ARANTZAZU
EUSKAL-SINISMENAREN POEMA

Salbatore Mitxelena

ESKEINTZA

	Arantzazuko Ama: tori zuretzat, ainbeste zor dizun seme onek eskeintzen dizun lana.
	Ez da nerea. Zure Erriarena baizik. Gizaldiz-gizaldi zure babesean eta zuri kantari bizi izandako Euskalerri zarrak abestu izan dizun poema dezu, nik orain andik eta emendik osatua, il-zorian zeuden puxketatxoakain gorputz bat eginda.
	Kantazar eta elezar oiei darien poesi-lurruna ta kristautasun sendoa bildu ta, kondaira lagun, itzez jantzi: nik besterik egin al dizut gero?
	Edo nai ba'dezu, nik nekazariarena egin det. Jorran ari naizela, uste gabe, lurra arrotu egin diot eta txuloa bigundu, lurpean, or nunbait, gordeta zegoan azi'ari. Eta ernetzen ikusi dedanean, begi-kimua axaldu duan bezin laixter, eguzki pixka bat eman diot. Auxe batez-ere, eguzki pixka bat, biotzeko maitasun-bero pixka bat eman diot, landarea azi dedin eta gero adaburua eman dezan.
	Eman dizu bere garaiean. Oraintxe eman dizu. Nolako aundia, kantazarretan-gora agiri zaigun antziña ederreko euskal-Fedea, zuganako maitasunean eta zure laguntza-pean! zuri kantari.
	Kanta deizula gaurkoak ere!

LENENGO ALDIA

In splendore ortus tui... (Js, 60, 3)

ZERU-DEIA

	Errodrigo Baltzategi artzaiak, Ama-Birjiña agertu zitzaioneko larunbata artan, lendabizi arran-otsa entzun zuan. Arrana edo ezkilla, nai dezun bezela, kanpaia beintzat. Kanpai aretxek deituta urreratu zan Miraria zegoan elorri-ondora.

	Kantazarrak:

		Kanpanilla txiki bat
		alboan bazuan.
		Iñork beartu gabe
		soñu jotzen zuan...

Sarrera

	Talan... talan...
	Aloña'ren maldan,
	atziña zaarraren
	altzo-altzotikan.
	Talan... talan...
	Aloñaren maldan.

	Alan, alan
	Matutiak goizan
	egun berrira deitzen
	du esna gaitezan.
	Alan, alan
	Matutiak goizan.

           * * *

Baltzategi'ko Errodrigo'txo,
    zorioneko artzaia:
ik entzun uan lenengo aldiz
    Zeru-deiaren kanpaia.
Zorio oneko kanpaia eta
    zori oneko artzaia!

	Talan... talan...
	Aloña'ren maldan.
	Zeru bera ari zan
	deika kanpai artan.

Berez ari zan jo ta jo deika,
    jo ta jo deika kanpaia...
Joalea al zan? ala arran-otsa?
    Zer zan aren esan-naia?
Urreratzen da, bertaratzen da
    laborriz mutil ernaia.
Bertaratzean, ze ikusiko-ta
    —gizaldien ikuskaia!—
Andre-Maria arantzan-gora
    zabalduz zeru-dirdaia,
Jesus aurtxoa besoan dula
    ta antxe zintzilik kanpaia!
Zori oneko kanpaia eta
    zori obeko artzaia!

	Talan... talan...
	Aloña'ren maldan.
	Aro berri argi bat
	albistatzen zuan:

—«Kantauri orrek ona amen Ama,
    Zeruak dizun doaia.
Arantz ontatik Ama izango da;
    seme on izaten saia.
Ona Arantzazu, euskal-Golgota,
    euskal-miñen Opal-maia!
Emen Kristo'kin egingo zera
    Opaltzalle t'Opalgaia.
Emaitz aunditan loretuko da
    enda aundi orren erraia.
Mundu guziak miretsiko du
    zure egikizun garaia...»

	Talan... talan...
	Aloña'ren maldan.
	Badaki Euskalerrik
	ze egikizun daukan!

Zori oneko kanpaia eta
    zori obeko artzaia!
Zorio onena zuk, Euskalerri;
    badator zure Garaia!

JENTIL-AROA

	Antziñako Jentil-aroa erromes-bide bat bezela dezu. Arantzazuko amabosgarren gizaldi-gallurrera igo ta igo datorren erromes-bidea.
	Euskal-Fedea, bertan, bidazti, aldapa-gora, nora datorren jakiteke.
	«Mari-gaizto»rekin burruka etengabean eta kristautasuna sendotu ta gozatuko dion «Ama» baten ametsetan datorrela, bidazti orrek «Andra Mari» du bere miñen eztigarri.

