; asko alkarregaz biurtuten badira, nok beinguan eten? Bata bestiari eratsita egiten da soka lodi ta sendua, bein banaan artu ezkero erraz eteten bada bere. Alan egingo bagendu, ez liratez ainbeste bando, auzi ta ezin ikusi izango. Aarijai ainbat kalte etorri bajakeen alkar ondo ez artubaz, edo alkarri ez lagundubaz, zer alkarregaz burruka ta alkar banatuten asi balira? Galduko zirian inok gatxik egin baga bere.

		Arriskubari aurrez begijak ezarri,
		kalte andijak ez ditezan etorri.

Ipuin 40.a
Txori-artzalla ta txorijena

	Udako egunetan egozala txorijak kerizpian atsegin andijaz orrijak jaaten, ikusi ebeen begi dongako txori-artzalla bat, zeñek prestetan zituban kañabera ta sare zakuban ekazanak. Txori gaxuak, zoro zororik, asi zirian esaten:
	—O zein errukiorrak izan biar daben dakuskun gizon onek! Bada errukijaren errukiz malkuak darijoz begijetati gu gakusazanian.
	Euren artian, zorijonez, eukeen txori azkor, zur ta asko jakin bat, zeñek beezaubazan asmo euren kaltegarrijak, ta dirautse:
	—Neure lagunak, ez dabil gure errukiz piztadun gizon ori; negar ta errukija baño urrago dau pozezko barria gu gakusazalako. Daukazan sariak dira gu barruban artuteko, ta lepo-zakuba gu artuta bertan sartuteko. Iges, bada, iges beriala; igon gora egaaka nagitasun baga; bestelan jausiko zaree bere sare asmo dongaz zabalduko dabenian. Badakidaz antxinati orrelanguen mausaak, nos bait lenengo urteetan estuban ibilli nintzalako.
	Entzun ebenian beste txorijak lagun onaren berbeetia, artu eben igesa ta itxi eben gizona bere sare ta zakubaz ao zabalik, iges egin ebelako atsakabiaz.
	Ikasi biardogu ipuin onetati beso zabalaz artu biar dala borondate oneko jakituna. Ez jakiñak asko galdu ditu, baita asko gorde bere burubak galduteti jakitunak erakutsi eutseelako arrisku ta galdubidia.

		Lagun jakitunari jarraitu,
		bere berba onak ontzat artu.

Ipuin 41.a
Gizon egijazti, guzurti ta tximinuarena

	Gizon bik, bata egija zalia ta bestia guzurtija, urten eben alkarregaz lurra ta errijak ikustera; alango baten eldu zirian tximino asko eguan basora. Ikusi zitubanian tximino nausi edo besteen agintarijak, agindu eutseen bere azpikuai erakarri egijezala gizon bi aek bere aurrera. Jarri zan bera aulki ederto apaindu baten, iminzituban albo ta inguru guztian tximino asko bakotxari egokan tokijan, zelanguazan bakotxaren zeregiña. Eldu zirian gizon bi aek ta agindu eutseen aurrian jarteko. Itandu eutsan tximino nausijak euren arteko batari, ta au zan guzurtija:
	—Zer dinue gizonak gugaiti?
	Erantzun eutsan:
	—Deritxat zu zariala errege andibat, emen dagozanok batzuk diriala jaun andijak ta beste batzuk soldautza agintaritzia daukeenak.
	Guzurra beerijon bere, jaso ebalako berba labanakaz ain andi izatera, agindu eban tximino jaunak emon ekijola sari on bat. Bigarren gizon egizaliak zinuan beregango:
	—Guzurti andi oni guzurrez berba eginda emon badeutse sari ain ona, zer emongo ez jat niri egija badinot?
	Onetan eguala, itandu eutsan tximino nausijak:
	—Esan egidazu: nor nas ni, ta nortzuk emen neugaz dagozanok?
	Erantzun eutsan zuzen ta bere barruban eukan legez:
	—Alan zeu, zelan emen dagozanok, etzaree besterik tximino utsak baño.
	Aserratu jakon tximino errege zala entzun gura ebanari; agindu eban ill egijela gizon egizale a, bakarrik egija esan ebalako eta etzalako berba laban zalia.
	Ipuin onek esan gura dau gizon guzur zale, bijotz tolestu ta berba labanekuak igon daruela beti gora, agindubak izateti agintari izatera; ta egija zaliak, guzur gorrotoko ta bijotz garbikuak jo daruela goiti beia, ta guzurra obeto saristauba izan oi dala askotan lurrian egija baño.

		Gorde zaite berba labandunetati,
		ta alde egin eizu guzurtijetati.

Ipuin 42.a
Asto ta leoiarena

	Asto batek, basuan ebillela, ediro eban leoia ta dirautsa oni:
	—Igon daigun mendi gañera, ta erakutsiko deutsut zelan asko ta asko nire bildur dirian.
	—Igon daigun, bada —esan eutsan, astuaren arrotasunari barre eginda—.
	Egozala mendi gañian, asi zan astua arrantza senduak egiten. Soñu onetara iges eben larpeetan ezkutuban egozan erbi ta kuijak, ta esaten deutsa astuak leoiari:
	—Badakutsu zein bildur jatazan niri?
	Erantzun eutsan leoiak:
	—Erbi ta kui ikarakor ta bildurtijai iges eragiteko txakurtxu baten zaunkia asko da. Ez daukazu zer arrotu orregaiti. Egingo baneu emendi orrua bat, ikusiko zendukez aringa iges egiten dabeela zezenak, basaurdiak, katamotzak, otsuak, azerijak, zaldi, mando, ta nok ez? Zein gitxi bildurtu nozun ni!. Zara asto bat baño geijago?.
	Ipuin onek esan guradau barregarrija dala batzuben arrotasuna, ezer egin ezin ta gauza askotakotzat euren burubak saldu gura ditubenian.

		Izan baga buruba andi iristia,
		da asto arrantzari bat izatia.

Ipuin 43.a
Arrano ta beste egaztijena

	Arrano asko jakin batek, neke baga jaatekua billatu gurarik, asmau ta zabaldu eban bere jaijot-egunian emongura eutseela mai on bat beste egaztijai. Eldu zirian bera baño txikinagoko batzuk arrano prestubaren etxera, ta barruban eukazanian, itxi zituban ate ta urtenbide guztijak, ta bein banaan illaz euki eban berak eurakaz egun askotako bazkari ta aparija.
	Ipuin onek dirausku gizon andi ta aberats batzuben bazkari emote ta beste palagagarrijak dakarrela mausia ta nekezaliaren ondamendija. Au ikusten da bide dongaz edo irabazi bide bagiakaz aberastu gura dabenetan. Eskiñiko deutsee diruba aurrez, erruki balitube legez, emongo deutseez gari ta artuak ta nos bait bazkariren bat; baña eskatuko deutsee gero emona baño geijago, aterako deutseez etxeti artu dituben arto ta garijak gitxi egiten dabeenian. Aberastuko dira alan nekezari gaxua argalduta koipe guztija jan deutseelako.

		Erri askotan dagoz arrano gizendubak,
		ta nekezale gaxo eurak argaldubak.

Ipuin 44.a
Leoe eta azeri batena

	Leoe batek begitandu eragin gura eban gaixo zala, ta erakarten zituban bera ikustera patari ta aberiak zalako euren buru ta errege; baña etozan legez ill ta irunsten zituban. Eldu zan leza aurrera azeri askotako bat.
	—Erdu aurrera —dirautsa leoiak—.
	—Ez ni —dino azerijak—.
	—Ze gaiti, bada, ez? —erregutau eutsan leoiak—.
	—Dakustazalako sartuten dirianen oñatzak, ta ez urteten dabenenak —zirautsan azeri asko jakinak—, ta gorde eban buruba.
	Ipuin onek dino besteen kalte, arrisku ta gatx etortetati ikasi daigula geure gorde bidia.

		Besteen gatxetan ipini egizuz begijak,
		ta ikustzu nundi dirian etorrijak.

Ipuin 45.a
Otso ta asto gaixorik eguanarena

	Entzunik otsuak gaixorik eguala astua, juan jakon ikustera osatuteko atxakijaz. Asi jakon ukututen an ta emen, eta esaten deutsa:
	—Nun dozu min? Nun dago zure gatxa?
	Erantzun eutsan astuak osagilla edo mediku gogor ari:
	—Zuk ikututen deustazuzan lekubetan daukat edo artuten dot miñik andijena: euretan dago nire gatx ta kaltia, ta eskerrak emongo neuskezuz bakian itxiko bazeunst.
	Ipuin onek dino, gizon dongaak berba ederrakaz saldu gura dabeenian mesedia, orduban dendatuten diriala geijen dongaro egitera.

		Sinistu ez gizon gaistuari,
		guzurra darijo alanguari.

Ipuin 46.a
Iñurri ta Txirriskiarena

	Neguko egunetan Iñurrijak ateraten zituban galgarau gordiak eguzkitara, barruban laarregi ezkoturik erne ta usteldu ez ekijozan. Ikusi eban onetan Txirriska soñularijak, ta eskatu eutsazan garau batzuk. Erantzun eutsan Iñurrijak:
	—Neure maitia, zer egin dozu udan negurako batu baga?
	—Ez neban astirik euki orretarako, ibilli nintzalako soñuba joten basuetan —dirautsa Txirriskijak—.
	—Ondo, bada udan olgau bazara soñuba joten, igaro egizu neguba dantzeetan.
	Alan erantzun ta itxi eban Iñurrijak sabel gosiaz.
	Ipuin onek erakusten deutsee alperrai zelan biar egin biardan bere sanjeetan gosia ilteko, edo zer jan gero eukiteko.

		Alperrak eukiko dau gosia,
		eta solua zalgaz betia.

Ipuin 47.a
Pago eta Kañaberiarena

	Baso baten egozan alkarren onduan Pagua ta Kañaberia. Etorri jaken egoe axe zantar ta sendua, ta Paguak ez eban beeratu gura, ta bai arpegi emon ta jarki axe gogorrari, esan ez zedin senduago zala axia bera baño. Barriz, Kañaberia makurtuten jakon, ta erabillen axiak bein batera, bein bestera, zelan gura eban. Esan eutsan Paguak:
	—O Kañabera argal, koldar ta ikarakorra! Ze gaiti jarkiten ez zatxakoz axe zantar oni? Ze gaiti zabilz zabuka sendo egon baga? Ez nakutsu ni zelan naguan austen diriala bertan nigana datozan esetsiak?
	Erantzun eutsan Kañaberiak:
	—Ez nas ni zu baxen sendua, ez dot erakutsi gura ezdaukadan indarrik.
	Alango baten dator egoetzarraren esetsi gogorbat, austen dau gerri gerriti Pagua; jotendau beia, ta kañaberia geratuten da bere lekuban. Lurrian etzala dirautsa basabera txar onek:
	—O Pago luze ta mardua! Nora dira zure arrotasunak? Ze gaiti uste izan zenduban axia baño gogorragua ziniala? Oñian ta bizitziaz egongo zinian, egin bazendu nik egindodana.
	Ipuin onek adierazoten dau gizon astin, arro ta buru eretxijak desegin ta galdubak izaten diriala, ta buruba makurtuten dabeenak urten daruela obaasunaz. Orregaitino egija garbija da, beeratuten dana jasua izango dala, eta jagiten dana arrotasunaz, beeratuba.

		Ez egizu buruba jaso larregi,
		jatsi ez zaitian beeregi.

Ipuin 48.a
Mandako, Azeri ta Otsuarena

	Ebillen Mandako bat mendi baten onduan bedarra jaten, ta etorri jakon Azerija, ta itandu eutsan onek:
	—Nor zara zu?
	Erantzun eutsan Mandakuak:
	—Zaldi grañoe galant bat zan nire aita-aita.
	—Ez deutsut ori itandu, ta bai nor zarian.
	—Ni nas aberia.
	—Ez da ori nik jakin gura dodana. Esan egidazu: zelan da zure izena?
	—Ez dakit nik ori, zerren nire aita ill jatan txikartxuba nintzala, ta izena aztu ez ekidan ipini ta eratsi eragin eban neure ezkerreko ta atzeko oñian, ta ezin inos irakurri izan dot; ta jakin gura badozu jaso ta erakutsiko deutsut oin azpija, ta irakurri egizu.
	Azeri asko jakiñak igarri eutsan Mandakuari erabillen asmua, alde egin eban ixill ixillik, ta juan jakon berak ezauban ta bere arerijua zan Otso kerizpe baten etzunda eguanari ta esaten deutsa:
	—O zoro zenzun bagia! Zegaiti gosiaz buruba ilten dozu? Jagi zaite ta erdu neugaz zelai batera, nun ediroko dozun Mandako gazte ta gizen bat; ill ta jan baño eztaukazu, ta nibere partil izango nas.
	Sinistu eutsan zoro zororik Otsuak Azerijari; dua zelaira; topetan dau Mandakua ta itanduten deutsa nor zan. Mandakuak dirautsa:
	—Nas aberia.
	—Ez dinot ori, ezpada nor izan zan zure aita.
	Otsuaren itaune oni erantzun eutsan Mandakuak:
	—Zaldi grañoe bat izan zan neure aita-aita.
	—Gauza gogaitgarrija zara; esan egizu zuzen: zelan da zure izena?
	Alan itandu eutsan Otsuak. Orduban Mandakuak esaten deutsa:
	—Ez dakit neure izena; gaztetxuba nintzala ill jatan aita, ta aztu ez ekidan neure izena, eraatsi eragin eban neure atzeko ta ezkerreko oñian, ta jakin gura badozu, irakurri egizu. Otso, Azerijak beste mausa ez eukanak, artu eutsan oña, asi zan irakurri gurarik, ta aztertuten ebillela jaurtigi eutsan Mandakuak ostikada latz bat; jo eban bekokijan, bota eragin eutsazan Otsuari begi bijak ta garunak buru azurra ausirik, ta itxi eban illda. Azerija eguan gisatstegi baten zelata ikusten igaroten zana, ta barre eginda bere zokondoti urten onduan esaten deutsa Otso lurrian etzanari:
	—O tontotzar adin ta gatz bagia! Zek sartu enduban ez ekijan gauzan? Nun ikasi eban irakurten? Ondo jazo jak.
	Ipuin ederra barritxu jakingurentzat, zeintzuk izan oi dabeen azken txaarra. Zein zorua dan galduteko arriskuban jarten dana! Ta zein zur ta jakituna alde egiten dabena!

		Ez itandu biar ezdanik,
		ez entzuteko gura ez dozunik.

Ipuin 49.a
Mika egarri zan batena

	Egarritu zan Mikia, ta urten eban ur billa. Eldu zan iturri sakon batera, nun edan ezin eukian. Ikusi eban albuan nor baitek urez beteteko ekarri eban galletia, zeñek ez eukan urik berak artu eikian terzijuan, ta bai zerbait beerago erdi betia baño ez egualako.
	—Au zer da! —zinuan—. Iturri sakonera jatsi ezin, galletako urera eldu ezin, ta uraren onduan ni egarrijak erreten? Zer egin nei?
	Asmau eban arri koskoz galletia betetia urari galletan igon eragiteko. Asmau ta egin: ekarri zituban bein banaan arkoskuak, ezarten zituban galleta barrura; ura igonaz etorren, onduan arrijak geratuten ziriala, ta arrijak botiaz, igon eragin eutsan urari berak errazto artu ta gura beste ur edan artian.
	Ipuin onek darakusku, asko daikeela gizonak burubari nekia emonaz nekatu baga ezer egin ezin dabeen gauzeetan. Esku indarra baño geijago dala buru on ta azkorrekua izatia.

		Goituko dozu ezin egiña,
		baldin bazara asko jakiña.

Ipuin 50.a
Nekezale ta Idiskuarena

	Nekezale baserriko batek eukan Idisko mardo, alper ta ezi bagia; ta eretxirik eziko ebala buztartuten beeban idi baketsu, otzan ta biarrera ekandubaz, imini eban onegaz buztarri baten. Idiskuak, ikusi ebanian iduna katigu, asi zan orruaz; ta indarka bota eban bere lepoti buztarrija ta asi zan esetsi gurarik albuetan egozan guztijai. Ikusirik jaubiak Idiskuaren uzutasuna, katigatu eban oñetati besuetara; ebagi eutsazan adarrak atz bi edo iruban iñori gatxik ez egijon, ta biurtu eban buztarrira, uste izanik alan bezauko zala. Asi zan Idisko gaistua ostikoka; ateraten eban lurrian autsa, zeñegaz erdi itxututen zan jaubia. Alango baten ernegaurik, ta begijak autsetati garbiturik, esaten deutsa abere uzubari:
	—Bajaakijat ezin juadala ezer igaz; alperrik nekatu nasala i bezau ta ezi gurarik; ez daguala iretzat ez makillarik, ez buztarririk; baña egun gitxi barru beratuko deusk arrotasuna aragi-epalliaren mallubak.
	Ipuin onek dino, gizon uzu, natu txar ta aziera dongakuentzat belu datozala agiraka, zemai ta zigorradak; diriala oneek zezen gaistuen irudikuak, zeintzubentzat alperrak dirian diadar ta jotiak. Onelanguak bakarrik ezten diriala edo presondegi gogorretan katiakaz, edo, obeto, urkamendiko abian.

		Gaisto gogortubaren ezibidia,
		da urkamendira eruatia.

Ipuin 51.a
Piztija ezain ta Gizon bidiasti batena

	Lidijako alderetan daguan, ta Atlos deritxon mendi baten, ezagututendira piztija barregarri ta ezain batzuk: buruban daukeez idiskuen gisako adarrak, oñak auntzarenak ta beste guztijan daukee gizon nano edo txikar baten itxuria. Eldu zan mendi atara leku urrinetati Erromes edo gizon bidiasti bat; urten eutsan esan dogun legezko Piztijiak, zeñi emon daruaken Satiruaren izena. Esan eutsan gatxik egin baga Erromesari:
	—Erdu neure etxera, ta emongo deutsut zer jan ta zer edan, bada mendi onetako eur gogorrak ta bideko nekiak janaren ta berotu biarraren premiñan imini izango zaitube.
	Ikusi eban Piztijak zelan Erromesak esku otz gogortu ta erdi illak berotu zituban bata bestiari estuka igortzirik, ta arnasa berua esku-sabel batubetara ezarrijaz. Imini eban maijan, ekarri eutsazan eukazan jaakirik onenak, ta sabela berotuteko katillu andi bat bete ardao bero ta erdi iraakiña. Eruan eban ezpanetara; baña zelan larregi berotu eban ardaua, baita bere onek ezpan ta miiña. Txut batzuk eginda, asi zan Erromesa puzka ta puzka ardao beruari, oztuteko. Zurturik piztija ekusanaz, dirautsa:
	—Gizona, au zer da? Gauza desbardin bi egiten dituzu zeure auagaz: otzak berotuten dituzu putz eginaz, edo arnasia ezarrijaz, eta berotubak oztu. Ez dot nik gauza bira egiten daben ao ta miñekorik euki gura neure etxian. Urten egidazu, bada, ta zuaz naidozun lekura.
	Ipuin onek artuten ditu bijotz ta ao biko gizonak, atzeti saldu ta aurreti arpegi ta berba onak daukeezanak.

		Ez da ez barre egiteko
		arpegi bi eukitia,
		bataz ustez bakia,
		bestiaz auzi emoteko.

Ipuin 52.a
Erle, Erlaero ta Kuruminuarena

Fedro 22. l.3

	Erliak egin zituben euren abauak arte goratu baten. Erlaro alperrak zirautsen gogorto eurenak ziriala. Auzi au jaso zan Kurumino baten aurrera, zein izentauba izan zan auzija ebateko, edo agiri obaak eukazanari beretzat emoteko. Kuruminuak bijak entzunik, dirautse:
	—Zubek alkar dirudizube; ez da erraz igarten nor zein zarian itxura batekuak izanik. Bada, utsik egin ez dagidan ta iñoren kaltian epai oker bat emon, dinot, artu ditezala erlauntzak ta iraazi dedilla eztija argizaijan: alan auak ta begijak igarriko deutsee nortzubena dan: auak eztija jaanaz, ta begijak argizai abaua ikusiaz.
	Erlaeruak ez eben etorri gura onetara ekuselako galduta eukeela alan auzija. Erliak artu eben pozik epai igargarrizko au. Ikusirik Kuruminuak batzuben ezetza, besteen baietza, emon eban azkenengo epai au:
	—Ezaguna dago nortzuk egin eben abaua, ta nortzuk ezin eukeen; abao guztija da Erleena.
	Ipuin onek dino biarrak berak dabela ezagun nor zan biar giña. Inoren soñokuaz jantzi leite nor nai. Ez dau iños artiak emon madaririk, ez laarrak mats mordorik. Lapur asko dagoz daruenak ez jatorkena; alper askok jan gura leuke biargiñen irabazija, zelan erlaero alperrak guratu zirian auzi bide bagiaz eruatera erle langillen biarra.

		Erlaeruak ezin lei eztirik;
		alperrak artu ez garirik.

Ipuin 53.a
Esopo Ipuingiña jokuan

Ex Fedro Fab. 13. l. 3

	Athenastar batek ikusi eban bein Esopo jakiturija zalia intxaur jokoan botxilloka mutiltxutegi bategaz, ta geratu zan begira barrez, zinuala beregango:
	—Agura oni txoratu ta buruba arindu jako. Gizon ain jakituna asiko litzate intxaur jokuan umiakaz ume eginik zoratu ezpalitxako?.
	Ikusi eban Esopo ipuin eder askoren asmatzalliak siñuka legez egokala Atenastarra, zein barregarrijago zan Esopo baño. Zer asmau eban onek ixilerazo ta lotsatuteko barregillia? Imini eban bide erdijan aro erdi, egur jitatu edo arkubat lokarri nasai bategaz.
	—Erdu ona, jakitun txaarra, igarri egijozu zer esan gura daben egin dodanak.
	Batuten dira ikusla asko, itxaraten dagoz zer esaten eban Atenastarrak. Txil egiten dau onek igarri ezinda neke andijak burubari emon onduan. Orduban Esopo jakitun obiak dirautso:
	—Laster etengo dozu, gesi baten gauza estuko da arku au badaukazu beti ten baten sendo ta gogor; baña nos nairako eukiko dozu prest ta gauza dala nasaitxu badaukazu.
	Ipuin onek erakusten dau atseren bagako biarrak mankau, aginte bagatu ta ostera ondo biar egiteko gauza ezdala iminten dabela nor nai. Jakitunak eurak, liburuzaliak ta burubazko biar egiteetara etsigi ta emonak bere, biardabeela olgura zati bat, nos bait atseren ta bijotzari arnasa artu eragin, gauzako badira ostera biar egiteko.

		Ez egizu buruba nekatu larregi,
		galdu gura ezpadozu lasterregi.

Ipuin 54.a
Asto asko jakiña

	Agure bildurti batek zainduten eban astua laarrian bedarra jaten eguan artian. Eldu zan Aguriaren belarrietara soldau arerijuak urrian ziriala, ta dirauntsa estu ta larri abere zantarrari:
	—Guazan emendi laster, igitu zaite arin baño arinago, iges daigun emendi, jausi ez gaitian arerijuen eskubetan.
	Astuak ez eban arinik egin gura, ez burubari nekerik emon, ta aguria diadarka estu ta estu.
	—Erdu ona —dirautsa oni—, deritxazu asko galduko dodala arerijuak artuten banabe? Ezarriko deustezala albarda bi lau bat urun-zaku biren ordian egozteko?
	—Ez ori —dirautsa aguriak—.
	—Bada zer juat niri zein zugaz bizi, zein datozan soldaubakaz? Beti, dan legez dala, obendu ta makurtu biarko dot lepua iminten deusteezan zakubak eruateko.
	Alan ziarduban zenzuna eukan astuak.
	Ipuin onek dino nun nai daukala zer nekatu biargin gaxo inoren mendian bizi danak. Ugazaba aldatuarren ez dabela obaasunik izango geijenian.

		Gura dozu ugazaba aldatu?
		Ez zara ezertan obatu.

Ipuin 55.a
Ardi ta Basauntzarena

	Basauntzak eskatuten eutsan bein Ardi bati prestau egijola imilauren gari. Ardijak, dirautsa:
	—Zuk orain emongo deustazu berbia biurtuko deustazula beste ainbeste, ta egun gitxi barru, baña gero aztuko zara berbia gordeetiaz. Ze gaz on egingo deustazu emoten deutsudana?
	—Ekarriko deutsut nok on egin —dino basauntzak—.
	Ta eruan eutsan otsua.
	—Ez nabil ni zubekaz artu emonetan. Otso onek geijago daki gauzak eruaten ezer emoten baño, ta eskatuko baneutsa zure ordez biur dagidala gari prestauba, ixilduko nenduke arin onian. Zuk, barriz, oin arinen jaubia izanik, igesko zeunsket, ta geratuko nintzate guztija galdurik.
	Alan esan eutseen ardijak, ta gorde zan euretati.
	Begira zelan ta nogaz zabilzan saldu-erosi ta artu-emonetan. Sartuten dira otso oiñ biko asko on egiten iñoren zorra. Jan-edan baten berotuta eskiñiko dabee edozer gauza, eta gero guzurra gora ta bera, auzi gogorrak; ta duarik prestetia obe izango zala. Ezer irabazi ez Jangoikuaren aurrerako indarrez egitendirian prestaketetan, ta lurrerako bere obaaasunik ez. Al badogu, lagundu daijuegun ez daukeenai, edo duarik emonaz biurtuteko petxu baga, edo biurtutekuaz emona baño geijago eskatubaga. Biartsuba galduko da guztiz, kenduten bajako emon ezin dabena bere buruba aterik ate erabilteko arriskubaga. Zori gaistokuak emen ta gero langillen izerdijaz bide bagaro aberastuten dirianak. Jaungoikuaren ongura edo amorez zabaldu daiguzan eskubak, izan gaitian errukiorrak, emon daijogun daukaguneti aldoguna ez daukanari. Jangoikuak on egingo deuskuz alan emonak; bera egiten da zorren biurtzalle.

		Gorde zaite guzurtietati,
		galdu gura ezpadozu bertati.

Ipuin 56.a
Erroi arruarena

	Erroitzar batek gatx-iritxirik bere balztasun ta ezaintasunari, artuzituban edertuteko asmuak ta jantzi zan ollaar mueta ederbati jausi jakozan lumaakaz. Lotsatu zan juatiaz lengo lagunen artera bere burubaz arroturik, ta etorten bajakon beste erroi lengo ezagun edo lagunen bat, erakusten eutseen bekoki astun ta arpegi mukerra, botaten bere zituban bere alboti.
	—Nik bizi biardot —zinuan—, ollar eder, lagun barri egin ditudanakaz.
	Ta juan zan oneen artera. Ollaar onelanguak urristauebeen euren arteti zirautsela:
	—Ez daukak ik gure gauzarik luma geuri ostubak baño; begi, oin ta soñu gogaitkarrija lenguak ta euriak dituk. Ekarguzak geure lumok.
	Ta kendu eutseezan indarrez. Lotsaari onetan barriro zantarturik ikusi zanian, juan zan erroi bere lengo lagunetara; baña oneek bere bota eben ordu gaistuan. Orduban esan eutsan len arrera txaarra izan eban erroi batek:
	—Egon bainz eure tokijan eure lagunakaz, ta eure jatorriz ekarri ebana gorde izan gura beeu, ez intzan orain lotsaari onetan ikusiko.
	Ipuin ederra ikasteko ez igoten biar eztan tokira. Zeinbat erroi, balz jaijo ta zurijegi agertu gura dabeenak! Zein gitxi, jazten dirianak eureen jaijotziari jagokan terzijo edo ereduban! Beian dagozanak gura dabee igon malla batzubetara. Mallen erdijan dagozanak dendatuten dira goi goiraño elduteko. Nor zein dan igarten ez da luma edo jantzijan. Baña ez da inor dan baño geijago, ta ateraten dana da balztasuna geijago ezagutu eragitia.

		Ez igon geijegi
		jatsi ez zaitian beeregi.

Ipuin 57ª
Kurrilloe ta Erbiarena

	Ikusi eban bein Kurrilloiak Erbi bat Arrano baten atzamarretan, ta asi jakon siñuka esaten:
	—O erbi oin arinen jaubia! Zek katigatu zaitu ez iges egiteko egazti zantar ta ego astundun baten atzamarretati?
	Onetan eguala, orra nun datorren Miru bat, ta atrapetan daben Kurrilloe siñularija. Erbi illaginik eguanak, ikusirik zer jazo jakon, esaten deutsa poza artuteko legez:
	—Orantsuban niri barrez zengozan txori zital ta gaistagiña. Nun izan dituzu eguak iges egiteko Miru orren atzamarretati? Ze gaiti gorde ez dozu buruba zeure orma zuluetan, nun sartu ezin zeitian egazti lapur ori? Etorri jatzu zeure burura niri opa zeunstan kaltia. Ez zara zu ni baño dontsubago.
	Ipuin onek erakusten deusku, ez olgura, ez atsegiñik artuten besteen atsakabeetan. Gomutaubiar dogula, nos gitxien uste dogun, orduban etorrileitiala gure gañera bestiagan dakuskun esturia. Izan biar dogula errukiorrak; ta albadogu, luzatu biar deutsagula eskuba lagunari aterateko atsakabeen osineti.

		Ez zaite poztu inoren gatxian,
		izan ez dedin zeure kaltian.

Ipuin 58.a
Basaunz ta Idijena

	Basaunz bat jaso ta atera eben basoko sasiartetati txakur ta eizarijak; emon eutsan arinari, ta sartu zan baserri bateko kortan iñok ikusi baga. An egozan Idijen arteko batek esan eutsan:
	—Zek ekarri zaitu, errukarri ori, zeure oñakaz arriskurik andijena daukazun tokira? Ediro bazaiez emen, ediro biar zaituben legez guri jatekua botatera etorriko dirian etxe-mutillak, galduba zara. Iges egizu, bada, ainbat lasterren; bestelan zuriak egindau.
	—Ez da orrelangorik jasoko zubek salatuten ezpanozube. Zagoze, bada, ixillik ta urtengo dot era on bat jatortanian.
	Eldu zan gaba; etorrizan idijai orri kimaatuba emotera mutil bat, ta urten eban ikusi baga bazterturik ta orbel artian ezkutaurik eguan basauntza. Etorrizirian aldizka beste mutil batzuk, ta iñok bere ez eban ikusi. Urten eban basauntzak pozik ta parlanzubakaz dirautse idijai:
	—Eskerrik asko agertu ez nozubelako; ez nabee ikusi ainbeste mutil otsein ona bein banaan etorri dirianak zubei begiratutera.
	—Ez zaite beinguan laarregi poztu —esaten deutsee Idijak—, mutillok arin dabilz euren biarretan, ez dabee begi zoli ta azterlaririk; baña badator ugazaba eun begikua, bazter guztijak aratu ta aztertuten ditubana, ez zara gordeko.
	Orra nun dantzuban basauntzak oin otsa; ezkutetan da zokondo baten ta gorputza orbel artian sarturik. Badator kortara eun begiko ugazaba, ta leenaz ikusirik argalak egozala idijak, jakin gurarik zetan eguan ez mardo ta gizenaguak egotia, begiratu eutsan itaskiari, ta ediro eban amaraunez betia legez eguala; asi zan mormoxetan:
	—Nire mutillak ez dabee ardurarik eukiten idi-tokija ondo garbituteko: orri apur bat bota ta duaz beste baga.
	Asi zan abe artetati amaraun ta autsa erasten; onetan dabillela korta guztiti, dakusaz basauntzaren adar urtenak orbeltzati. Asi zan diadarrez, etorri zirian etxeko mutillak, katigatu eben, ta guenian emon eutsen erijotzia, zinuala:

		Arkitu dot neure eriotzia
		nun gorde uste neban bizitzia.

	Ugazabaren begijak iratzarrijaguak diriala besteenak baño, erakusten deusku ipuin onek. Zeinbat argijaguak Jangoikuarenak ikusteko gure gogorazino ta guraririk gordeenak! Nora iges geinke, nun gorde bere begijetati? Ez dago ez orbel ezkutauko gaitubanik, ez illuntasun, ez bakartaderik guztija dakusanarentzat. Alperrik ezkutauko gara oker egiteko gizonen begijetati: badaukagu biotzeko zokondo guztijak dakusazan Jangoiko begi utsa. Zelan sartuten gara, bada, arimako arriskubetan gomutau baga nok gakusazan, ta bera geure bizitziaren jaubia dala? O itxumena!

		Jangoikuak dau begi azkorra
		gure egiñak ondo ikusteko,
		eta lotsa bagaak ezteko
		bere eskuban zigorra.

Ipuin 59.a
Esopo Ipuingiña ta Mutil lotsagaistokua

	Mutil azartu ta lotsabagako batek jaurtigi eutsan bein arrikada bat Esopo ipuingiñari. Erantzun eutsan:
	—Ainbat obe, ta autsa lauko bat esker alderako; ez jaukat geijago; baña nik erakutsiko deubat zelan laster aberastuko asan. Or jaatok gizon andiki diru asko duna: jaurtigi egijok niri legez beste arrikada bat, ta lauko baten ordian emongo deusk gitxienez amaseiko bat, ta biar bada kapela bete urre-diru.
	Zoro zororik jaurtigi eutsan andiki aberatsari bere arrikadia; baña nos artu uste eban diru pillo bat, artu eben katigu; ezarri eutseezan burdin-lokarrijak; sartu eben gela illun ta atsitu batian, ta azkenik atera eben urkamendirako.
	Ipuin onek erakusten dau, ez dabeela beti dongaro eginak ondo urteten, nos edo nos ondo urteten bada bere lurrian. Ikusija gaiti donga batzuk diriala zorijonekuak, aberastuten diriala bide okerrez, ez dogula ibilli biar alanguen oñatzetati. Itxasuak beste gora bera ditubala gizonen zorijak: nos gitxien uste dan jagiten dira laño astunak, bisuts itxugarrijak, olatu arruak, ta goiti truiju gogorrak, zeintzuk ondatu daruen ontzi argala, ta eruan uren sabelera barruban juazanak.

		Dabillen dabillen gaisto azartuba,
		izango da galdu-ondatuba.

Ipuin 60.a
Neba ta Arreba birena

		Eder asko da, ona dana;
		zantar asko, on eztana.

	Guraso batek eukazan seme-alaba batzuk; Semia zan gorputzez ondo egiña, arpegi ederto ebagi ta azal zurikua; barriz Alabia lepo jitatu edo makurtuba, baltzerana ta arpegi matxarduna. Ebilzala jolas ta ume jokuan egun baten neba-arreba oneek, ikusi zituben euren gorputz ta arpegijak ispillu baten; arrotuzan nebia, ta lotsatu arrebia. Ak egiten eutsan oni siñu bere edertasuna bardindu guriaz onen ezaintasunaz. Minberatu jakon bijotza neskatilliari neba edo mutil dongiaren kiñu ta sinubak gaiti. Eldu zan aita gana illetaz ta negarrez alabia, ta dirautsa:
	—Aita neuria, nebiak egin dau oker andi bat; artudau ispillu andrakume bakarrentzat eginzana, arrotu da guztija bere burubari eder-iritxirik: ordu onik ez daukat arrezkero; arpegijan emoten deust neure errubaga bera baxen itxura galantekua ez nasalako.
	Deitu eutsan aitak semiari, emon eutseen bijai laztan bana, ta dirautse:
	—Neure umiak, gura neuke egunoro begiratu zaiteezan bata ta bestiori ispillu zuzenian: zu, neure semia, ezaindu ez zaitezan ariman ekandu dongaakaz; ta zu, alaba neuria, edertu zaitian oitura on apaingarri bakarrakaz.

		Edertasunak dirau urte gitxijan;
		on izatiak, nai bada, bizitza guztijan.

Eraskina
Azerija ta txarrija

(ms PA, 40)

	Eldu zan korta batera azeri bat, ta topau eban an belarluze edo txarri gizen ta mardua. Esaeutsan onek:
	—Zer darabilk emen lapur zital orrek? Iri guztiok deubee gorroto. Eizaan dabiltzanak, eruaten ditubazalako eurak ill gura jituben eperrak. Gurago juek ilako bat sei eper baño, egiten ditubazan kaltiak gaiti. Etxeetan ezin ikusi abee olluak atrapetan ditubazalako. Txakurrak urrinetik igarten jeutseek, botaten duan atsaz, urrian abillela. Asko ostu, ta beti argal, beste lapurrak legez. Ase ollakiz, bildotskiz, ta eperkiz, ta beti aragi txaarra egiten duala. Illten baabe bere ezabe ezertako gura. Ezdakusk barriz nire bizitza ona; jan ta lo ta nos bait urten ibiltera. Jatort neskatillia zukubaz, arta garaubaz, ta kastañakaz. Sabelpian ta lepo ganian niri igorzten oi dabill, ta bere poza da nik ondo jatia, gizen egitia; ta egun baten jan gura ezpadot, illunduten jako biotza, ta dino negarrez legez: «Jangarzutu da gure lauoñekua, ta jabilt eregau ta palagetan jan eragiteko».
	Esaeutsan azerijak:
	—Ah tontotzarra! Lo egik; gizendu adi. Maite jitubek ire odoloste, lukainka, gibel, bare, solomo, ta duan guztia. Ire urdai gozatubak urte guztian egon biarko jok egozten, kunzurrun ta solomuak sutan erreten. Jatorranian epallia, ta iru edo lau gizonek oratuta, sartuten deubanian ganibeta samati erraijetaraño, irrinzaka aguanian oñi ezin eraginda, esango dok: «O azeri zorionekua! Eta zeinbat dontsubagua asan ni baño! Orra zetara jo dabeen nire jan, lo ta bizitza onak».