Talan... talan...
Noiztandik ari zan
zerutar arran-otsa
deika Aloña-maldan?
Betidanik? gizaldi
danen ondotikan...?

Bañan, bañan
nolatan e'tzuan
Jentil-aro gaixoak
entzun lendanikan?

Gaixo arek ez jakin
bere naigabean,
onez iñork iñora
dei zeikionikan!

Ta alan, ta alan
erromes-bidean
berekaxa zetorren
galduta illunpetan,
norabaita irteteko
antzi-ametsetan...

Jentil-arok ez jakin
nola an aldatz-mugan
Zeruak itxogiten
zion, Goiz-argitan...!

         * * *

    Jentil-aro'ko atzea,
    erromesbide luzea.
Erromesbide luzean-gora,
    bidazti, euskal-Fedea.
Jentilletako aztikeritan
    utzi zizun ibarbea.

    —«Goazemazu, uxo xuria;
    ainbeste egizu nigatik».
Ta uxo xuriak ega jasoaz
    erromesari: «Atozkit...»
Amesmenaren egaztiari
    ark, ordea, ezin segi...

    Arbidearen luzea!
    Jun-bearraren nekea!
Gaitzena, alare, joan ta joan
    ta azkena ez ikustea.
Noiz ikusiko noiz, Andre-Mari!
    zure betarte emea?

    Oi Abendu'ko intziria,
    intziri penagarria!:
griña ezikaitzok menderatzera
    eldu zaitea Mesia!
anaitzarako Mesia eta
    amatarako Maria.

Artean ere, ordea, Mari-gaiztok e'tzuan
galdu Jentil-aroko agintea

    Zaldi-karroza suzkoan,
    gaua izar dagonekoan,
aideak-zear pasiatzen da
    Mari-gaizto jaurgo osoan.
Aloña, Aralar, Gorbeia, Anboto...,
    ibiltzen ditu txangoan.

	Mari-gaiztok:
    —Odei guzien azpitik,
    sasi guzien gañetik.
Ez da Euskalerrin neri burua
    makurtuko ez didanik.
Bearko ik ere, kristau erromes;
    aitor nazak ik ere, ik...

	Erromesak:
    —Nik e'tzaitut aitortuko.
    Naiago nuke, naiago,
nere burua bertan amildu
    zure mende lotu baño.
Zer ikusirik ez det zurekin.
    Ni Kristo'rentzako nago.

	Mari-gaiztok:
    —Erromesak bai adu txar!:
    nunai arrotz, atzerritar...
Ara Arrasate... Nik jartzen dizkit
    ire etxe ta uri su ta gar.
Etxerik ez-ta, ijitu antzo
    ik orron ibilli bear...

	Erromesak:
    —Ni banatorren bezela
    zu, orratio, atzera...
Zu ta ni nunbait, gaua ta argia,
    ezin alkartuak gera.
Baietzak eza garaituko du
    nik zu. Banator jauntzera.

    Amorru beltzak artzen du
    ta an doa Mari su ta fu.
Aloña-goiko Gaiztozulo'tik
    —bizilekua antxe bai-du—
mendeko ditun agintariai
    asi da agindu ta agindu:

	Mari-gaiztok:
    —Aide-nagusi jauntxoak:
    urkatu kristau-lepoak,
kizkaldu sutan baserri ta uri,
    ebaki sagar-ondoak.
Orretxek uju! eutsiko digu:
    goi-bekoen gorrotoak!

	Erromesak:
    —Aloña orretxen gallen
    beste Andre bat sorturen.
Zure jauregi gezurrezkoa
    oinpean Ark zapalduren,
Gaiztozulo'ko agintepetik
    guziok libra gaitezen.

    Ta bertan, dantza ta algara,
    Mari-gaizto izarretara...
Ez dezu ikusten aidez iruten
    sorginkerizko izara?
illargi-betez koroaturik
    buruko ille-aparra...

Jentil-aro'ko Fedeak Andra-Mari du bere poza ta saria. Onek beste «Ama» bat agintzen dio, bere antzekoa, baño obea.
Izan ere, antziña artako Andra-Mari batez-ere «Andrea» izan zan bezela geroko Ama-Birjiña batez-ere «Ama» izango bai-da, xamurragoa, biozbera, bidelaguna...