HITZ-NEURTUZKO IPUINAK

	61.
Basauntza eta idijak

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 1)

Basauntza sasipian
lotan eguan artian
txakur usainlarijak
eginik zaunka andijak
beinguan dabe esnetan;
arik laster da abijetan
zer ete zan ikustera
ta ola ola esatera:
—«Txakurrak dira urrian,
baña nik arin onian
igesa dot artuko;
ez nabe, ez, atrapauko
oneek, ez eizarijak;
ditudaz begi argijak,
oñak guztiz arinak,
ta eurak aleginak
amorruz egina gaiti
bake gozoz bertati
artuko deutset aurria;
jatorriz dot adoria
oin me ta luzangetan,
beste alde guztietan
banaz bere koldarra
eta bildurti txatxarra».
Oneek esanda dua
abere oin luzekua
baserri-etxe batera
idi-kortan sartzera.
Alan, bada, eizarijak
ta txakur gogait karrijak
duaz ezer baga etxera
makal eta buruz bera.
Zan, bada, ikuskarrija
basauntzagaz idija
alkartsu berba egiten
ta gauza asko esaten.
Idi batek dirauntsa:
—«O, neure basauntza!
Nora zeure buruba
ta adarrez mallatuba
bildur baga dakarzu?
Zek, bada, zakaz zu
gizonen etxeetara?
Zuaz bai basuetara
emendi gesi batian;
mutillak datozanian
bedarra guri emotera,
aska au garbitutera,
nun zara zu sartuko?
Ta nora baztertuko?
Adar luze orreetan
ta emengo bazterretan
ezin zeunke bakia,
ez, ez, basaunz maitia.
Deutsut onez esaten:
ezpazara juaten
laster toki onetati
ez dot nik zu gaiti
zuriko bat emongo;
obeto zara egongo
beesi ta gurbisijetan,
txaraka edo gisatsetan».
—«Ez da orrelangorik
bazagoze ixillik
nigaz emen jazoko;
badakidaz basoko
estura ta arriskubak:
dabilzaz txakur uzubak
zaunkaz nire atzian;
gaur nik zorijonian
topau dot emen lekuba,
bestelan nintzan galduba.
Ez dot toki onetan,
ez bedar ekarletan
bildurraren apurrik;
egongo nas sarturik
emen orbel barruban
ixillik ta ezkutuban.
Gero bijar goxian
jagi ta argi abarrian
urteteko dot asmua;
ez nas orren zorua».
Basauntzak au esaten,
ta orra nun zara baten
dagozan sakatubak
orri eskuz kimatubak.
Alan kortara dua
mutiltzar etxekua;
basauntza laster orbeltzan
zan zana estalduzan.
Orrija emon, ta bertati
mutilla dua kortati;
alan morroe barrijak
bein banaan duaz guztijak
idijak ikustera,
oinpiak garbitutera.
Kortara juan bazirian
urteben arin onian.
Basauntza, txito pozik,
etzunda eguan tokitik
laster da jagiten,
pozak dau zoratuten.
Dino: —«O idi onak!
Ez nabe, ez, gizonak
ediro ni emen;
ez dago, bada, ezeren
bildurrik zer euki,
ederto ederto nago ni».
Idijak, bada, orduban
dirautsa: —«Ez beinguan
poztu gaur larregi,
daukaz bai eun begi
etxe onen jaubiak.
Gu bere beriak
gaitu, ta etorten
bada gaur gu ikusten
ai zure galduba!
Ez deutsu, ez, artua
emongo, ez orrija;
gaur zure odol gorrija
emen da erijongo,
ez da zuretzat egongo
errukiren apurrik,
zaitugu ikusiko illik».
Au eutsan esaten,
aurrez adierazoten
idijak basauntzari.
Baña onek bestiari
ez gura eutsan sinistu,
berian bai tematu.
Orra nun etxe-jaubia
bei ta idien zalia
kortara juaken
ze barri dan ikusten;
basauntz gaixua
orbelpera dua
bildurrez beterik,
arnasa ezin arturik.
Ugazaba etxekuak
eta eun begikuak
askia dau ikusten,
ta aserrez esaten:
—«Dago aska au loiturik,
amaraunez beterik;
nire mutil nagijak,
alpertzar lotijak
ez dabe begirik,
ez eta ardurarik.
Idijak txito argaldu
ta aragiz zimeldu
jataz aspaldijan;
ez dot, ez, neure aldijan
itaska eta toki
au alan nik ikusi».
Artutendau itxuskija
iminteko ondo garbija
kortako abe artia,
gustija zan erastia
autsa eta amarauna.
Alan, bada, etxe-jauna
dabil ler egiten;
baña alango baten
dakusaz adarrak;
an dira diadarrak:
—«Mutillak, aurra arin,
baago emen zeregin».
Bajuakoz kortara
ots eta diadarretara.
Basaunz orbelduba,
ikaraz obenduba,
dakuse jagiezinik,
alborunz etzinik.
Mutillak bere bertatik
jasota orbeltzatik
dabee amarretan,
ta imini kateetan.
Alan, errukibagarik,
isten dabe illik.
Oin luze arindunak
eta eun begi dunak
zer dabe erakusten?
Nok ez dau igarten!
Etxeko nagusijak
ditu begi argijak.
Basauntza arriskuban
ze buruk sartu eban?

Jangoikuaren begijetan
ez da ezer ezkutetan.
Beti gomuta gaitian
daukagula urrian.

	62.
Azerija ta eperra

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 2,
			«de nueva invencion»)

Zelata azerija,
donga, mausarija,
eguan ezkutaurik,
atrapau gurarik
eper begi-argija.
Baña au egaatija
ta azkorra izanik,
eguak jasorik,
juako atx gañera
andi esatera
gura eban guztija.
—«O neure eizarija!
Ez nok, ez, artuko,
ez deusk balijoko
eure asko jakiñak;
egizak alegiñak
lurragaz josirik,
begijak ezarririk».
Dirautsa azerijak:
—«Dakardaz barrijak:
ez natortzu gaur, ez,
gaistoz ta guzurrez;
jatsi zaite beera,
laarran jatera
bildurra kendurik,
neugaz bat eginik.
Erdu, bai, len bait len
jakiteko emen
zer dodan ikusi;
nator ni igesi.
Jabilkuz txakurrak
lurrian musturrak
aringa ezarririk
zaunkaz txito pozik,
topau algaijezan.
Baña zelan zuri esan
barri dongagua?
Zelango damuba
artuko zenduke
jakingo bazeunke
ikusi dodana?
O eper laztana!
Erdu laster beera
neugaz egitera
betiko bakia.
Daukat nik lezia
bijoen duina
berariz egina
Antxe ezkutetako
eta bai gordeetako
txakur dongetati.
Neugaz bert-bertati
zaitudaz sartuko
eta bere ezkutauko.
Usañaz txakurrak
aratubaz luurrak
bajuakuz ara,
barruti algara
deutseegu egingo,
zaunka baño ezingo
dabee leza aurrian
eta, alan, guenian
auak lar sikaturik,
burubak beeraturik
dira biurtuko.
Ez gara estutuko
gu leza barruban;
euko dogu zer jan».
—«O azeri okerra!
Berbeeta ederra
deustak agertuten,
ez juat sinistuten,
ez, ez, ire esanik.
Ez dot nik lezarik
biar ezertako,
ez nabee aterako.
Txakurrak emendi,
jardun arren niri
gogorto agiraka,
zaunkaz ixiltzaka.
Oñak nik arinak,
berariz eginak
ditut zorijonez;
ez nabee, bada, ez,
artuko txakurrak.
Zetako guzurrak
ator i esatera?
Atx onen ganera
nor jat etorriko?
Ken adi betiko,
guzurti dongia,
ase egik gosia
ollatokijetan,
ez, ez, atx ganetan.
Zaunkaz datorrena
da ezagunena.
I askotakua,
zaunka bagakua,
malmutza izanik
deubat bildurra nik.
Orain otatzetan,
gero iraatzetan
aut nik ikusten
eperrak zainduten.
Ua eure lezara;
eruaizak, bada, ara
ollo etxetubak,
ego gogortubak».
Ipuin adjutuba,
eder ta prestuba.

		Moralidad
	Dongeen esanetan
	ta berba labanetan
	ez, arren, koipatu,
	ez, ez, katigatu.

Azerija eta Eperra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 20)

Zelataka eguan
nosbait basuan
ezkutaurik azerija
donga eta mausarija.
An beraganatuteko
ta sabelian sartuteko
eper begi argija.
Baña au egaatija
ta ariña izanik,
eguak gora egiñik
dua atx baten ganera,
andik esatera
nai eban guztija.
—«O neure eiztarija!
Ez nok, ez, artuko,
ez deusk balijoko
eure asko jakiñak.
Egizak alegiñak
lurraz or josirik
begijak ezarririk
agiñak ezarteko
niri, ta esateko:
O, eta ze samurra
dan eper azurra!
Ta onen aragija
gozua guztija».
Dirautsa azerijak:
—«Dakadaz barrijak.
Ez nator ni gaur, ez,
marroz ta guzurrez.
Jatsi zaite beera
ementxe jatera,
bildurra kendurik
ta neugaz baturik.
Erdu bai len baitlen
jakiteko emen
zer dodan ikusi.
Nator ni igesi.
Dabiltzaz txakurrak
lurrian musturrak
bizkor ezarririk
zaunkak zoliturik:
usain egiteko
ta gu aterateko
leku ezkututik,
sasijen artetik.
Datoz eiztarijak
ta txispa argijak
dakazde eskuetan.
Oneek basuetan
darabille sua.
Eper gisajua:
Orra emen, laztana,
Ikusi dodana.
Erdu zu lurrera,
bijok egitera
betiko bakia.
Leza bat daukat nik
berariz eginik,
antxe ezkutetako,
burua gordetako
txakur txarretatik.
Nik an berpertatik
zaitut zu sartuko
ta ondo ezkutauko.
Usainka txakurrak
aratuaz lurrak
badira etorten,
gu barre egiten
gara an egongo:
zaunka baño ezingo
dabe leza aurrian.
Eta azkenian
auak sikaturik,
buru makurturik
dira biurtuko:
gu barriz poztuko
lezako barruan:
ze poza orduan!».
Eperrak igarririk,
dirautsa barre eginik:
—«Azeri okerra,
berbeta ederra
deustak gaur egiten,
ez deuat sinistuten.
Ez gaituk eruak
eper kanpokuak.
Ua bai emendik
guzurtija izanik,
gaizto galgarrija.
I, gure eiztarija
ta eper zalia.
Ase egik gosia
ollategijetan,
ez nire aragijetan.
Ez juat lezarik
ezetako biar nik.
Ez nabe txakurrak
ez ire guzurrak
kenduko emendik.
Zer gaur egingo nik?
Egon bake onian
emen atx ganian.
Egin arren niri
zaunka eta ziri.
Gizon eiztarijak,
oin ibiltarijak
baditut ikusten,
Ez naz estututen.
Eguak ariñak
berariz egiñak,
begijak argijak
ta iratzarrijak
daukadaz zorionez:
Ez nabe artuko, ez.
Zaunkaz datorrena
da ezagunena.
I, askotakua,
asmari gaiztua,
abil ixiltxurik,
ondo beeraturik:
Orain otatzetan,
gero iratzetan
nik aut i ikusten
epertxuak zaintzen.
Ua eure lezara,
eruaizak ara
ollo etxetuak,
ego gogortuak».
O gure eperra!
Ze ipuin ederra
gizonai emoten
deutsezun ta esaten:
Gaiztuen jardunetan
ta berba labanetan
Ez zaite arren koipetu:
Eea ez iñoz sinistu.

	63.
Otsua eta antxumia

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 3)

Aunz bat joian basora
antxumia etxian itxirik,
ondo gorde ta kortaturik
urten ez eijan kanpora.
—«Kontu —dirautsa—, ez urten
neu etorri artian
eta inor bada atian
oles oles egiten,
ez edegi beinguan
lenaz ikusi bagarik
eta ondo azterturik
an nietenaguan».
Zelata eguan otsua
esan eutsana entzuten;
baña gosiak estututen
eban irme gaistua.
—«Antxumiaren aragija
niretzat da samurra,
baña biar da guzurra
neuretuteko giberrija».
Eldu jakon, bada, atera
aunz-amaren illetiaz,
dei egin ta ateriaz
eruateko autzera.
Antxumiak dauka goguan
bere amaren esana,
amorez esan eutsana
basora jakon orduban.
Ate inzirrikatuti
daruaz bere begijak;
darakutsa argijak
barruko ate osteti
zala bere arerijua,
ez bere ama maitia:
—«O otso traidoria!
Zein asan bai gaistua!».
Alan dirautsa otsuari
leku ondo gordeti.
Eta zer gero beti
esan biar jako gaztiari?

Moralidad

Ondo artu goguan
zar onen konsejubak,
ez euki, ez, aztubak
esturako orduban.

Otsoa ta antxumea

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 2)

Aunz bat zijoan basora
antxumea etxean itxirik,
okulluban ondo gorderik
irten ez zezan kanpora.
—«Kontu —diotsa— ez irten,
biurtu nadin artean:
eta iñor bada atean,
oles, oles egiten,
ez idiki beingoan:
zaude iratzarririk,
ta begiak idikirik,
ni an ote nagoan».
Zelata dago otsoa
esan ziona aditzen,
baña goseak estutzen
zuen agitz gaiztoa.
—«Antxume aragia
—dio— da txit samurra;
baña bear da gezurra
neretzeko giberria».
Dijoa ixillik atera
aunz amaren soñuaz,
asmo gaiztoz artuaz
ta onela arrapatzera.
Antxumeak du gogoan
Bere amaren esana
asko maitez emana
basora zan ondoan.
Ala atearen zirritutik
daramazki begiak
ta erakusten dio argiak
zegoan leku ezkututik,
zala bere etsai otsoa,
ez bere ama maitea.
—«O malmutz goseberea!
Zein aizan i gaiztoa!».
Ala gogoz kortatik
Diotsa bere etsaiari.
Eta zer ipuiak gazteari?
Entzun beza bertatik.
Artu bear dira gogoan
zar jakintsuen esanak
kalte artuz eman diranak.
Ez utzi iñoiz alboan.

Aume ondo azia ta otso galtzallea

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino, 30)

Auntz bat doa basora
aumetxua itzirik
kortan ondo gorderik
urten ez din kanpora.
—«Biotz —amak—, ez urten
neu biurtu artean.
Iñor bada atean
oles, ao egiten,
ez idigi beingoan.
Ago, gaixo, zuurrik,
ta begiak zabalik
ea ni ete noan.
Zorozten dago otsoa
berbok zeatz entzuten;
eban baia larritzen
jan bearrak gaistoa.
Diño: —«Dok aumekia
gozoa ta samurra:
bear joat guzurra
jateko giberria».
Geldi geldi atera
auntz amaren soñuaz
dator, adi gaistoaz
ortz artean artzera.
Aumeak dau gogoan
amaren esan ona
ondo guraz emona
basorako zanean.
Ta olen idigitik
ak eginik begiak,
darakutso argiak
sasiaren osteitik
otsotzar salobrea.
Eta atzea emonik
dirautsa: —«Ken, ken ortik:
bajazauat tresnea».
Umea gurasoak
Jaunaren bildurrean
azi baleu: ak bertan
igarrita, gaistoak
uxatuko lituke.
Gurasoen errua
izan doa, bestera
umek egin baleike.

	Ipuiñ bera bestera aldatuta
Aume esan-onekoa ta otso gaistoa

Auntz bat bajoian basora
aumea kortan itzirik
txito ondo erakutsirik
ez urteteko kanpora.
 —«Laztan —dirautsa— ez urten
neu najatorren artean,
ta norbait badok atean
oles, pitika, egiten
 Ez euk idigi beingoan.
Ago, txintx, iratzarririk
ta begiak idigirik
ni an ete najagoan».
 Dago zelata otsoa
esan eutsana entzuten;
baia goseak estuten
eban irrime gaistoa.
 —«Ai, ai! Aume-aragia
—diño— ze gozo samurra!
Baia bear dok guzurra
neuretzeko giberria».
 Doa ixilik atera
auntz amaren soñuagaz
asmu gaistoz artuagaz
onelan arrapetara.
 Aume zurrak dau gogoan
amaren esan ain ona
asko gurata emona
basorako zan ondoan.
 Ta atearen zirritutik
egiten ditu begiak
nor darakutsan argiak,
eta dakus ezkututik
 Arerio tzar otsoa
eta ez ama maitea;
—«O, malmutz goseberea!,
Ta zein azan i gaistoa!».
 Alan dirautsa kortatik
aume onek otsoari.
Zer ipuiñak gazteari?
Entzun, entzun berpertatik.
 Artu beitekez gogoan
zar jakinen esan onak,
kalte-artuak emonak
t'ez itzi iñox alboan.

Otsua ta aumia

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 2)

Auntz bat joian bein basora
aumia etxian itxirik,
kortan ondo gorderik,
Urten ez eijan kanpora.
 —«Kontu —dirautsa—, ez urten
etorri nadin artian;
eta iñor bada atian
oles, oles egiten,
ez ari idigi beinguan.
Zagoz iratzarririk
ta ondo begiraturik
oleska nor ete daguan».
Zelatan dago otsua
esan eutsana entzuten;
baña gosiak estututen
eban sendo gaiztua.
—«Aumiaren aragija
da —diño— guztiz samurra;
baña biar da guzurra
neuretuteko giberrija».
Badua ixillik atera
auntz amaren soñubagaz,
asmo donga au artubagaz
eruateko autzera.
Aumiak dakar gogora
zer esan eutsan bere amak,
amodijo andija eutsanak,
juan zanian basora.
Alan ate inzirrikatutik
zuzentzen ditu begijak:
erakusten deutsa argijak
eguan leku ezkututik
an eguala otsua,
ez bere ama maitia.
—«O malmuts goseberia!
Ez naukak ni or artua!»...
Alantxe ezkututik
zirautsan otsuari.
Zer ipuiñak gaztiari?
Entzun egizu bertatik:
Biar dira goguan artu
zaarren erakutsi onak,
ondo pensauta emonak;
ta ez iñoz eurakaz aztu.

	64.
Andra alargun olloduna

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 4)

Andra alargunak etxian
eukan zori onian
ollo arrautzarija.
Zan, bai, ikuskarrija
beti beti imintia
egunoro arrautzia.
Dino bere artian:
—«Emoten jakonian
aldi baten artua
arrautza egunekua
badau beti iminten,
zer, baldin eruaten
badeutsat nik bi bider?
Arrautza bat ezda ezer.
Emonik jaateko bi
Egingo nau bai ni
arrautza biren jaube.
Zelan asmau ez dabe
lenago onlangorik?».
Alan, zoro zororik,
gizendu zan ollua
eta arrautza batekua
alpertu zan guztija.

	Moralidad
Beti izanda egija:
larregi billatutia,
daukana galdutia.

Andra alarguna ta Olloa

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 1)

Andra alargunak etxean
zedukan zorionean
ollo arrautzaria.
Zan bai ekuskarria
Egunoro ipintzea
Utsik gabe arrautzea.
Dio pozez bere artean:
—«Ematen diodanean
aldi batez artoa
arrautza egunekoa
badit beti ipintzen;
zer baldin eramaten
badiot nik bi bider?
Arrautza bat ez da ezer:
emanik jan aldi bi;
egingo ere nau ni
andi biren jabe;
nola asmatu ez dube
gauza onelakorik?».
Ala ero erorik
gizendu zan olloa;
ta arrautza batekoa
alpertu zan guzia.
Beti izan da egia:
Geiegi billatzea,
ezer gabe gelditzea.

Andra alarguna ta ollo arrautzagillea

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino, 4)

Andra alargunak eban
zorionez etxean
ollo arrautzaria:
ta zan ikusgarria
egunoro ifintea
utsik baga arrautzea.
Diño bere artean:
—«Emon jeutsaadanean
aldi batez artoa
arrautza egunekoa
beti jeustak egiten:
Zer bada, eroaten
bajeutsaat nik bi bider?
Arrautz' bat ez dok ezer
emonik janaldi bi:
egingo bere nok ni
anditzar biren jabe.
Zelan bada ez jabek
asmadu onangorik?
Alan ero erorik
gizendu zan olloa:
Ta arrautza batekoa
alpertu zan guztia:
Beti izan da egia
Geiegi billatzea
utsean geratzea.

Andra alarguna eta ollua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 1)

Andra alargunak etxian
Eukan zorijonian
Ollo arrautzarija.
Zan bai ikusgarrija,
egunoro imintia,
utsik baga arrautzia!
Diño pozez bere artian:
—«Emoten deutsadanian
baten bakarrik artua,
arrautza egunekua
badau beti imiñiten,
zer, baldin nik eruaten
badeutsat artua bi bider?
Arrautza bat ez da ezer.
Emon ezkero janaldi bi
laster egingo bere nau ni
arrautza andi biren jaube.
Zelan asmau ez ete dabe
onelako gauzarik?».
Alan ero erorik
gizendu zan ollua;
ta arrautza batekua
alpertu zan guztija.
Beti izan da eguija:
geijegi billatzia,
ezer baga gelditzea.