    Ermitatxo bat eta bi
    galtzarak ezker-eskubi.
Ezkaratzetan petrillak dauzke,
    erromesa non eseri.
Esaten daude ermitatxoak:
    «Emen atseden, bidazti».

    Bidaztia, nekez, autsez,
    oin urratuak odolez,
ermita aitako batera doa
    atsedetera apur batez.
Lenbizi, baña, belaunikatu
    ango imajiñari auzpez:

	Erromesak:
    —Andre-Mari! Abe-Mari!
    biotz minduaren sari...
Bide guzian ikus-gogo nun
    zure beiratu gozo ori.
Parretxo-izpi bat, aterpe-billa
    miñez datorkizunari!

	Andre-Mari'k:
    —Gaur gauerako ostatu
    nere etxean badezu.
Aurrera, baña, Ama obeak
    bidera ertengo dizu.
Arantzan-gora arantza-gabe:
    ortan ezagungo dezu.

	Erromesak:
    —Zerori iñolaz, zerori
    zerala nago Ama ori.
Zu, sendatuko dizkidazuna
    izeri, malko ta zauri.
Orretxen pozak narama arbidez
    aurrera, negar ta intziri...

	Andre-Mari'k:
    —Gaur gauerako ostatu
    nere ermitan badezu.
Biar ber-ekin dezazun pozik
    orain lo, amets egizu:
nere antzeko Ama berri bat
    bidelaguntzat amestu...

    Lo dago Jentil-aroa,
    Mari-gaiztoren jaurgoa.
Ermitatxotan atsedetean,
    amets eztizko aur-loa...
Bere erraietan poz bat darama:
    Abendu-amets gozoa!

    Arantzazu'ra erromes
    dator nekez eta miñez
Jentil-aroko euskal-Fedea,
    uste-gabeko arbidez...
Amets-mugara eldutzen dator
    eta gaixoak jakin ez!

ARDI TXURIAK LARRE GOXORA

	Ardi galduen billa joan omen zan Errodrigo arkaitzarte artara. Galduak, ardi txuri aiek? Bai zera.
	Errodrigo iritxi zanerako, antxe zeuden Elorri-arantzaren ingurumari, bazka gozoan...
	Ardi txuriak jakin nun zegoan larre goxoa!

Antxe zegoan Ama Birjiña. Baño artean e'tzan agertzen eman. Ta ari ziran kantari

Zeruan aingeruak:
	Oi udaberriz Aloña-maldan
	elorriaren lorea!
	Min du errekak utzi-bearra
	alako txoko maitea.
	Zoriontsua, txoko artara
	iristen dan artaldea!

Lurrean, Oñatiko partean
	Emen baño an, gorago eta
	nun goxoago larrea,
	egunero ta gorago dabil
	Errodrigo'n artaldea.
	    Errodrigo'txok, gaztea izanik,
	gaztea eta trebea,
	ardi galduak gauero biltzen
	badu alare nekea.

Errodrigo'txok:
	—Zertara, bañan, ene ardiak,
	zoazte gora ta gora,
	Uribarri'ko larreak baño
	obe ustetan iñora?

Barne-abotsak:
	    —Utzi ardiak joaten
	Aloñan-gora Aloñan-bera
	    naitara bazka ditezen.
	Ardi txuriak berak dakite
	    larre goxoa non duten.

Zeruan aingeruak:
	—Uribarriko ardi txuriak:
	utzi beko lañopea.
	Aloñan-gora, Aloñan-bera
	dago zerutar larrea.
	Ez bildur izan arkaitz-arteko
	basapiztien erpea.
	Elduko da bai zuen atzetik
	Errodrigo'txo ernea...

Lurrean...:
	Errodrigo'ri, doan bezela
	mendiratzen artaldea,
	nai estu batek ozkatzen dio
	jarrai-miñez biozpea.

Errodrigo'txok:
	—Ene ardian, ardi txuriak,
	zerk zaramazte or gora?
	Neroni ere gogo ixil batek
	deitzen dit zuen ondora!

Barne-abotsak:
	    —Joan artzaiak lenballen
	Aloñan-gora Aloñan-bera
	    ardi txurien ondoren.
	Ardi txurien ondoren junda,
	    larre goxoa arkituren.

	Aloñan-gora Aloñan-bera
	pozik euskal-artaldea.
	Arantzazu'ko mendian baño
	non arki bazka obea?
	Artzai ta artalde, Euskalerriak
	asmatu digu bidea!