	65.
Baso ta etxeko sagubak

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 5)

Sagu bi zelai baten
egozan gauzaak esaten.
Bata zan basokua,
bestia etxekua.
Dirautsa ak oneri:
—«Gura dozu etorri
neure lagun izatera,
toki bat eukitera?».
Dirautsa etxekuak,
sabel gaistokuak:
—«Baña emen mendijetan,
zelai ta ibarretan
zer dogu guk jango?
Ez deustazu emongo
gozo dan gauzarik,
ez koipe, ez eztirik».
Barriz basokuak
daukaz eregubak
etxekuari egiteko:
—«Nor nai baño obeto
bizi da gaur lurrian?
Ez dot orain artian
izan nik bildurrik,
ikara, ez izurik.
Nabil, bai, basuan
atsegin osuan,
ez dot, ez, arerijorik,
ez lo galduterik».
—«Guazan —dino etxekuak—,
jaaki basokuak
zer dirian ikustera
ta agiñak ezartera».
Maija zan an ipini
eta zer ez zan ikusi?
Sagar eta urrak,
mispilla ta intxaurrak,
okaran asko, madari,
eta sabel gosiari
emon al guztija.
—«O bazkari andija!
—dirautsa etxekuak—,
janari ez gozuak,
argal eta otzak,
likiñ eta motzak
ipini dituzu:
besterik ez dozu?
O neure anaija!
Zuri etxe-maija
jatort emotia
ta eskertsu izatia.
Erdu gaur neure etxera
pozez ikustera
andiki janarijak,
aberats, ugarijak,
ezti ta koipia,
urdai ta gaztaia.
Ase zaitez emen,
ez dozu, ez, jan len
onlango jaakirik,
ez ain bizkorgarririk.
Mustur koipetubak,
bizaar miazkaubak.
Au da bai bazkarija!
Arto eta garija
dagoz ganbaretan;
nabil bazterretan
ekusten zer dagoan,
nai badot gero joan
astiro lotara,
oe bigunetara».
Alan etxe sagubak,
laban barritxubak.
Onik onenian
usten ezebenian
jatorke katuba
dana atzamartuba.
Etxekua iges dua,
zurturik basokua;
arkitu ezin zulorik,
dabill larriturik
txilijoz gaixua,
bildurrez igarua.
Katu bizartsubak
ta oin arinekuak
an deutsa esesten,
ozta dau igesten.
—«Lagun zoratuba,
donga azartuba,
emen zara bizi?
Guzurtzarrak niri?
Zagoz, bai, zu emen,
banua len bait len
ni neure basora
bizi bakezkora».
Alan deutsa esaten
ta agurra egiten
etxe sagubari.
Onek gero basokuari:
—«Egon zaite, arren,
oraindino emen,
ditut nik zainduko
ta ondo gordeko
gelako atiak,
bere sarbidiak.
Zergaitik iges ez
—dirautsa aserrez—,
dozu gaur beinguan?
Zegaiti lapikuan
zara geratu zu?
Zelan ez dakizu
igesa artuten,
buruba gordeten?».
Basotar gaixuak
dino: —« Zein gozuak
zure etxe jaakijak!
Bazkari, aparijak,
guztija arriskuba,
bildur ta izuba».
Egozan onetan,
orra nun an bertan
agur egitian
otsa dan atian.
Andra giltzeria
janen batzallia
gelan dan sartuten,
dituban ikusten
sagubak baturik.
Dana aserraturik,
nai ditu zapaldu
ta ostikoka galdu.
Ozta dabee igesten.
Asten da esaten
basoko saguba:
—«Ez naukak artuba,
emen ni ostera
eztija jaatera.
O, adiskidia,
lagun saltzallia!
Au da zure jana?
Ai, mendi laztana!
O, zelai maitia!
Zubena bakia.
Ez dozube katurik,
ez giltzen soñurik.
Zagoz zu koipetan,
ta ni basuetan».
Bijotza kezkaturik
ta arriskuz beterik
daguan atsegiña
guztiz da samiña.

			(Peru Abarka, eskuizkribua, 46. or.)

Sagu bi zelai baten
egozan gauzak esaten.
Bata zan basokua,
bestia etxekua.
Dirautsa ak oni:
—«Gurozu neugaz etorri?».
—«Bai, ordu onian,
adiskide usainian.
Baña emen kanpuetan,
zelai-basuetan,
zer dogu guk jango?
Ezdeustazu emongo
ona dan gauzarik,
Ez koipe, ez eztirik».
Basoko sagubak
daukaz palagubak
etxekuari esateko:
—«Ni baño nor obeto
bizi da lurrian?
Ez dot neure bizian
izan nik bildurrik,
ez, ez katigurik.
Nago neure basuan
atseren osuan.
Ez dot arerijorik:
ezta galdu lorik».
Darraiko etxekua
basoko jatekua
ikusteko guriaz
jan barri gosiaz.
Maija imini zan.
Zer ikusi etzan?
Bazkari ugarija,
eder ta garbija.
Sagar eta urrak,
mispilla ta intxaurrak,
okaran ta madari,
Eta sabel gaixuari
emon al guztia.
O bazkari andija!».
Dirautsa etxekuak:
—«Jaaki ikustekuak;
Niretzat, baña, otzak.
Argalak eta motzak.
O neure anaija!
Zuri neure maija
jatort emotia,
ta eskertsu izatia».
Darua, bada, etxera
eta emen emotera
andiki janarijak,
aberats ta ugarijak.
Koipia eta eztija,
gaztae ta urdaija.
—«Ase zaite emen,
eztozu alan jan len.
Eztago basuan,
ez zuben kobauan
onlango aparirik.
Musturrak koipeturik,
bizarrak miazketan,
eztarria garbietan.
Auxe bai bazkaria!
Arto eta garija
jan ala ganbaretan;
gabaz oramaijetan
ikusten zer daguan.
Ta gura bogu juan
geroago lotara,
oe utsetara.
Eztago, ez, itxirik
guretzat maratillarik.
Ate inzirrikatuba
da bide adjutuba».
Oneek zituban esaten,
goi ta be erabilten,
etxeko sagubak.
Ta orra nun katubak
deutseen jarraituten
ta atzamarrak ezarten.
Etxekuak iges eban,
basokuak ezieban
topau zurkulurik.
Beebillen estuturik
Txillijoka gaixua
Guztija igarua.
Nekez da ezkutetan
tresna zuluetan.
Dirautsa lagunari:
—«Zetako nakartzu ni
leku oneetara?
Nua neure etxera;
egon zaite zu emen
bizarrak koipetuten».
—«Ez —dino etxekuak,
geitubaz eregubak—,
zagoz aldi baten
oraindino, bai arren.
Dakit katuben barri,
iges dodalako sarri.
Egon zaite jaten zu;
Ni izango natxatzu
ateen jaolia
Ta katu begiralia».
Alan jardunakaz,
ta berba labanakaz
sagutxu basokua
barriro badua
billetan jaakija,
eta zelatarija
beragaz batera.
Baña juake atera
giltzera andria.
An da esturia.
Lapiko barruban
basokua eguan
guztia sarturik,
sabela beterik.
Nai dau iges egin
baña ezin dau, ez, arin;
oñak koipaturik,
bidiak labandurik
da bildur ta ikara
juan ez dedin ara
etxe-giltzeria:
O ze ikaria!
Dago ezkutuban
lapiko barruban,
ezta azartuten
arnasa artuten.
Bere zorionez
ez juako ara, ez.
Jatorko laguna
Sagu Etxe-jauna
eta onek aserrez,
—«Zegaiti —dino— iges
eztozu beinguan?
Zegaiti lapikuan
zara geratu zu?
Zelan eztakizu
igesa artuten,
buruba gordeten?».
Basotar gaixuak
dino: «Ze gozuak
emengo jaakijak
eta edaarijak.
O adiskidia!
A bai ze goria
dan zure jaana!
Ai baso laztana,
ai kanpo maitia!
Zein zaran obia!
Eztozu, ez, katurik,
ez neska giltzerarik
dator koipe billa:
gitxiarren ni illa
iza-ez naz koipetan
ezta basuetan
onlango arriskurik.
Laguna, niri ez deirik
gejago iños egin».
Ezta au, ez, ipuin
guzurrez asmauba,
bai egijaztuba.

Bijotza kezkaturik
eta arriskuz beterik
daguan atsegiña
ezta zindo-piña.

Baso eta etxe saguak

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 3)

Sagu bi zelai baten
egozan kontubak esaten:
Bata zan basokua,
bestia etxekua.
Esaten deutsa ak oni:
—«Nai dozu zuk etorri
Nire lagun izatera?
Eta leku eder batera?».
Dirautsa sagu etxetijak,
ergel eta burutijak:
—«Baña emen mendijetan,
leza illun barruetan,
zer ete dogu guk jango?
Ez deuztazu, ez, emongo
gozua dan gauzarik,
ez koipe, ez eztirik».
Barriro basokuak
an daukaz palagubak
etxekuari esateko:
—«Nor ni baño obeto
bizi ete da lurrian?
Ez dot nik neure bizijan
izan iñoz bildurrik,
ikara, ez izurik.
Nago neure basuan
bake ta atsegin osuan:
ez daukat arerijorik,
ez dot nik iñoz galdu lorik.
—«Guazan —diño etxekuak—
janari basokuak
zer dirian ikustera
ta agiñak ezartera».
Maija eben imiñi:
zer ez zan an ikusi?
Sagarrak eta urrak,
mispilla ta intxaurrak,
okaran, madari
ta sabel gosiari
emon legijon guztija.
—«Bestelako baskarija!
—dirautsa etxekuak—.
Janari basokuak
argal eta otzak,
likits eta motsak
dakusdaz imiñirik.
Ez daukazu besterik?
O neure anaija!
Zuri etxeko maija
jaot gaur emotia,
ta eskertsu izatia.
Erdu nire etxera
poz pozik ikustera
andiki janarijak,
bero ta ugarijak.
Koipia ta eztija,
gaztaia ta urdaija,
lukainka, zeziña,
guztija fin fiña.
Mosuak koipeturik,
bizarrak eztiturik,
sabela berua.
Au bai jatekua!
Au bai bazkarija!
Arto eta garija
daukadaz ganbaretan:
nabil oramaijetan
ikusten zer daguan:
eta nai badot juan
aseta lotara
oe bigunetara,
nok niri eragotzi?
Onelan bizi naz ni».
Oneek etxe sagubak,
laban ta barritsubak
eutsazan esaten,
goi ta be erausten.
Onik onenian
jaten egozanian
jatorke katuba,
baltz ta bizartsuba.
Etxekuak iges egin,
basokuak larriz ezin
aurkitu zurkulurik:
ebillen larriturik
txillijoz gizajua,
bildurrez igarua.
Gitxik egin eban
atrapau ez ebanian
katu bizartsubak
eta erpetsubak.
Dirautsa basotijak,
koldar ta bildurtijak:
—«Lagun zoratuba,
au dok ire lekuba?
Ago, nai badok emen
bizarrak koipetuten.
Nora nok ekarri?
¡Ai baneusk igarri!».
Au deutsa esaten
ta agur egiten.
Berba egiten dau lagunak,
etxeko sagu jaunak,
ta dirautsa aserrez:
—«Zergaitik iges ez
dozu zuk beinguan?
Zergaitik lapikuan
zara gelditu zu?
Zelan ez dakizu
igesa artuten?
Buruba zainduten?».
Basotar saguak
dirautsa: —«Gozuak
zure janarijak,
koipe ta eztijak!
O adiskidia!
Lagun saltzallia!
Au da zure jana?
Ai mendi laztana!
Zein zarian obia!
O baso neuria!
Ez dago an katurik,
ez giltzen soñurik.
Zagoz zu koipetan,
Ta ni basuetan».

Bijotza kezkaturik
Ta arrizkuz beterik
daguan atsegiña
guztiz da samiña.

	66.
Txakur-katubak

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 6)
			(Ibañez de la Renteria, Fábulas en verso castellano. 3)

Txakur-katubak nok sinistu?
Egozan erretillu baten
alkarregaz bakez jaten;
eta ez zirian irritu.
Ugazabak laster deitu
eutsan gizon bati:
—«Erdu —dirautsa—, zegaiti
oneek gorroto izanik
alkarri, eta eukirik
jatorriz aserria,
zelan orain bakia
deuskube agertuten?
Ete deutsazu igarten
ipuin onek dinuana?
—«Bai, ene gizon laztana
—esaten deutsa deitubak—,
zer ezin leike ekandubak?
Biaztun bera eztitu,
gizon sutsuba otzitu,
aser erraza bigundu
eta okerrena zuzendu.
Au lei benetan oituriak
ta onian jardun guriak».

Txakurra ta katua

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 5)

Txakur-katuak, nork sinistu?
Zeuden bein erretillu batean
alkarrekin jaten pakean,
ta ez ziran batere tximistu.
Etxeko jaunak bertatik
auzokoai, erakusteko zergatik,
deiturik, abiatzen zaie esaten:
—«Nola ez dituzute ekusten
etsai gogor bi paketurik,
eta mai batean alkarturik?
Txakur ta katua adiskide,
balira bezela senide?
Zer egin ez lezake ekanduak,
eta gauza batera oituak?
Beazuna bera eztitu:
gizon sutsua otzitu:
Aserre erraza bigundu:
okerrena ere zuzendu».

Txakur-katu adiskideak

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino)

Txakur-katuak —nok sinistu?—
egozan bein erretillu baten
alkarren bakean jaten,
ta etzirean ezer kiskitu.
Etseko jauna bertatik
auzokoai esateko zegaitik,
deiturik, asten jake esaten:
—«Ta, ez dozuez ikusten
arerio bi baketurik,
eta mai baten alkarturik?
txakur katuak, ta adiskide,
balira legetxe senide?
Zer egin ez leike ekanduak,
eta gauza batera oituak?
Beaztuna bera eztitu:
gizon sutsua otzitu:
aserre erraza bigundu:
okerrena bere zuzendu.

Txakurra ta katua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 8)

Txakurra ta katua, nok sinistu?
Egozan bein erretillu baten,
alkarregaz bakian jaten,
eta ez zirian bat bere aserratu.
Etxeko jaunak beriala deitu
eutsan ikusteko auzoko bati.
—«Erdu ona —dirautsa—, zergaiti,
oneek alkar ikusi ezinik,
txakur ta katu izanik,
ta jaten ontzi batetik?
Ez ete deutsazu zuk igarten,
ipuin onetan zer dan adituten?».
—«Bai, bai, neure gizona
—esaten deutsa deituak—,
zer egin ez leike ekanduak?
Biaztuna bera eztitu:
Gizonik sutsuena otzitu;
aserratuten erraza bigundu:
ta okerrena bere zuzendu.
Au egin leike egijaz oituriak
Eta gauza oneetan jardutiak».

	67.
Katamotza ta txakurra

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 7)
			(Ibañez de la Renteria, Fábulas en verso castellano. 50)

Kaijola burdintsuban
katamotz uzu bat eguan sarturik
Ekusala txakurra ondo askaturik,
kate baga, jolas eta parlanzuban.
Desbardintasuna ikusi ebanian
sartu zan kata-motza aserrian,
zeruba besuakaz gura eban artu,
ta eukazan burdinak urratu.
Dino, bada, diadarrez,
biraoz, araoz, orruaz ta aserrez
—«Zelan ni, ain itzaltsu ta arina izanik,
nago emen ain estu ta katigu?
Zara argal, erkina niretzat zu,
ez dozu nire aginte, atzamar, ez zanik.
Daukazu, guztijaz, aldi gozagarrija,
ara ta onako bizitza ibiltarija.
Eta ni atsakabez,
burdin barruban naukeela bildurrez.
—«Ondo da —dino txakurrak—, ez zurtu
egotiaz zu orrelan, ta ni askatu.
Zu zara atzapartsu odol zalia.
Ni barriz, gizon ta etxe zainlia.
Ez paziña bere alakua
ezin ni izan neinde zu baxen gaistua.
Bazter guztietan sartu daruazu izuba
zarialako malmutz, erale ta uzuba.
Iñok ez dauka, ez, nire bildurrik.
Agaiti nakutsu orain ain askaturik».

	Moralidad
Zetako dira indar ta putzak lurrian
izango badira beti geure kaltian?
Bazara kata-motza legez kaltetsuba
izango bere zara gero katetuba.

Kata-motza ta Zakurra

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 6)

Kaiola burnitsuan
Katamotz uzua zegoan sarturik,
zekusala txakur bat pozturik
kate gabe, jolas, eta parlanzuan.
Desberdintasuna ekusi zuenean,
sartu zan katamotza aserrean,
zerua besoz nai du arrapatu,
eta zeduzkan burniak urratu.
Diotsa bada deadarrez,
biraoz, araoz, eta aserrez:
—«Nola ni ain itzaltsu ta ariña izanik
naukate emen estu, ta gatigu?
Zera nerekiko argala zu,
Ez dezulako nere atzapar, ez zañik.
Dezu ala ere aldi gozagarria
Ara ta onako bizitza ibiltaria.
Berriz ni atsekabez,
burni artean naukatela beldurrez».
—«Ondo da —dio txakurrak—, ez arritu
egotea zu orrela, ta ni askatu:
zera atzapartsu ta odol zalea,
ni gizon ta etxeen gordetzallea.
Ezpaziña ere alakoa,
ezin izan nindeke zu bezein gaiztoa.
Sartzen diezu guziai beldurra:
egia da au, ta ez gezurra.
Zertako dira indar ta putzak lurrean
izango badira beti gure kaltean?
Zenbat obeago bigun izaitea,
ta biotz errukitsua agertzea?
Ez dezu nai katearik?
Ez bada inoiz egin kalterik.

Katamotz uzu kaiolatua, ta txakur etse-jagola askatua

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino)

Kaiola burdintsuan
katamotz uzua dago sarturik,
dakusala txakur bat pozturik
kate bagarik, eta parlantzuan:
Gora-beera au ikusi ebanean
sartu zan katamotza aserrean.
Zerua berez nai dau arrapatu,
eta eukazan burdiñak urratu.
Dino, bada, deadarrez
(biraoz, ta araoz, ta) asarrez:
—Zelan ain itzal-arina n'izanik,
najaukek emen estu ta katigu?
Niretzat, az, txakur, gauz'ez, katibu,
ez doana ez erparik, ez zanik.
Alan bere, ire alegerea!
Ara ta onako eure bizitzea!
Ni barriz atsakabez
burdina artean emen naibagez...
—Ondo dok —diño txakurrak— (parkatu)
egotea eu orlan, ni askatu.
Az erpatsua, ta odol zalea:
neu gizon etxeen jagontzallea.
Ta ezpaintz alangoa
ez natzak ni eu baxen mistoa.
Euk sartzen deutsek guztiai bildurra:
egia dok au, eta ez guzurra».
Zetakoira indar-putsak lurrean
izango baira norberen kaltean?
Zeinbat obe biguntxu izatea
ta biotz errukiorra agertzea?
Ez dozu nai katerik?
Ez bada zuk iños egin kalterik.

Katamotza eta txakurra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 4)

Kaijola burdiñazkuan
katamotz bat eguan sarturik,
ikusten txakurra ondo askaturik
katee baga, jolas ta parlantzuban.
Desbardintasuna ikusi ebanian
sartu zan katamotza aserrian.
Zeruba besuakaz nai dau artu
eta eukazan burdiñak urratu.
Dirautsa diadarrez
biraoz, araoz, erneguz ta aserrez:
—«Zelan ni, ain itzaltsu ta ariña izanik,
nago emen ain estu ta katigu?
Txakur zatarra, zer zara zu?
Ez daukazu nire atzapar, ez zanik:
daukazu bizitza gozagarrija,
ara eta ona ibiltarija.
Eta ni atsakabez
burdiña artian nauke bildurrez».
—«Ondo da —diño txakurrak— ez ikaratu,
egotiaz zu orrelan eta ni askatu.
Zara erpekari ta odol zalia;
ni gizon ta etxe gordetzallia.
Ez baziña bere zu alakua
ezin izan nindeke zulako gaiztua.
Bazter guztijetan sartzen dozu izuba
Zarialako malmutz, eralla ta uzua
Ez dauka barriz iñok nire bildurrik.
Agaitik nakutsu ni askaturik.
Zetarako dira indar ta putzak lurrian
izango badira gero geure kaltian?
Ez dozu nai katerik?
Ez bada iñoz egin kalterik.

	68.
Lapurrak eta ollaarra

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 8)
			(Ibañez de la Renteria, Fábulas en verso castellano. 48)

Etxe baten lapurrak zirian sartu,
gura zituben bazterrak aratu
goiti asi ta beera,
gero bere ez eben ezer atera.
Ollaar zar bat bai, ze izakarija!
Baña lapurrentzat onada guztija.
—«Artu daigun —zinuen—, lumati-ederra,
gangor gorri, allatsu, buru-arrua,
aragiz lodi, mamintsu, mardua;
guretzat izango da gaur eperra.
Zelango aparija
gozatuteko sabel salo ta jaatija!».
Beeroien ollaar gaixua iltera,
lapiko baten egosten imintera.
Emon eutsan ollaarrak illetiari
bijotza bigundutiarren lapurrari.
—«Zetako nozube ni? Gizonak,
ez ditut aragi samur, ez onak».
Guztija alperrik
lapurrak ezdabelako errukirik.
Ollaarrak ekin ta ekin ostera:
—«Zetako naruazube ni iltera?
Artu banenduzube ollasko nintzanian
samurra izango nintzan ezpanian.
Ill dedilla egazti bigun ta gozua.
Ollaar zaarra, ze janari zozua!.
Nakutsube zaarturik,
gogor, gauza ez ta zaaldurik.
Ez naz bizi ni inoren kaltian;
Gizonak esnaatu daruadaz gabian.
Bizi nasala banaz zerbaitako
baña ilten banozube, ez ezertako.
Nire soñuba da ondo entzuna,
iratzartubaz emon daruat zenzuna».
—«Ori da egitekua!
Zeuk emon dozu epai iltekua.
Dituzula gizonak iratzartuten?
Eta jagi ditezan gabaz igituten?
Ori dinozu lapurren aurrian?
Galduba zara euren batzaarrian.
Orretan dago bai gure kaltia.
Zuretzat geratuten da iltia».

	Moralidad
Gaistaginak ezdau gura argirik,
ez da bere izatia ezaguna;
okerrerako nai dau illuna
eta ez eukitia ikuslarik.

Lapurrak eta ollarra

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 3)

Etxe batean lapurrak ziran sartu;
nai zituzten bazterrak aztertu
goi goitik eta bera;
gero ere ez zuten ezer atera:
ollar zar bat bai. Ze izakaria!
Baña lapurrentzat ona da guzia.
—«Artu dezagun —diote— lumati ederra)
Gangor gorri, allatsu, buru arroa,
aragiz lodi, mamintsu, mardoa,
guretzat izango da gaur eperra.
O nolako aparia!
Gozatzeko sabel goseberia».
Bazeramaten ollarra iltzera,
eltze batean egosten ipintzera.
Eman zion ollarrak negarrari,
biotza biguñtzeko lapurrari.
—«Zertako nauzute ni, o gizonak,
ezpaditut aragi samur ta onak!».
Ordea guzia alperrik,
lapurrak ez dutelako errukirik.
Ollarrak jardun ta jardun ber bera,
—«Zertako naramazute ni iltzera?
Artu baninduzute ollasko nintzanean,
samurra izango nintzan ezpañean.
Ill didilla ollanda biguñ ta gozoa.
Ollar zarra, ze janari zozoa.
Nakutsute zarturik,
gogor, gauza ez, ta zaildurik.
Ez naiz bizi ni iñoren kaltean,
gizonak esnatzen ditut gabean.
Bizi naizala banaiz zerbaitako;
illtzen banazute, ez ezertako.
Nere soñua da txit aitua
ta iratzartzeko loak artua».
—«Egitekoaren bizarra!
Gangor andiarekin aiz gangarra.
Euk eman dek iltzeko erabakia,
Ire lepoa izateko ebakia.
Dituala —diok— gizonak iratzartzen,
ta jaiki ditezen gabaz, soñutzen?
Ori berriz lapurren aurrean?
Galdua aiz gaur gure batzarrean.
Eroa, orretan ziagok gure kaltea.
Iretzat bai orain iltea».

Gaiztagiñak ez du nai argirik,
Ez da ere izaitea ezaguna:
Okerrerako nai du illuna,
ta ez idukitzea ekuslarik.

Ollo soñularia ta lapurrak

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino)

Etxe baten lapurrak dira sartu,
gura dituez basterrak aratu
goi goitik eta bera.
Gero berè ez dabe ezer atera;
ollar zar bat bai: ze izakaria!
baia lapurrentzat ona guztia.
—«Artu jaiagun au geure ederra,
gangar gorri, panpar, buru arroa,
lumati, allatsu, lodi, mardoa,
guretzat izango dok gaur eperra.
Gaur bai guk ezteguak!».
Alan diñoe lapur txantxa-gurak.
Beeroen ollar zarra iltera,
lapikoan egosten imintera.
Emon eutsan ollarrak negarrari,
biotza biguntzeko lapurrari.
—«Zetako nozue ni, o gizonak!
ezpadodaz aragi samur-onak?».
Guztia alperrean,
lapurrak ez dau errukirik arean.
Ollarrak ekin ta ekin berbera:
—«Zetako naroazue neu iltera?
Artu baninduzue ollaskotan,
samur izango nintzan jatekotan.
Il bedi ollasko bigun-gozoa;
ollar zarra, ze jateko zozoa!
Nakutsue zarturik,
gogor, gauza-eza, eta zaildurik.
Ez naz bizi neu iñoren kaltean,
orduak iragartuten gabean.
Bizi nazala banaz zerbaitako;
ilten banozue ez ezetako.
Neure soñua da txito aitua,
ta iratzartzeko loak artua».
—«Eginaren bizarra!
Gangar andiagaz az gangarra.
Emon dok ilteko erabagia,
idun ori izateko ebagia.
Dozala gizonak iratzartuten,
jagi jitezan gabaz soñututen?
Ori barriz, lapurren aurrean?
Galdua az gaur geure batzarrean.
Orretantxe jagok gure kaltea;
t'iretzat, eroa, orain iltea».
Gaistogilleak eztau nai argirik,
ezta berè izatea ezauna:
okerrerako gura dau iluna,
ta ez eukitea ekuslaririk.

Lapurrak eta ollarra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 5)

Etxe baten lapurrak zirian sartu.
Nai zituezan bazterrak aztertu
goitik eta beera
baña ez eben ezer atera.
Ollar zar bat, bai. Ze izakarija!
Baña lapurrentzat ona da guztija.
—«Artu daigun —ziñuen—, lumati ederra
gangor gorri, allatsu, buru arrua,
aragiz lodi, mamintsu, mardua.
Guretzat izango da gaur eperra.
¡Zelako aparija!
Asetako gure gose andija».
Beeroien ollar gisajua iltera,
lapiko baten egosten imintera.
Emon eutsan ollarrak negarrari,
bijotza biguntzeko lapurrari.
Zetarako nozube ni, neure gizonak,
ez badaukadaz aragi samur, ez onak?».
Baña guztija alperrik,
lapurrak ez daukelako errukirik.
Ollarrak ekin ta ekin ostera:
—«Zetarako naruazube ni iltera?
Artu baninduzue ollasko nintzanian,
Samurra izango nintzan ezpanian.
Ill dedilla ollanda bigun ta gozua.
Baña, ollar zaarra? A ze janari zozua!
Ikusten nozube zaarturik
Gogor, gauza ez, eta zaldurik.
Ez naz bizi ni iñoren kaltian:
gizonak esnaatuten ditut gabian.
Bizi nazanian banaz zerbaiteko;
Baña ilten banozube, ez ezetako.
Nire soñua da ondo entzuna;
Iratzartuaz emoten dot zentzuna.
Egitekuaren bizarra!
Dirautse lapurrak: —«A ollar gangarra!
Euk emon dok ilteko erabagija,
ez bageunka bere gose andija.
Dituala, diñok, gizonak iratzartuten,
ta jagi ditezan gabaz soñututen?
Ori geijago dana, lapurren aurrian?
Galduba az, bai, gure batzarrian.
Orretan jagok, erua, gure kaltia;
eta iretzat bere bai orain iltia.

Gatxgiñak ez dau gura argirik,
eta ain gitxi izatia ezaguna;
okerrerako nai dau illuna,
ta ez eukitia ikuslarik.

	69.
Baserritar ta basaurdia

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 9)
			(Ibañez de la Renteria, Fábulas en verso castellano. 45)

Baserritar bati basaurdiak
Egin eruakozan soluan
kalte asko gari eta artuan
ta igesten eutsan aberiak.
—«Zer? —dino—; Ez aut nik artuko
ta nos edo nos eskuratuko?».
Etorten jakon gabaz sarri,
alango baten eskubak ezarri
eutsazan sendo zorijonian,
ipinten ebala bere mendian.
Ebaten deutsa ezker belarrija
isten dabela lotsagarrija:
bialduten dau alan basora
etorri ez zedin ostera solora.
Osatu jakonian ondo zaurija,
ezpeeukan bere lengo belarrija,
jazo jakonaz ondo azturik,
ikusi eban soluan sarturik,
zaindu eban beste gau baten
ta ediro eban artuak ebaten.
Belar-bakotxak, marra-marra,
zelan zaldi batek garagarra,
apurtuten eban ortzetan
biurtuten ebala urunetan.
Baserritar gaixo ta nekatubak
ezarri eutsazan barriro eskubak:
ebaten deutsa belarri eskumakua
isten dabela belarri bakua.
Urrumizaka dua basora
odola darijola, ez solora
geijago sartuteko asmuaz:
—«Zori txarrekua —dino—, zek zaruaz
kaltiak egiten bazterretan?
Ez daukazu lur arbi, arte-garaubetan
zegaz gosia ase txito ugari?
Zetako da baserritar gaixuari
galdutia ainbeste izerdija
eta bere urte guztiko janarija?».
Osatu zan ostera belarri bagakua
ta gomutau jakon arto solokua:
—«Noijan ara —dino—; nas ariña
ta igaro bere jat lengo miña.
Ez zaite, ez, larriturik
jaateko biar ez da belarririk».
Badua ixiltxu solo maitera;
belar-zuluak daruaz etxera
otsik ete dan ango atian.
Ezpada, berak bitartian
artua jaateko atserenez
ase arteraño, ta ez bildurrez.
Baserritarra orduko soluan
erromarati zainduten eguan
ta itxodoten bere semiakaz,
banatu ta manketako makillakaz.
Jausten da barriro oneen eskubetan,
sartuten deutse porkeria bularretan,
jausten da zantarzarrak illik,
ez dauka geijago parkazinorik.
Daruake gero ugazaba jaunari,
sutunpakaz ikara lurrari
eragiñaz mutillak
batuteko andra ta neskatillak.
Beragaz imini zan bazkarija,
batuzan jaatera jauntegija;
asizan janla bat buruba ebaten,
zurtu zirian guztijak beingo baten
garunik ez ebalako agiri:
iñok bere ezin eutsan igarri
zer zan ipuiña
egiñarren askok alegiña.
Urten eban orduban baserrikuak:
—«Zelan dira —dino—, ain buru txarrekuak
ez azaldetako emen dakuskuna?
Zelan euki eikian garuna
basaurdetzar zenzun bagiak,
Egin zitubanak sarri bidiak
solora etorririk
odol len emonagaz azturik?».

Baserritarra ta basaurdea

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 4)

Baserritar bati basaurdeak
egiten zizkon bere soroan
kalte asko, gari ta artoan,
ta igestzen zion abereak.
—«Zer? —dio—. Ez aut nik artuko,
ta noiz edo noiz eskupetuko?».
Etortzen zitzaion gabaz sarri,
alako batean eskuak zizkon ezarri:
bai bere zorionean,
ipintzen zuela bere mendean.
Ebakitzen dio ezker-belarria,
Largatzeko ala ezagugarria.
Bidaltzen du bada ala basora,
Biurtu ez zidin berriz sorora.
Sendatu zitzaionean zauria,
ezpazuen ere lengo belarria,
gerta zitzaionaz azturik,
ekusi zuen soroan sarturik.
Igesa artu zion;
arrapatzeko astirik eman etzion.
Beste gabean dago zelatatzen,
ta dakus artoak lurreratzen.
Belar-bakoitzak marra marra,
nola zaldi batek garagarra,
apurtzen zuen bere ortzetan,
biurtzen zuela iriñetan.
Baserritar gaixo kaltetuak
egotzi ziozkan berriz eskuak.
Ebakitzen dio belarri eskuikoa
largatzeko ala belar-motzekoa..
Gurrinka dijoa au basora,
odola zeriola, ez sorora
geiago joateko asmoaz.
—«Ai, ai —dio—Zergatik zoaz
kalte egitera bazterretan?
Ez dezu arto ale, lur arbietan
zerekin gosea ase ugari?
Zertako baserritar gaixoari
galdu zuk izerdia,
ta bere urte guziko janaria?».
Sendatu zan berriz belar motzekoa,
ta gogora zitzaion arto sorokoa.
—«Banoa ara —dio—naiz ariña,
txakurrakin jostatzera egiña.
Ez, bada, beldurrik,
jateko bear ez det belarririk».
Dijoa gelditxo soro maitera:
belarriak daramazki etxera,
otsik ote dan ango atean,
ez baldin bazan bera bitartean
artoz asetzeko atsegiñez,
ez izuz, ikaraz, ta beldurrez.
Baserritarra orduko soroan
bere morroiakin zelata zegoan.
Ala dute arrapatzen
ta lokarri sendoakin gatigatzen.
Urde zatarrak ordu ain estuan,
eskintza ederrak egiten zituan.
Entzuterik ez zaio ematen
Bai berriz aserrez esaten:
—«Kalte gille gaiztoa!
Zergatik izan aiz ain eroa?
Ekusi dek nere onegitasuna,
nik ere bai ire gaiztotasuna.
Ez ziagok barkaziorik,
ez iri bizitza largatzeko gogorik.
Erori aiz irugarrenez gure eskuetan,
burnia izango dek ire saietsetan».
Au esanaz iltzen dute beingoan,
artu ere bai morroiak lepoan,
poz pozik etxera eramateko,
ta auzoetan berri onak emateko.
Ala biaramonean
ipiñi zuten zatarra zaldi gañean.
Artzen dituzte burni zulatuak,
su-auts ederrarekin prestatuak.
Abiatzen da sutunpa gogorra,
Esna zezakeana ordi konkorra.
—«Zer da au?» —diote erriko mutillak,
Atso, agure, ta umetxo sotillak—.
Asitzen da berriz su-aize soñua:
alde askotan ekusten da lañua.
Jesten dirade errira,
basaurde zatarrari daude begira.
Dijoaz andiki baten etxera,
itxusi arekin eskintza egitera.
Dakuste, baña, arriturik,
ez duela basaurdeak belarririk.
Biltzen da ara gizon tegia:
Ateratzen ere zaie zaragia.
An bai zala atsegiña!
Ardoaz onratzen kaltegiña.
Ebakitzen diote burua:
jende guzia dago arritua,
ez zuelako garuñik agiri;
Ezin ere zioten igarri,
zertan zegoen ipuia;
ote zan gezurra, edo egia.
—«Ez zaitezte, jaunak, arritu:
Dakutsutenaz ez miraritu».
Dio batek asko jakiñik,
ta ipuia egiaztu nairik.
—«Nola muñak iduki
basaurdetzarrak? Belarri bi,
galdu ezkero, badia sorora,
ekarri gabe leena gogora.
Gastiguak ondutzen ez duena
da muñgabe, ta zoruena

Basaurde garaun-bagakoa

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino)

Baserritar bateri basaurdeak
egiten eutsan bere soloetan
kalte askotxu gari-artoetan,
ta gero, traska, iges abereak.
—Zer? —diño— ez al aut artuko,
eta nos edo nos eskupetuko?
Etorri joakon gau minez sarri,
ta baten eskuak deutsaz ezarri,
iminten dabela zorionean
txarra bere mendean.
Ebaiten deutso ezker-belarria,
egiteko alan ezaugarria,
ta isten deutso joaten basora,
elduko etzalakoan solora.
A, osatu jakanean zauria,
ezpeukan berè lengo belarria,
jazo jakanagaz ia azturik,
dakus jabeak soloan sarturik.
Baia zaratea asmau, ta arinka
igesten dau lau-oinka.
Beste gabean dago zorotziten,
ta dantzu artoak lurrera 'giten
belarri bakotx-toa marra-marra,
zelan zaldi-mandoak gargarra:
eta apurtuten ortz-aginetan
biurtu giñokoan urunetan.
Baserritar gaixo kalte artuak
egozten deutsaz solora eskuak,
ta ebaiten belarri eskoikoa.
—«Belarri motz, eurt: oa».
Girrintzaka doa bere basora,
odola eriola, ja solora
ez geiago etorteko gogoaz.
—«Zegaitik —diño—, donga, joan agoa
kalteak egitera basterretan?
Ez dok arte-ezkur, ta lur-arbietan
zegaz ire gosea ase ugari?
Zetako baserritar gaixoari
galdu euk bere lan-izerdia?,
urteko janaria?».
Osatu zan belarri-motzekoa
ta kilika eukan lengo soloa.
—«E! Banajoak —diño—: nok arina,
txakurrakaz burrukatzen egina.
Ez bada, ene burua, larririk:
jateko bear ez dok belarririk».
Boa geldi geldi solo maitera
entzun-bidea zur dauko etxera,
otsik ete danez ango atean,
ez bazan, bitartean
artoz asetuteko atseginez,
ez bildur aziz, ez ikara minez.
Baserritarra orduko soloan
mutilakaz zelataka egoän:
eta, traupa, bertan dau atrapetan,
eta lokarriakaz katigetan.
Gurrinka baltzak ordu ain estuan
eskintz ederrak egiten zituan.
Entzuterik ez, ez jako ematen
bai aserrez esaten:
—«A goapo, kaltegilla gaistoa!
Zegaitik izan az onen eroa?
Enkusan nire onegitasuna:
nik berè bai eure gaistotasuna.
Ez jagok iretzat parkaziñorik,
ez bizia euri isteko gogorik.
Irugarrenez ene eskuetan
jausi az: ta burdina saietsetan
izango dok». Ta ilten dabe beingoan:
ta artu pozik lepoan
mutilak etxera eroateko,
ta auzoetan barriak emoteko.
Eguna orduko biaramunean
imini urdea zaldi ganean,
ta artzen ditue burni zulotuak
su autstxu galantagaz prestatuak.
Abietan da su-taunpa gogorra,
iratzartu leiana ordi konkorra.
Trast, trast, trast emen: plaust, plaust,
plaust bestean.
sua aldean aldean.
—«Zer dok au? —diñoe erriko mutilak,
atso, agura, ta umetxu sotilak.
Asten dira barriro su plaustadak,
ta jagi or-emen ke-lañokadak.
Dator gero lagundia urira,
kaletarrak guztiak antxe dira.
Andik doaz andiki batenera
ordotsagaz eskintza egitera
ta, ai! ez dabela belarri apurrik
dakuste arriturik.
Batuten da ara gizontegia,
eta ateraten jake zaragia
An bai zala atsegin atsegina!
ardaoagaz onretan kaltegina.
Ebat'eutse zarra zarra burua:
jente guztia dago sor-gortua,
ez ebalako garaunik arean:
ta ez etozan alkarren artean
zein ete zan aren erabagia,
guzurra ala egia.
—«Ez gazteak, ez arren ikaratu,
dakutsuenagaz ez sor geratu».
—diño bertan batek asko jakinik,
ta ipuiña egia uts eginik:
—«Zelan euki garaunen ispirik
onek, galdu dabezan belarri bik
zentzatu ez, ta badoa solora
ekarri baga lengoa gogora?».
Kastiguak onduten eztabena
garaunik eztaukena..

Baserritarra eta basaurdia

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 6)

Baserriko bati basaurdiak
egiten eutsazan bere soluan
kalte asko gari ta artuan.
Ta iges egiten eutsan aberiak.
—«Zer? —diño— Ez ete aut nik artuko?
Eta noz edo noz eskuratuko?».
Etorten jakon gabaz sarri;
alako baten eskubak eutsazan ezarri.
Bai zorijonian!
Iminten ebala bere mendian.
Ebagiten deutsa ezker belarrija,
itxiten dabela ezagungarrija.
Bialtzen dau bada alan basora,
Biurtu ez zedin ostera solora.
Osatu jakonian zaurija
ez beukan bere lengo belarrija,
igaro jakonagaz azturik,
ikusi eban soluan sarturik.
Eta arek igesari emonik
ez eukan atrapetako modurik.
Beste gau baten dago zainduten
ta dakus artuak lurreratuten:
Belarri-bakotxak marra marra,
zelan zaldi batek garagarra,
apurtuten eban bere agiiñetan,
baita bere biurtu urunetan.
Baserritar gizajo nekatubak,
ezarri eutsazan barriro eskubak;
eta eskumako belarrija ebagirik
itxiten dau belar mozturik.
Urrumizaka dua au basora
odola erijola, ez solora
geijago sartuteko asmuagaz.
—«Zoritxarrekua ni! Zek zaruaz
—diño—, kaltiak egitera bazterretan?
Ez al daukazu arte-ale, lur arbijetan,
zegaz gosia ase ugari?
Zetarako baserritar gizajuari
galdu izerdija,
eta urte guztiko bere janarija?».
Osatu zan barriro belarri motza,
gogora jatorka soloko artotza.
—«Banua ara —diño—, naz ariña,
txakurrakaz sarri burruka egiña:
ez bildurrik.
Jateko ez da biar belarririk.
Ixiltxurik dua solo maitera,
belarri zuloak daruaz etxera,
otsik ete dan ango atian:
ez baldin bada bera bitartian
artoz asetako atsedenez
Ez izuz, ikaraz, ta bildurrez.
Baserritarra orduko soluan
bere otseiñakaz zelatan eguan.
Deutse berari elduten
eta lokarri senduakaz katigatuten.
Abere zatarrak ordu ain estuban
eskintzari ederrak egiten zituban.
Baña entzuterik ez jako emoten
ezpada aserrez esaten:
Kaltegilla gaiztua!
Zergaitik izan az ain erua?
Ikusi dok nire onegitasuna,
nik bere bai ire gaistotasuna.
Ez jagok iretzat parkaziñorik,
ez bizitziagaz itxiteko gogorik.
Jausi az orain gure eskubetan,
burdiñia izango dok ire saijetzetan.
Au esanaz ilten dabe beinguan,
eta artu mutil batek lepuan,
poz pozik etxera eruateko,
auzo guztijari barri on au emoteko.
Urrengo egunian
Imiñi eben zatarra zaldi ganian.
Artuten ditube burdiña zulatubak
Su auts ederragaz prestaubak,
abijetan da sutunpa gogorra
esnatu eukiana ordi konkorra.
—«Zer da, zer da? —diñue erri mutillak—,
batuten dira atso, agura, ta neskatillak.
Asiten da barriro su-axe soñua,
alde askotan da ikusten lañua.
Errira dira jatsiten
eta guztijak basaurdia ikusten.
Baduaz andiki baten etxera
Abere zatar au berari eskintzera.
Dakuse guztijak arriturik
ez daukala basaurdiak belarririk.
Batuten da ara gizontegija,
ateraten dabe zaragija.
¡An zan atsegiña
ardauagaz onretan kaltegiña!
Egin zan beragaz bazkarija:
batu zan jatera jauntegija.
Ez eban garunik agiri;
barriz iñok ezin eutsan igarri
zetan eguan
garunik ez eukitia buruan.
—«Ez zaiteze, jaunak, arritu;
ez, dakutsubenagaz miraritu:
—diño batek asko jakiñik—,
eta ipuin au azaldau gurarik—.
Zelan garunik euki,
Baldin basaurdia, belarri bi
galdu ezkero, badua solora?
Kastigubak onduten ez dabena
da garun bagako, ta zoruena.

	70.
Astua ta otsua

			(Ensayo de la Poesia bascongada en algunas Fábulas. 10)

Astua, bizkar azurrian
eukala zori txarrez zauri andija,
zan benetan ikuskizun negargarrija
beliak bertan esetsi eutsanian.
Alperra zan ostikadia
eta arrantza gogorrak emotia.
Astazaña dago begira barrez
ta belatzar gosestua atsegiñez.
Gauza entero txito errukarrija
astuari inok ez eukitia errukija.
Ekusan larpeti otsuak
zelango atsakabiak eukazan astuak;
astazañak beriaz ez errukirik
ez bela-txarra urristetarik
—«Zori gaistuan jaijua ni
bere eskupian banagi ipini!».
Au zinuan otsuak, ta ez dongaro.
Bada ondo aztertu ezkero
gizon gaistagin otsotubak
dagoz ipuin onetan sartubak.
Beti oneek bizi biar dabe ikaraz,
ez olganza, pozez, ez algaraz.

Astoa eta otsoa

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 8)

Astoak bizkarrezurrean
zeukan zori txarrez zauria:
zan ikuskizun negargarria
belatzarrak ekinzionean:
alperra ostikadea,
eta arrantza gogorrak egitea.
Astazaia begira dago farraz,
ta belea jaten aukeraz.
Gauza errukarria
astoaren ez egotea errukia!.
Ekusten zegoan larpetik otsoa
zein larri zerabilten astoa:
astazaiak bereaz ez errukirik,
ez belatxarrari iges erazoterik.
—«Zori gaiztokoa ni,
Bere eskupean banagi ipiñi».
Au zion otsoak, ta ez gaizki;
Bada ondo aztertu badidi
Gizon gaiztagiñ otsotuak
daude ipui onetan sartuak.
Beti bizi bear dute oek ikaraz;
ez jolasetan, ta algaraz..

Astua eta Otsua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 7)

Astuak bizkar azurrian
eukan zori txarrez zaurija.
Zan ikuskizun guztiz negargarrija
beliak bertan ekin eutsanian.
Alperra zan ostikadia
eta arrantza gogorrak egitia.
Astazaiña dagoka begira barrez
ta belatzar gosetija atsegiñez.
Gauza errukarrija
astuarentzat ez egotia errukija!.
Ikusten eguan larpetik otsua:
zelako estutasunian eguan astua.
Astazañak beriagaz ez errukirik,
ez bela zatarra lepotik kenduterik.
—«Zorigaiztokua ni,
bere eskupian banagi imiñi!».
Au ziñuan otsuak, ta ez gaizki.
Bada ondo aztertu badidi:

Gizon gaizkilla otsotubac
dagoz ipuin onetan sartubak.
Beti oneek bizi biar dabe ikaraz;
ez pozez, olguraz ta algaraz.

Bela gaiskin txikia, otso gaiskilla andia ta gizona

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto vizcaino, 22)

Astoak bizkar azurrean
eukan zori txarrez zauria.
Gauza zan, bai, negargarria
beleak ekin eutsanean.
Alper ostikadea
ta arrantza tzarrak egitea.
Asta-zaina (barrez) gozozko
ta belea yaten gogozko.
Asto errukarria!
Non jagok eure errukia?
Ikusten egoan otsoa
ze larri ebilen astoa:
astazainak errukirik ez
ta belea uxatu nai ez.
—«Zorionekoa ni
eskupean artu banagi!».
Au diño otsoak ez deungero
ze ondo ausnartu ezkero.
Gizon gaistagin otsotuak
dagoz ipuiñean sartuak;
beti bizi bear ikaraz,
ez gozoz ta bai bake txarraz.

	71.
Atsua eta ispillua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 22)

Atso bekoki zimur, begi gorrija,
bizartsu, baltz, ernegarija,
argal, erren, larogei urtekua,
oi, ortz eta agin bagakua;
bestetik barriz bekarrez betia,
urdin ta zuri egiñik ulia;
surrautsagaz loiturik
eta muskillagaz koipeturik:
betseiñetan zirudijanak katua,
eta bere bizarretan sagua,
ezin zatar itxusijago izanik,
ez eban entzun nai zan lakua zanik.
Diño: —«Betor ispillua
ikusteko emen neure burua».
Ikusten dau zuzen-zuzen egija,
eta diño: —«Ispillu guzurtija:
emon jat barre egiteko,
eta ez nazana dala esateko?
Dago bada gaizki egiñik,
ez deust erakusten agiñik.
O guzurtija!
Nun dok nire matralla zurija?
Nun azal garbi ta leuna?
Gau egiten dok ik eguna;
bela baltz bat, eperra:
itxusiten dok ederra:
Gaztiak dituk zaartuten,
gorputz lirañak makurtuten.
Ausiko aut nik ostikopian;
ez az egongo, ez, nire etxian».
Alan dau egiten,
ta bere teman da geldituten.
Ipuiñian deusku esaten atsuak:

Bakotxa bizi dau bere zoruak.
Ez da ezagutu nai burua,
ez entzun egija diñuanik;
ezta sinistu bere berba onik:
ta ausi nai da ispillua.

Atso ezain, burua eder egiten ebana

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino)

Atso azal tximur, begi gorria,
bizartsu, baltza, eta sur andia,
argal, makur, laurogei urtekoa,
eta aoan agin bakoa
Bestetik barriz zan piztaz betea,
ta zuri eukana ullea,
Beiseiñetan zirudian katua,
Bizarretan sagua.
Ezin zantar-ezainago izanik
eztau entzun nai alan danik.
Diño: —«Zer da au? Betor espillua,
ikusteko neure burua».
Ikusten dau bada zuzen egia
—«Espillu guzurtia!
—diño— Emon jat barre egiteko;
eta ez neu nazana esateko.
Dago ezpillu au txarto eginik:
ez deust erakusten aginik.
Guzur uts! Ene matralla zuria
non dok? Non azal leun-garbia?
Ik gau baltz egiten deustak eguna,
eguzki argia iluna,
bela baltz eperra.
Ezainduten dok ederra,
neskatxi gazteak dozak zartuten,
gorputz lirañak makurtuten.
Ausiko aut, ausi, ostikopean;
ez aut ikusiko, ez, etxean».

Bakotxa bizi dau bere zoroak,
orixe dirausku atsoak.
Ez dogu ezautu gura burua,
ez entzun egia diño'nik,
ez sinistu berb'onik,
eta ausi nai da espillua.

	72.
Otsua eta ardija

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 17)

Baso otatu eta bide ziarretan
ebillela Otso salua
ardijetan ebala gogua,
jausi zan txakurren agiñetan.
Usigi ta odoldurik
itxi eben arerijo senbagakuak
emoten arnasa azkenenguak
erdi ill eta odolusturik.
Denporiagaz zan zerbait sendatu
baña gosia ez jakon amaitu.
Eizarako ez eukan indarrik,
jateko bere ez aragirik:
agiñak daruaz bedarrera,
eta dator ostruak jatera.
Alan eremutarra,
azur ta narru uts eginik
ta baruakaz argaldurik,
ez da orain lengo lapurtzarra.
Baru luziagaz zan aspertu.
Estututen eban gosiak
eta bere sabeleko nekiak
bijotza eutsan lengoratu.
Ardi bat eban ikusi
lar batetik bestera joiala.
Dirautsa diadarrez: —«Erdu beriala,
bada gaixorik nago ni.
Daukat sikaturik neure estarrija
eta tximurturik estiak,
andijak dira nire naibagiak,
amorruzkua daukadan egarrija».
Ardijak deutsa esaten:
—«Gura zenduke nik ura ekartia,
eta ni zeure agiñetara eruatia?
Ez deutsut nik ezer sinistuten.
Estarrija zenduke garbituko,
indarrak onelan artuko.
Onik onenian
sartuko nindukezu sabelian.
Egarri ta gosez ilten bazara
ardijak zorijoneko izango gara».
Au esanda badua
eta gosez ilten da otsua.

Gaiztuetatik gorde buruba,
ez eurakaz euki artu emonik,
ez joko, ez beste esku lanik:
au da ipuin onen frutuba.

Otso gaixotua ta ardi asko-yakina

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino, 15)

Otsoa dabil basoetan
basterrak guztiak galduten,
emen ostu, bestean ilten.
Jausi da txakurren ortzetan.
Eta aginka ebagirik,
itziten dabee gaistoak
galdurik bere lau zankoak,
baia orregaitik bizirik.
Egun ta egun zerbait da ondu
ta estututen dau goseak:
ezteutso emoten eizeak
ta berarragaz ez atondu.
Ardi bat dabil antxe jaten.
—«Ator ona —dirautso otsoak—
erruki bear dok gaixoak.
Ekardak ura ontzi baten».
—«Ura nai dok nik ekartea?
—dirautso urtento ardiak—
Ez arabil eu egarriak; gosea dok, luki, gosea.
Gura eunke, malmutz, garbitu
polito polito zintzurra,
ta atarako neure azurra
ire aginetan apurtu.
Arinik ezin doanean
asmadu dok ire egarria
eta azala errukarria.
Guzur utsa daukak miñean.
Ilgo al az, il, ortxe bertan,
asko-jakin, txar, artosoa.
Ez natxak ni orren zoroa
jausteko eure aginetan».
Bai: bakotxak gorde burua
gaisto deunga guztietatik,
ta euren berba leunetatik,
izan ez dedintzat galdua.

	73.
Katu eizari basokoa
	(Zortzikoan)

			(Bizenta Mogel, Ipui Onac, 7)

Antziña erri batean
bizi zan katua,
geldi egon bearrez
guziz gogaitua.
Igesa artu nai du
etxetik basora,
igarotzeko egunak
bere gogo osora.

Dio: —«Zer da, etxekoak!
Emen nik sarturik
egon bear ote det
beldurrez beterik?
Sukaldera banoa
etxe neskameak
nereganatzen ditu
bere aserreak.

Illiti ta berzunak
dizkiz aurtigitzen,
nere bizkar ezurrak
asko minberatzen.
Au da ematen didan
eguneko ogia,
ala artu dezadan
ganbara bidia.

Narabilte etxean
sarri illariaz,
lapurreta guziak
niri egotziaz.
Asmo txatar onekin
beti naute zaitzen,
oramaian okelak
dizkide gordetzen.

Alako baten bada
dia neskamea
beste toki batera;
baña sukaldea
txakur baten pekora
didate largatzen,
utzi nai ez didala
onek urreratzen.

Katuak bear dute
bizi ganbaretan,
billatu janaria
etxe saguetan.
Suak argaltzen ditu
ta guziz makaldu,
ala gure mixotxo
guzia da galdu.

Au da entzuten dedan
soñu betikoa;
gero estaltzen dute
kontuz lapikoa,
arrapa ez dezadan
geli egosia,
ta beren janaritik
ase nik gosia.

Egun pakezko gabe
nor bizi onela?
Ez da neretzat obe
iges bereala
mendira egitea,
zer jan billatzeko,
sabel ain murritua
noiz bait betetzeko?».

Katuak bere asmoa
artu zuen laster,
eizan arrapatzeko
ollagor ta eper,
baso satorrak eta
erbi gaztetxoak,
birigarro, zozoak,
beste txoritxoak.

Basoan artu zuen
leku ezkutua,
ala dago gorderik
gure bizartsua:
kateak egozteko
pizti ta egaztiai,
bidea zabaltzeko
este zimurtuai.

Laster zan bai gizendu
mixotxo gurea,
mendian ez du izaten
etxeko gosea.
Dio: —«Au janaria
samur gozatsua!
Errian bizi dana
da txit zoratua».

Katu eremutarrak
ez du nai belarrik,
ez aran, ez mispilla,
ez baso-sagarrik.
Aragi samurretan
dago koipetua,
baraua dadukala
betiko aztua.

Zebillela onela
pozez zoraturik,
dijoaz eizariak
su-armak arturik.
Laguntzat dituztela
eiza-zaunkariak,
billatu ta iltzeko
eper ta erbiak.

Usaika zebillela
txakur bat lurrean,
beingoan gelditu zan
sasitza aurrean.
Zegoan an padarra
ixill ta gorderik.
Txakurrak nai ez zuen
aldatu tokirik.

Eizariak dirade
ingurura biltzen,
ollagor, eper, edo
erbiak irtetzen
ote zuen sasitik,
sua egiteko,
illik, eskuz artuta
brujakaratzeko.

Uste uste gabean
dakuste katua,
sasipe sakonduan
guzia sartua.
Zeuzkala aldamenean
ezurrak ugari,
zala kaltegillea
zioten igarri.

Amorruz ta erneguz
dute arrapatzen,
lokarri sendoakin
gero gatigatzen,
esaten diotela:
—«Eiza-galtzallea!
Emen galdu bear dek
ire bizitzea».

—«Gizonak, zer egin det?
—diotse katuak—
Ager zakizkidatzu
nere bekatuak.
Baldin zuen laguna
banaiz ni onetan,
zertako ipintzea
gaur ni kateetan?».

Agintaria bada
kaltegiñ andia,
nola zigorperatu
lapurtxo txikia?
Lapur artutzalleak
badira lapurrak,
irentsiko dituzte
mami ta azurrak.

Katua eizan
	(Zortzikuan)

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 23)

Antxiña erri baten
bizi zan katua
geldi egon biarrez
guztiz gogaitua.
Igesa artu nai dau
ixillik basora,
igaroteko egunak
bere gogo osora.

—«Au zer da, etxekuak?
Emen ni sarturik
egon biar ete dot
bildurrez beterik?
Banua eskaratzera
etxeko jentiak
nigan ditube beti
euren aserriak.

Illinti ta bartzunak
deustez jaurtigiten,
nire lepo azurrak
dira minberatzen:
Au da emoten deusten
eguneko ogija;
ta igaro biar dot
ganbaran bizija.

Narabille etxekuak
sarri illarijaz,
lapurreta guztijak
niri ezarrijaz.
Ezer artu ez daidan
beti nabe zaintzen,
oromaijan okelak
ditube sartuten.

Juaten bada nosbait
gure krijadia
beste leku batera,
eskaratz aldia
txakur baten pekora
da beti gelditzen
itxi nai ez deustala
ara urreratzen.

Katuak biar dabe
bizi ganbaretan,
billatu janarija
etxe saguetan.
Suak erkintzen ditu
ta guztiz makaldu.
Alan gure Mixotxu
Dana da argaldu.

Au da entzuten dodan
soñu betikua.
Gero estaltzen dabe
kontuz lapikua;
atrapau ez dagidan
geli egosija,
eta ase onelan
neure gose andija.

Egun bakezko baga
nor bizi onela?
Obatuago dot nik
iges beriala
mendira egitia
zer jan billatzeko,
sabel ain murritua
nosbait betetzeko.

Esan eban legeztxe
egin eban laster,
eizan atrapetako
ollagor ta eper,
baso-kuijak eta
erbi gaztetxuak,
arratoi, satorrak,
eta txoritxuak.

Basuan artu eban
leku ezkutua.
Antxe dago zelatan
gure bizartsua:
erpiak ezarteko
pizti ta egaztijai,
bidia zabaltzeko
este zimurtuai.

Lastertxu zan gizendu
Mixotxu guria,
basuan ez da aurkitzen
etxeko gosia.
—«Au —diño— janarija
samur gozatsua!
Errijan bizi dana
dago zoratua.

Katu eremutarrak
ez dau nai bedarrik,
ez txermen, ez mispilla,
ez baso sagarrik.
Aragi samurretan
dago eztitua.
Barua an aurkitzen da
Betiko aztua.

Ebillela onelan
pozez zoraturik,
datoz ara eiztarijak
txispaz ornidurik.
Ta laguntzat dakarrez
Eiza zaunkarijak,
billatu ta ilteko
eper ta erbijak.

Usainka ebillela
txakur bat lurrian,
beinguan gelditu zan
sasijen aurrian.
An eguan padarra
ixill ta gorderik;
txakurrak ez eban nai
alde egin andik.

Lastertxu eiztarijak
an dira batuten,
ollagor, eper edo
erbijak urteten
ete daben sasitik
sua egiteko,
eskuetan artuta
brujakaratzeko.

Ustez uste bagarik
dakuse katua
sasipe zokonduan
guztija sartua;
eukazala albuetan
azurrak ugari,
zala kaltegillia
eutseen igarri.

Arin, eta itoka
dabiltz bere billa.
Lokarriz estu eta
dauke erdi illa.
Esaten deutseela:
—«Eiza galtzallia!
Emen galdu biar dok
Eure bizitzia».

—«Gizonak, zer egin dot?
—dirautse katuak—
Agertu egidazuez
Neure pekatuak.
Baldin zuen laguna
Banaz ni onetan,
zetako imintia
ni gaur kateetan?».

Agintari bat bada
kaltegin andija,
zelan zigorperatu
lapurtxu txikija?
Lapur artutzalliak
badira lapurrak,
iruntsiko ditue
mamin ta azurrak.

Katu padarra ta eiztariak

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino, 20)

Antxina erri baten
bizi zan katua
geldi egon bearrez
guztiz gogaitua.
Igesa artu nai dau
etxetik basora,
igaroten egunak
bere gogo onera.

Diño: —«Zer dok gazteak
emen ni sarturik?
Nik egon bear joat
bildurrez beterik?
Sukaldera najoak?
Neska otsegiñak
neureganatzen jozak
bere aserreak.

»Ilinti ta bartzunak
jeustazak jaurtiten,
neure bizkar-azurra
asko minberatzen.
Au dok emoten jeustan
eguneko ogia,
alan artu jaiadan
sabaira-bidea

»Najarabildek gero
sarri ilariaz,
lapurreta guztiak
niri egotziaz.
Asmu zantar onegaz
najoek zainduten,
oramaian oskolak
jeustezak gordeten.

»Iñox iñox bajoak
gure otsegiña
beste toki batera;
baia sugetea
txakur baten pekora
jeustak ak largatzen,
itxi nai ez jeustala
onek urreratzen.

»Katuak bear joek
bizi ganbaretan,
billatu janaria
etxe saguetan.
Suak argaltzen jozak,
ta guztiz makaldu,
alan geure Mixotxu
guztia dok galdu».

»Au dok nik jantzuadan
betiko leloa;
gero estaltzen joek
kontuz lapikoa,
arrapau ez yaiadan
geli egosia,
ta euren jatekotik
ase nik gosea.

»Egun bakezko baga
nor bizi onelan?
Ez dok enetzat obe
iges berealan
mendira egitea
zer jan billatzeko,
sabel ain muritua
nosbait beteteko?».

Katuak asmu ori
artu eban laster,
eizan arrapetako
ollagor ta eper,
satitzak, satorrak, ta
erbi gaztetxuak,
birigarro, zozoak,
beste txoritxuak.

Basoan artu eban
leku ezkutua;
alan dago gorderik
geure bizartsua
kateak egosteko
pizti ta egaztiai,
bidea zabaltzeko
este tximurtuai.

Laster zan bai gizendu
Mixotxu geurea,
mendian izat'eztau
etxeko gosea.
Diño: —«Au janaria
samur gozotsua!
Errian bizi dana
da, bai, zoratua».

Katu eremutarrak
ez dau nai berarrik,
ez aran, ez mesmeru,
ez baso-sagarrik.
Aragi samurretan
dago koipeturik,
barau txarra daukala
betiko azturik.

Onetan ebilela
pozez zoratuta,
doakoz eiztariak
su-armak artuta;
laguntzat dabezala
eiza-txakur zurrak
billatu ta ilteko
eper ta erbiak.

Usainka dabilela
txakur bat lurrean,
beingoan gelditu da
sasitza aurrean.
Dago geure padarra
an ixil gorderik,
txakurrak gura eztau
alde egin arik.

Eiztariak an dira
inguru batuten,
ollagor, eper edo
erbiak urteten
ete eban sasitik,
sua egiteko,
ilik eskuz artuta
burjakaratzeko.

Ustez uste-bakoan
dakusde katua
sasipe zokondoan
guztia sartua,
eukazala alboan
azurrak ugari.
Zala kaltegillea,
trast, eutsen igarri.

Txistuz, barrez, biraoz
deutse eskuz eusten
ta lokarri zaillakaz
errime lotuten.
Esaten bere deutse:
—«Eiza-galtzallea!
Emen galdu bear dok
ire bizitzea».

—«Gizonak, zer egin dot?
—dirautse katuak—
Agertu 'gidazuez
neure pekatuak.
Baldin zeuen laguna
neu banaz onetan
zetarako nozue
alan kastigetan?».

Agintaria bada
kaltegin andia,
zelan zigorperatu
lapurtxu txikia?
Lapur gaisto artzallak
badira lapurrak,
iruntziko ditue
azur ta mamiñak.

	74.
Arraintzallia ta arraintxua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 27)

Arraintzalliak bota eban saria,
bijaramonian dana arraiñez betia
egongo zalako uste osuagaz,
aztu bere zan bere lo gozuagaz.
Jagi zan oetik goxian,
ez eban nagirik aldian.
Badua jasotera,
zenbat artu eban ikustera.
Damuz beterik dau ikusi
ez zala beste arrainik jausi
ezpada txibija bakarra.
An zan ernegu ta diadarra,
eta esatia:
—«Onetarako bota dot saria?
Txibija batgaitik gaba galdu
eta pozez ez ezer nik apaldu,
luak daruauztazala begijak,
sabela jausiten gose andijak...?
Semearen galdua!
Nekatuen artian nekatua!
Onelan eguala ernegetan
ta biraoz bazterrak betetan
esaten deutsa ikaraz txibijak:
—«Gizon ona, kendu niri lokarrijak.
Itxasora orain bota nagizu
Nosbait damutuko ez jatsu:
andija eginik ikusiko nozu,
saria barriro ezarriko dozu
itxas bazterrera;
etorriko naz zure sarera
andi, mardo gizendurik.
Ez deutsut esaten guzurrik.
Txibija bat... Ze izatekua!
Apari bestelakua
egingo dozu gaur gabian!
Obe ez da datorren urtian
nire jaube izatia,
eta apari galant bat egitia?
Etorriko natxatsu lagunakaz:
zuk orduan nigaz ta bestiakaz
artuko dozu diru andija
eta esango: —«O txibija
leijal, egijati ta berbakua!
Sinistuten ez deutsuna da erua.
Sinistu neutsun ordu onian,
imiñi nozu gaur egun obian».
—«Odol baltz, txiki ta zitala,
ill biar dok orain beriala.
Iri sinistu nik?
Ez dok ikusiko beste egunik.
Obe da arrain txiki bat eskuan
baleia baño, au itxasuan
dabillela batetik bestera.
Erdu ona orain neure etxera.
Etorriko dan ogijak, noz gosia
kendu dau? Eta noz asia
itxi sabel argal makaldua?
Burdunzira, zital galdua.
Alan dirautsa arrantzalliak
Baita bere ipuin asmatzalliak.
Asko ta asko izanguak
ezer baga ditu itxi:
Eskukua gorde beti:
zerbait dauka orainguak.

Arrantzallea ta txibi bakarra

			(J.M. Zabala, Fábulas en dialecto Vizcaino, 31)

Arrantzalleak bot'eban sarea
biar dan-dana arrañez betea
egongo zalakoan:
lorik bere ein ezinik egoan.
Jagi zan goxean goxetik
nagi andi bagarik oetik,
ta doa jasotera
zeinbat artu eban ikustera.
Dakus, baia, damuz beterik
etzakola jausi besterik,
ezpada txibia bakarra.
Antzan ernegua, ta an deadarra
eta an esatea:
—«Onetaako ezarri joat sarea?
Txibia bategaitik gaua galdu,
ta pozen zoroz ezer ez afaldu?
Noan guzti au najaroiala loak;
ta sabela ilten jan baakoak?
Semearen galdua!
Nekatuen artean nekatua!».
Onelan eguala ernegetan,
biraoz bazterrak betetan,
esaten deutso ikaraz txibiak:
—«Gizon ona, ken niri ariak.
Itxaso-bidea emon'gidazu:
nosbait nos damutuko etzatzu.
Egingo naz txibi eskergea,
botako dozu barriro sarea
itxaso basterrera;
etorriko natzatzu sarera
andi, mardo, gizendurik,
ez deutsut sartuko guzurrik.
Txibia bat, ze izakaria!
Zelan zuk nigaz afaria
egingo dozu gaur gabean?
Ez dozu obe datorren urtean
neure jabe izatea,
ta apari galant bat egitea?
Etorriko natzatzu lagunakaz
zeuk orduan arrañakaz
aterako dozu diru andia,
ta esangoozu: Ai txibia
egia-zale ta berbakoa!
Sinist' ezteutsuna da eroa.
Sinistu neuntsun ordu onean:
imini nozu gaur egun obean».
—«Bai, euri sinistu nik?
Ez dok ikusiko beste egunik:
obe dok arrain txiki bat eskuan
balea baño, au askatuan
bajabilk batera bestera.
Ator eu orain ene etxera.
Nox geroko ogiak, nox gosea
kendu dok? Eta nox asea
itzi sabel argal makaldua?
Burduntzira, zital galdua».

Asko ta asko izangoak ezer baga itzi dituz:
eskukoari eutsi zuk
badau zerbait oraingoak.

	75.
Txakurra ta astua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 9)

Txakur bat eta astua bein joiazan
gizon bategaz bidian.
Au luak artu ebanian,
solo batera sartu zan
bedarra jatera astua
asi zan atsedenez.
Barriz igarua gosez
eguan txakur gizajua.
Astuari deutsa onek esaten:
—«Makurtu zakidaz laguna,
bada naz zure ezaguna,
ta bizi gara etxe baten.
Zorruan daukazu ogija.
Badozu lepua makurtuten
itxiko deustazu kenduten
neure sabel zorrija.
Alde egiten dau Astuak.
Txakurrak deutsa jarraituten
Ta oñak ditu zutinduten
zakuan sartuteko mosuak.
Astuak deutsa esaten:
—«Txakur, neure laguna,
jagiko da gure Jauna
ta arek emongo deutsu jaten».
Onetan dator otsua
gose amorruz basotik,
iruntziteko gogotik
ikusten daben astua.
Orduban bildur andijagaz
txakurrari esaten
deutsa ta erregututen:
—«Arren lagun zakidaz».
Txakurrak dirautsa barrez:
—«O neure etxe-laguna!
Jagiko da laster Jauna,
zagoz ortxe atsegiñez».
Otsuak il eban astua
Txakurrak bete sabela,
ta erakutsi onela
«Ez izateko gaiztua».
Nai dabenak aurkitu
Laguna premiña orduban,
bestiai euren estuban
   biar deutse lagundu.

	76.
Astua eta ugarasijuak

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 10)

Asto zar, azur agiri, argala,
ezkabidun ta narru zabala
buruz beera joian bein ixillik
egur atoz iduna makurturik.
Oiñ astunak, bidia luzia,
urte askuak, bestetik gosia.
Atsakabe guztijak jakoz batuten,
dakarrela bizitzia madarikatuten.
Orra nun beinguan
sartuten dan zingira basatuan.
Bere buruba alan ekusanian
sartu zan amorru gogorrian:
—«Madarikatuba —diño— nire jaijoteguna,
atsekabia dalako nire laguna».
Ugerasijo soñularijak egozan urrian,
ta alako birauak entzun zitubezanian
esaten deutse miñ miñik:
—«Ez dozu bota biar biraorik.
Izan zara zu nosbait gaztia.
Eldu bajatsu uliak urdindutia,
igaro egizu ixillik.
Zerubagaitik ez esan gaizkirik.
Emen gagoz gu bizitza guztijan
sarturik zingira zatarrian.
Ez dago guretzat zelairik,
ez lur, ez itxasua ikusterik.
Alanbere joten dogu soñuba,
ta daruagu bizitza atsegintsuba.
Zuk bere egizu onela.
Naibagia igaroko da beriala».
Nekiagaz laztanduteko bakia
begira kontuz zerura:
itoko dozu zuk estura
eta arindu nai bagia.

	77.
Belia eta sugia

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 11)

Sugia lotan eguan.
Beliak eban ikusi,
Lastertxu eutsan esetsi
ta artu bere pikuan.
Eiza onegaz pozturik
gura eban il gosia;
biurtzen jako sugia
ta itxiten dau eztendurik.
Anditu zan pozoiturik,
ta galdu eban bizija.
Orra erakutsi argija,
ez egiteko kalterik.

	78.
Ardi txakurra ta azerija

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 12)

Alkarregaz adiskidetasunian
ebiltzen olgetan ta jolasian
arditxakur ta azeri zuurra,
zelan katu erpekari ta txakurra,
nosbait leku baten
alkarregaz lotan eta jaten.
Azerijak esaten deutsa lagunari:
—«Emon deutsat nik leku aserriari.
Badakizu zer dan zabaldu lurrian?
Azerijak bizi dirala euren kaltian.
O guzur andija!
Ni naz ongillia eta guztiz garbija».
Onenbestegaz azerija ixillik,
bere lepoko uliak zurturik
makurtuten da, ta dau esaten:
—«Egun txarrak deust itxaroten.
Galdua naz, badatoz eizarijak,
azeri guztijuen arerijo andijak».
—«Ez da ezer, ez beinguan izutu
—dirautsa txakurrak—, ez bildurtu.
Nun dituzu, gizajua, zeure begijak?
Orra nun duazan merkatura jendedijak:
nire auzoko andrak oin utsetan
euren olluak artuta otarretan.
—«Kendu zaite zu zeure olluakaz.
Ez dozu gaur barrerik egingo nigaz.
Ostu ditubezalako bart egaztijak.
Lapurtzat zuk emon azerijak?
Au esan dozu zuk agirijan,
neure ta lagunen kalte andijan».
—«Ez neukan —diño txakurrak— gogo txarrik,
ez neutsun nik opa zuri kalterik.
Etorriko jatsula, alan esatian,
edo azerijak ollolapurtzat emotian.
Zuk ostu dozula bart ollategija
nik esan, ta au dala egija?
Bazara bildotstxu bat lakua,
ostu baga daukazuna jatekua,
—«Bildotsa! Ez deutsut, ez, kendu nik
artaldetik eruana. Zer asmaurik
Ez dauka mundubak geijago?
Egin nozu lapurrak baño lapurrago».
—«Ola, i az bai —diño txakurrak—,
ez dituk, ez, oneek guzurrak.
Buruba itxi dok orain loiturik
eta ire pecatubak agerturik».
Eta agiñak zorrozturik,
itxiten dau azerija puskaturik.
Egin ez dabena gatxik,
zetarako ez egon ixillik?
Eta zegaitik buruba ez beeratu
egin baldin bada pekatu?

	79.
Katu lapur birena

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 13)

Egun baten eguberdi aurrian
eguala Praiska otseiña eskaratzian,
urten eban bentana batera,
auzoko neskatilla otseinagaz berba egitera.
Katu bi gelditu zirian ezkutuban.
Atia itxi eban orduban.
Mixitxu eritxon batari,
barriz Zapiron bestiari.
Ikusi zirianian bakarrik,
eta ez eukela iñoren bildurrik,
katu gosiak asi ziran usain egiten
eta zer jango ete eben aztertuten.
Zapiron bestiari aurreraturik,
lapikuan musturrak sarturik
ezpanak errerik fuuka da asten
ta guztija aserraturik esaten,
berba txar, birao ta arauetan:
—«Ez da goserik gaur gure sabeletan».
Ikusi eban ollanda erria
sutatik baztertu, ta ateria.
—«Ona, ona, Mixitxu laztana
—dirautsa—, au bai dala jana!».
Burruntzira dira urreratuten,
erpe ta agiñakaz deutse oratuten.
Eta sutako garrak
ez deutsez erretan euren bizarrak.
Mormorka diardube guztiz pozik
euren lapurretia ixildu eziñik.
Eta ordu lauren barruban
ollandia eguan ezkutuban.
Miiñak zituezan gero sikatu,
baita bizarrak bere garbitu.
Sabelak ollandaz bete zitubezanian
ikusi eben eskaratzeko laratzian
etxeko urdiarentzat eguan zukuba.
—«Au jatia litzateke pekatuba
—diño Zapiron, konzienzija andikuak—
Eta Mixitxu, ez gitxijagokuak:
—«Ondo diñozu, lagun maitia,
urdiarentzat litzateke kaltia».
Onetan dator otsein neskatillia.
An zan katuben iges egitia.
Praiska geldituten da erdi illik,
aurkitu ez ebanian ollandarik.
Diño: —«Ai nire galduba!
Emen ibilli da Zapiron katuba».
Burruntzija artu eban eskuban.
Katu gaiztua topau eban ezkutuban.
Aserrez gerritik sarturik,
itxiten dau katuba bertan illik.
Ipuin au zetarako da asmauba?
Izan dedin munduban ezagutuba:
asko dirala zaijetan ziogijak,
urunetan barriz eroegijak.
Eta barriz pekatuba,
izango dala azkenik kastigauba.

	80.
Txakur bijak

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 14)

Txuri txakur salo ta azartubak
ezarri eutsazan bere agin zorroztubak
ariki mamiñari bere etxian
iñok ez ekusalako ustian.
Pinto txakurtzar saluaguak
entzun zituzanian urru soñuak
bajuako, ta dau aurkituten
ariki oña amorruz txikituten,
begi ezkel, agiñak odolduak,
urruka ta mosuak astinduak.
—«Zer da ori, Txuri zorigaistokua?
Ez al zara zu txakur etxekua?
A, bai! Ta zein eskerbagia
gure ugazabarentzat! Zeñek etxia
itxiten deuskun guri uste onez,
zaindu daigun gabaz eta egunez.
O etxegaltzallia!
Lapur andija zara, ez gordetzallia.
Ostuko zeuntzan ariki zatija?
Ez al da au izatia lapur andija?
Ogija deusku guri emoten,
ta gugaz da sarri olgetan ibilten.
Ostu deutsazu arikija
zeñegaz egingo eban bazkarija.
O esker txarreko ta sabel gaistokua!
Saldu dozu zeure ugazaba gizajua.
Itxi egijozu aragijari,
ta jan baga biurtu ugazabari.
Ez geijago zapaldu
beragaz dagijan bazkaldu.
Ni naz zure adiskidia,
urte askotan lagun maitia».
—«Ondo diñozu, Pinto leijala,
Egingo neuke nik beriala
zure esana, ez baneki
bakarrik diñozula kanpoti.
Itxiten badeutsat nik arikijari
ez al deutsazu zuk emongo sabelari?
Zetarako dira zure barriketak,
egin badituzu zeuk lapurretak
nik baño sarrijagotan?
Onegaz orain ni ondo nago».

Ordijari dirautsa ordijak
—«Ez dok biar orrelan moskortu,
ez ardaoz guztiz konkortu.
O ze egija andijak,
ta edozeñentzat argijak!
Irakaslak ipuiñ onetan
daukee ikasbidia:
Dago ondo irakastia
egitada zuzenetan.

	81.
Eztilapurra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 15)

Erlauntz baten ostutera
Lapur zatar bat badua.
—«O ze ezti gozua!
Aingeruben jana bera.
Sarri emendik aurrera
zaitut —diño— ikusiko.
Neure aua imiñiko
dot abao ederrian».
Orra nun erle eztenian
aurkitzen daben zaurija.
Biurtzen jako eztija
beaztuna sabelian.
Laburra zan atsegiña,
iraunkorra bere miña.

	82.
Neskatilla ezne saltzallia

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 16)

Neskatilla bat bein erri batera joian
eznia eroiala bere morkuan:
Ondotxu saldu ta aberastuteko
eta egun onak gero igaroteko.
—«Salduko dot —diño— eznia;
egingo dot irabazi ezin obia.
Eun bat arrautza ditut erosiko;
eta oneek laster ditut imiñiko,
olluen lumapian
eun bat txitatxu egin ditian.
Salduko ditut gero ollaskuak,
ollandak biurtuko dira olluak.
Arrautzak oneetatik
ta askora igongo dot gitxitatik.
Ai au poza! Urte biren epian
diru asko izango dot aldian.
Zorijonekua onela ni!
Erosiko ditut bei eder bi.
Jaijoko jataz gero txaltxuak;
egingo dira bigae ta idiskuak.
Bigaiakaz beijak,
eta idiskuak azita idijak.
Eznia, barriz, izango da ugari.
Esango deutsat neskatilla otseiñari
karutxu saldu dagijala,
ta gona eder bat egingo deutsadala.
Idijak ditut nik gizenduko,
zezin geitzat gero salduko.
Eta azkenian
diru gorri asko neure etxian.
Asmo oneekaz zororik bajoian
aberastute utsa ebala goguan.
Onelan itxuturik,
balego legez diruz beterik.
Gogoraziño onekaz zan aztu
nun eban bere eznia sartu.
Laban eginda joten dau beia:
agur morko, ta agur eznia.
Negarrak darraiko pozari,
ezerezak aberats ustekuari.
Eta neskatilla kokua
dago galdurik ezne ta morkua.
Ipuin onek zer deusku esaten?
Neskatilla eruak zer erakusten?
Gura dozu ondo jakin?
Entzun, bada, belarri bijakin.

Darabillena ondasun makala
ontzi auskor ta argaletan,
ezer baga esku utsetan
geldituko da beriala.

	83.
Eiztari birena

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 18)

Ebillen baso ta bideetan
otso andi bat goseberia;
bildurturik eukan jentia
erri inguru guzti areetan.
Bidasti asko zituzan galdu,
Gizon aragijaz ederto apaldu.
Eta berba gitxitan
izu gogorra zan errijetan.
Gizon bi zirian erri baten:
Don Azkor eritxon batari,
Don Bildur jauna bestiari.
Ta bijak eben eizara urten.
Agertuten jake otsua
puuska ta agiñak agiririk,
begitzar bijak gorriturik.
Ai, au bai ordu estua!
Don Bildur Jaunak orduban
aretx batera igon eban,
Sancho Panzak egin eban moduan
alantxe bizitzia gordetakuan.
Don Azkor sendo guriak
aserre andijak arturik,
ta ostikoka asko egiñik,
—«Indarrak ditut niriak
—diño— ta ez nik igesik».
Otsua jako aurreratuten.
Don Azkor dago itxaroten,
guztija suak arturik.
Itutzat dauka otsua.
Jaurtigiten deutsa tirua
baña utsian
ta arerijua dau bere ganian.
Otsuak dau beera botaten,
agiñak an deutsaz ezarten.
Eta zatiturik
itxiten dau ill ta odolusturik.
Don Bildur eguan urrian
begira aretx ganian.
Otsua dau azpijan ikusten,
sutunpa deutsa zuzenduten,
eta otsagaz batera
ezarten dau illik lurrera.
Don Bildur jauna bizirik,
Don Azkor barriz beian illik.
Zetarako dira putz geijegijak?
Zetarako billatu arriskua?
Zetarako gorde ez burua?
Zetarako alako azarkerijak?
Auzkarako askok aupadia:
Gerrarako, barriz, ikaria.
O erakerija!
Alperrik galdutia bizija!
Buruba arriskuetatik gordetia,
da zentzun andikua izatia.

	84.
Azeri gaixotua

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 19)

Urte, gauza guztijak desegiten dituezanak,
andi ta txikijetan geldituten ez diranak
itxi eben azeri azartua
zituzan gauza guztijaz bagetua.
Indarrak, agiñak ta azartasuna
ta oneekaz lengo oñen arintasuna
galdu zituzan azkenian.
Naibage oneek ezagutu zituzanian
ta erijotzia ur urrian ikusirik
adiskide ta senidiak beragana baturik
deutse esaten:
—«Ez deustazube orain niri pozik emoten.
Baña nai ditut esan neure pekatubak,
eta artu neure burubari kontubak.
Neure gaizki egiñak gogoraturik
nago orain larri ta estuturik.
Jarten jataz neure oe albuan
(ez daukat beste gauzarik neure goguan)
batetik erbi puskatubak,
bestetik eper sabeleratubak.
Orain gomutetan naz anzarrakin,
gero ollategi galdubakin;
ez neutsan ezeri bere parkatuten,
guztijakaz neban ederto bazkalduten.
Ollaskuen pitadak nago entzuten;
ollarren soñubak nabe saminduten;
eta usakumiak
dira gaur nire larritzalliak.
Olluen karkaraxa larri estubak
nire buruban dagoz ondo sartubak.
Alboko senide ta adiskidiak
zirian pistija aragi zaliak:
azeri, ogigaztai, basakatuak,
ta oneen gisako lapur ezagutubak.
Ezpan eta surrak miazkaurik,
dirautse: —«Buruba daukazu arindurik.
Lumatxu bat bere ikusten ezta
Ori zure begitaziño uts bat da.
Ai emen bagengoz eurak ikusten!
Euren soñuak urretik entzuten!
—«Lagun txarrak, zagoze ixillik,
naijago dot ementxe gelditu illik,
barriro orrelako asmorik artu
eta ostera egin baño pekatu.
Bizi banaz ez geijago...
ez ete da guretzat obiago
eukitia bijotzian bakia?
Zetarako dogu atsekabia?
Lakijo imiñitako ta txakurrak
(ez dira, ez, oneek guzurrak),
gizon armadun eizarijak
eta baserritar guztijak
gure billa dabiltzaz beti.
Zelan iñor onelan bakez bizi?
Ezi egizubez zeuben griña gaiztuak:
ez ostu etxe barruetako olluak,
itxi erbitxubai basuetan.
Bestelan erijotzako larrijetan
izango da damuba
ta lapurreta gaiztuen kastiguba».
Alan geixorik eguan azerijak eutsen esaten.
Baña zer ete eban ateraten?
Senide batek eutsan erantzun:
—«Ez da gure artian iñoz entzun
lapurrak gaitik gaizkirik.
Alan gaur dirauntzazu alperrik.
Galdu zan gure honria lurrian,
ez dogu aurkituko zoritxarrian.
Eta ollategijak
galdu ditu, esango da, azerijak.
Uste dozu, barriz, onduko gariala gu?
Zelakua izan zara zu?
Azerija ilten bada zarrez,
egongo da beteta kiratsez.
Onetan dagozala entzuten
dabe ollosoñuba ta esaten:
—«Guazan billatzera janarija.
Beti alan izango da azerija».
Itxiten dabe geixua bakarrik;
ezin badau bere onek diadarrik.
Esaten deutse agurrian:
—«Otz andija daukat sabelian...
Ez arren gero nigaz aztu».
Onenbestegaz zan sermoia amaitu.
Askok daukez berba onak auan;
baña gogo txarrak barruan:
eta griña txar ondo sustraitua
gaztiagaz izango da zaartua.

	85.
Azerija eta baserri txakurra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 21)

Txolin eritxan txakurra
baserri baten eguan, azurra
eta azala baño ez eukala,
larriturik berba egiten onela:
—«Ai nire zorigaistokua!
Obeto bizi da urde etxekua.
Onentzat dira zai, gaztaña ta artua,
berba onak, ostro igar ta lastua
ondo jan ta lo egiteko
ta gizena daguala esateko.
Barriz, nire janarija
arto urdindu zokora jaurtigija.
Niretzat berba onik ez; bai ostikadak,
ta ezerezbat gaitik makillakadak.
Etxeko urdia lodija;
ni, barriz, argal, makal, azur agirija.
Azeri bat ebillen inguru areetan,
ta ikusi eban txakurra illetan:
—«Txolin —dirautsa— ez estutu:
bijok biar dogu gaur baketu.
Zu zariala uste dot azur zalia;
ni, barriz, beti mamin jalia.
Zuk erakutsi ta nik artu,
zuk atia idigi, ni sartu.
Onelan gara alkartuko,
mamindu, bizkortu ta mardotuko.
Idigi eutsan txakurrak atia.
Aztu jakon zaunka egitia.
Igon eban azerijak eskaratzera
al eban guztija an jatera.
Zezin zatija zan lelengo eizia.
Kanporako artu eban gero bidia:
Jarraitu eutsan Txolinek urrian
aserre zalako ustian
zaunkaz. O gaiztakerija!
Jan eben bijak zezin guztija.
Etxekuak goxian jagirik
ez eben aurkitu zezinik.
—«Lapurren bat izan da» —eben esaten—,
agaitik Txolinek eban zaunka egiten.
Etorri zan ostera urrengo illuma;
baita bere Txolinen laguna.
Sartu zan ixillik etxian
azerija, ta ordu berian
artu eban urdai zielgia,
eta gero kanpora bidia.
Jarraituten deutsa Txolinek urtxuan,
urratuten da zaunka guzurrezkuan,
ta bijak alkarturik,
itxi eben urdaija sabeldurik.
Egun bata juan, bestia etorri,
azerija etxeratuten zan sarri.
Gizendu zan Txolin guria,
bizkortu bere bai estalgillia.
Etxekuak eben zerbait susmau,
nor zan lapurra bere laster asmau.
Aurkitu zitubezan alkar arturik
baita bere itxi bijak illik.

Ez da egija andijagorik,
ez daguala etxe lapurra baño kaltegarrijagorik.
Ikasi begije emendik etxeko buruak
ez eukiten otseiñak gosetuak:
Ogija urrija,
da etxelapurreten estalgarrija.

	86.
Basoko auzi okerra

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 24)

Bein batian
basotar askoren artian
egin zan mendi baten batzar andija.
Imiñi bere, erabagija,
ez egiteko iñori gatxik,
lapurreta, ez beste kalterik.
Onetan zirian aurrerenak
gaizkilletariko andijenak,
katamotz eta basaurdia,
eta otso gaizto lotsabagia.
Batu bere zirian azerija,
ogigaztai ta basakatu erpekarija,
kata mielga eta Mixua
eta kata-epel otatua.
Alkarren irudikuak:
lapur, eralla ta asmo gaiztokuak.
Deitu zituezan batzarrera
an egin zan legia entzutera
Basauntz bildurti eta idija,
ardi, mando eta zaldija.
—«Nor izango da gure burua?
Nori emongo deutsagu eskua
kastigetako gaiztakerijak?».
Alan itaunduten eban azerijak.
Burutzat artu eben otsua,
salatzalletzat basakatua,
eta zelatarija
izango zala azerija.
Katamotza gelditu zan ixillik,
basaurdiak ez eban egin txistik.
Imiñi eben auzi-aulkija
eta jarri zan auzi-epallia..
Inguratu zituezan aldamenak
aragizale an egozanak,
onretako otso sotilla
ta izateko irabazijetan partilla.
Mendi ganera juan zan zelatarija
azeri begi argi, mausarija.
—«Idi batek bidetik —diño—...O pekatua!
eruan eban bere burua
gari bedarrera:
beste bagarik juan zan aurrera.
Ardi bat sartu zan soluan:
beste kalterik an egin ez eban,
ezpada jatia muga bedarra,
baña ez gari, ez garagarra.
Zaldija urreratu zan sasira.
Ta basauntza arin iturrira.
Eta gure azerija
eguan ikusten guztija».
Juan zan otsuaren aurrera
ikusi ebana esatera.
Esan eban agintari jaunak:
—«Gaizto orreek ete dira ezagunak?».
—«Bai, bai —diño zelatarijak—:
basauntz, ardi, idi ta zaldijak
izan dira legia ausi dabeenak».
Esan eban otsuak:
—«Datozala gaur ona gaiztuak».
Bialdu zituezan bere gordetzalliak
ezarteko gazkillai katiak.
Eruan zituezan Entzutegira..
Otso Jauna egoken begira
itzalez ta aserrez
arpegi astun, bekoki izurrez.
Azerijak egin eban kontazinua,
basakatuak salaziñua,
bere beriala,
gogor eta sendo onela:
—«Idijak jan dau soluan garija,
zeñegaz egingo zan ogija;
eta au ostiatua
izango zan gero sakramentua.
Pekatu au ez da parkagarrija,
biar dau kastigu latzgarrija:
jan dabenak garija
emon biar dau bere aragija.
Ardija sartu zan soluan;
an zerbait jaten eguan.
Azerijak ez dau esaten guzurrik,
ez dago beralako testigurik.
Emon biar dau ardijak narrua,
dalako lotsagalduko ta arrua;
bere lana ederragaz astindurik
itxi dau solo guztija mutildurik.
Zaldija ikusi da sasionduan;
onek bere sartu nai eban soluan.
Asko da borondate gaiztua
oni bere kenduteko lepua.
Basauntza iturri batera
juan zan ura edatera.
O gaiztakerija!
Nok emon ete eutsan oni baija?
Nun da basoko penitenzija?
Nun Agintarijarentzat obedienzija?
Eremutar ta buruzalia? burugina;
Gorputzaren eregutzallia?
Ill biar dau onek urka batian
Buruzaliak izan ez gaitian».
Berba egin nai eben katiguak,
bigundu negarrez zeruak.
Baña alperrik
ez jakelako emoten entzuterik.
Otsuak emon eban erabagija:
partildu bedi oneen aragija
zelatari ta biargiñetan,
zuzentasuna izan dedin bazterretan.
Katamotzak ikusi ebanian
Jarririk gaiztakerija Aditzañian,
diño aserrez:
—«Ez dira gaur oneek illak izango, ez,
ganadu on ta obengabiak.
Ez dau onelakorik aginduten legiak.
Ikusijago!
Jakingo da nor dan gogorrago.
Ator ona —diño—, azeri guzurtija.
I az ain on eta bildurtija?
Gari bedar apur bat jatia
bidez, eta aurrera juatia
ain dok pekatu andija?
Parkagatx eta itxusija?
Zetako ardija ik salatu,
dalako bein solo baten sartu
muga bedarra jatera?
Ez dok, ez, salatuko ostera».
Atrapetan dau azerija;
itxiten dau guztiz eratzija.
Bildurrez eguan basakatua;
oin ikaraz otso aulkitua.
Bere gordetzallak erdi illik,
katamotza alan ikusirik.
—«Ondo, ondo —diño basaurdiak—,
Katamotzak daukaz bidiak
guztijok ilteko,
eta oben bagakgaitik begiratuteko.
Lagunduko deutsat nik pozik
ez itxiteko zuetatik bat bizirik.
Billatu dozube testigu gaiztua,
guzurrez estaldu salaziñua;
eta utskerija
egin dozube pekatu andija.
Izanik zuek guztijok lapurrak,
andijagorik ez daukanak lurrak.
Katamotza, il zuk aulkikua;
ori da zure kontukua.
Niretzat beste pistitegija:
justizijak biar dau justizija.
Zan ikustia
katamotzagaz batera basaurdia,
amorruz guztijak puskatuten
eta oben bagakuak zainduten!

O ipuin berariz egiña!
Eta ipuin guztijen erregiña!
Zenbat ete dituzu agertuten!
Zenbati begijak idigiten!
Zenbat azeri lurrian
oin bi baño ez daukezanen artian!
Zenbat basakatu gose,
nai dabeenak ederto ase,
azurretan ezpada mamiñetan
begijak imiñirik diruetan?
Arriak dakije baltzituten,
zurijak barriz arretuten;
eta utskerija
egiten da pekatu andija.
Gero dira ardijak mutilduten,
eta oneek neguan otzak ilten.
Jakitunak diranak
adituko ditue erdi-esanak;
eta berba estalduak
geldituko dira agertuak.

	87.
Otsua eta azerija eizan

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 25)

Otsotzar bat eta azerija,
billatu nairik euren janarija
ebiltzan basuan eizian
bata bestiaren pozian.
Otsuak artzen zituen txaltxuak,
alan urruza, zelan idiskuak;
ta nosbait basaurdekumiak
aragiz betetako leza umiak.
Azerijak ez eukan indarrik
itoteko idisko, ez urruzarik.
Bildurtuten eban basaurdiak,
eta ezin artu eutsezan umiak.
Eperren bati beutsan jarraituten
laster eutsan onek egan egiten.
Alan eguan argalik gizajua,
eta gizen-gizenik otsua.
Juan zan onen leza aurrera
palaguz ta erreguz esatera:
—«Otso prestu eta neure Jauna,
aspaldijan zaitut ezaguna.
Badakit zariana guztiz prestua;
ez dollor, zeken, esku estua.
Ugari daukazu aragija,
kendu egidazu arren sabelerija.
Artu nai badozu otseiñik,
ni baño nor zuk obagorik
aurkitu ziñaike lurrian?
Artu nagizu gaur zeure etxian.
Nik eiza deutsut billatuko,
zuk gero dozu atrapauko.
Bijuen onian
zer jan izango da gure etxian».
—«Azeri askotako ta mausarija:
ik jan nai dok emen aragija
—dirautsa otsuak— ene lepotik.
Ken akit begijen aurretik.
Otsein ederra
izanik ibiltari ta alperra!
Bestetik az lapur zitala:
itxiko nindukek beriala
aragi baga leza onetan
ik eginik emen lapurretan.
Ez juat, ez, nik ire biarrik;
nire beso ta agiñetan bajuat indarrik».
Alan dirautsa otsuak, ta azerijak
leza atetik ikusirik aragijak
amorruz suturik:
—«Zer! —diño— Ez dago niretzat errukirik
etxe aberats onetan?
Ez da gaur bene benetan
egongo bizirik
emon ez deustana janaririk.
O otso zatar, zeken ta salua!
Guztijak deue iri gorrotua».
Au esaten eban azerijak bere artian
ta goguan erabillan bitartian
zelan otsua galdu
ta bere aragi gordiakaz apaldu.
Agur on bat eginda juan zan,
otsua itxirik bere lezan.
Ikusi zituen urrengo egunian
ebiltzela eiztarijak urrian.
Bajuako otsuari etxera
asmo gaiztoz oni esatera:
—«Iges egizu emendik, adiskidia
galdu nai ezpadozu bizitzia.
Emen dira artzain eta txakurra:
egija da bai, ta ez guzurra.
Erdu neugaz toki ezkutura».
Zan eruateko arerijuen lekura.
Sinistu zituen otsuak
azeri zitalaren asmuak,
eta ero erorik
darua bizitzia galdurik.
Azerijari deutsa jarraituten,
ta eiztarijak dabe ikusten.
Jaurtigirik berun bolatxua
ezarten dabe lurrera otsua.
Zauritu ta galdurik eguala
ezagutu eban damuz beriala
saldu ebala azeri gaiztuak
atrapetako aragi lezakuak.
—«Nun az —diño—, pistija zitala?».
—«Emen naijagok, zeken, zatarra.
Izan baintz prestu ta emollia,
Ez nintzuan izango ire galtzallia.
Ill adi or oñazez beterik.
Ez dok odola baño besterik
Ire zan gizenetan.
Bakia emongo dok baso oneetan».
Zer itxaron leike azkenian
dollorkerija dabenak bijotzian?
Zeken, zikotz, zizku estua,
prestubez, ta esku laburrekua
—da bai egija antxiñakua—
izango dala azkenik galdua.

	88.
Katua eta txorijak

			(J.A. Uriarte, Poesia bascongada, 26)

Itxirik katuak
etxeko bazter ta zurkuluak,
asmo gaiztuakaz bere aldetik
urten eban basora erritik.
Eguan kerizpian
urrengo ibarrian
sastegi baten ezkutaurik
Gaizto izan naiz makurturik.
Eguan auzpez
ilda balego legez
mausaz ta marroz entzuten
berreun bat txoritxuk egiten
zitubezan kantuak.
Begiraturik katu zartuak
—«Ai, bazengoze —diño— urrian
neure inguruan lurrian!
Baña, zelan nik ona erakarri?
Miaoka asiten banaz ni,
agur nire bazkarija!
Agur niretzat txorija!
Egotez gogait egin ebanian
ta uste onak galdu zituzanian,
ateraten dau burua.
Dirautse:—«Ederra da soñua».
Egiten ditu txaluak
balegoz legez gozatuak
bere belarrijak
entzunik soñu zoragarrijak.
Ikusirik txoritxuak bizartsua,
sarturik bijotzetan izua,
nai dabe igesa arin artu.
—«Txoritxu gizajuak,
ez zaiteze izan eruak.
Ez naz, ez, ni basakatua,
zuen arerijo ezagutua.
Ni naz erri barruan azija,
baketsu ta otzana guztija.
Erdube orain nire aurrera
soñularijen maisuari entzutera.
Nire soñuak ez dauka bardiñik,
zuen artian ez dago klarinik.
Bazare bada ain soñu zaliak,
zetarako ez izan gaur entzuliak?
Zozo txistuagaz naz bituko,
beste guztijok zare batuko
nire inguruan.
Ez da iñoz izan munduan,
ez basuetan,
ezda erregeen jauregijetan
onelako musikarik.
Ez, bada, euki ikararik.
Berba labanetan ziranak likatu
katu zarragana ziran urreratu
Ta euren kalte andijan
artu eben maisua erdijan.
Ateraten dau atzaparra katuak
bardinian erabilteko soñuak,
atrapetan dau zozua
egualako lodi ta mardua.

Sinisgatxa ta zurra
ez bazara batzuetan,
zabaldua dago gaiztuetan
berba laban ta guzurra.

Bertsio elektroniko honen egilea: Xabier Altzibar
Iturria: Ipuinak, Juan Antonio Mogel (Xabier Altzibarren edizio kritikoa). Labayru, 1995