1469'garren urtean agertzen eman zan elorri-gañeko Miraria. Arrezkero, ao-batez, biotz batez, kantatzen datoz zeruan aingeruak eta lurrean geroko gizaldiak:

    Oi udaberriz Aloña-maldan
elorriaren lorea!
Elorriaren loretan Lore,
Birjiña Errugabea!

ARANTZAN-ZU?

		Arrimallatan altuan dago
		Birjiña Begoña'koa.
		Alata bere altuagoan
		Birjiña Arrate'koa.
		Birjin danetan ederrena Zu,
		Ama Arantzazu'koa!
				(Kantazarra)

	Aldakuntza aundia ezagutu zuan gure Erriak Birjiña agertutakoan. Ordurarte, nunai gorrotoa, ikusi-eziña, siñeskeria, jauntxokeria. Agertutakoan, pakeak egin, gorrotoak itzali, sorginkeriak uxatu eta uriak beren buruaz jabetu... Eta gizaldi bat baño len, gure kristautasuna gallur-gallurrera igo zan. Iru santu aundirekin igo, alegia: Loiola, Xabier, San Martin. Uraxen bai gure Kondairaren egunsentia!
	Bertsolariak du emen eskubidea, beste iñork baño len ongietorria emateko Erri guziaren izenean.
	Esan baiditeke: kanta-zarrai zor diegula geien-geienik Arantzazu'ko Amaren izena ta zabalkundea.

Agur, Arantzazuko Amandre berria.
Ematera natortzu ongietorria.
Bertsolaria nazu, eskolaz urria,
alare jendearen maixu gidaria.

Alaiki ta galaiki nai dizut koplatu
orain zure aurrean pozak dezan leku.
Ez, bada, doñu-zarrak beti miña aidatu.
Gaurdañoko zotiñak yadanik atertu.

Antziñako ametsak emen dira lortzen
ta arantzik zorrotzenak lore eder biurtzen!
Kupiradun Ama bat galdetzen genuen...
Ona Amarik onena arantza-gain emen!

Oñaz ta Ganboa'rrak, danok, bat artuta,
menderatzen dizugu aoz-bera ezpata.
Anaiak alkar-gudan setaz, zer dala-ta?
Ez geiago gudarik zure alde ez pa'da!

Gaiztozulo'ko Sorgin, gaitz danen sort-oge,
legortearen ama, Dama ondatzalle:
zure jaurgoa jun da. Guregandik alde.
Bestelako ona degu onako Ama auxe!

Erregiñen erregin, zeruaren zeru:
orrek arritzen gaitu: nor eta arantzan-Zu?
Arkaitzik zakarrenen artean izkutu,
orrek arritzen ere non eta Arantzan-zu?

Zazpi aizpatxo dira euskaldun Birjiñak,
zein baño zein beltxeran, zein baño zein piñak...
Artu bitza sei aizpen, seiren eskumiñak
danetan gazteenak, danetan txikiñak!

Zazpi aizpa beltzetan erregin zaitugu,
danetan maiteena ta guzien buru.
Alata ere, baña, Ama errukitsu!
non eta Arantzan zaude? nor eta arantzan Zu?

Maitako degu, maita, Amaren arantza.
Maitako degu, baita, Jesusen gurutza,
ilda Ark santuturiko oñaze-zugaitza.
Oien bien gañean kristau-poza datza.

Gure errukiak Arantz ortan jarri zaitu.
Zurekin orko maizter guk ere nai degu.
Arantzan-Zu? Arantzan zurekin ere gu!
Zurea ta gurea izain da Arantzazu!

Euskal-mendi-lerroak mallan-mallan datoz
Aizkorri-gallenean alkartzera gogoz.
Ala euskal-semeak, zuk paketu ondoz,
arantzondo ortaraxe, maitasun eta poz...

Zuretzat euskaldunen obari onenak.
Zuretzat errezkadan mendirik gorenak,
gogokoen dituzun pralleen arrenak,
eztarri garbienen doñu gardenenak...

Zuretzat batez-ere biotz-oparia.
Gau-bijili latzetan gurendu-berria,
tori Euskalerriren anima garbia,
eguzkitan elurra ez bezin zuria...!

Lau probintzien erdi ta Aizkorri'ren altzo,
Arantz orixe degu euskal-kabi goxo.
Gorago ta zerutik are bertanago,
«zerurako bidea ortik gora dago».

Bukatzera noazu nere gorasarre.
Ikus zaitudalako ez nijoa asarre.
Ezin aztu izango det zure irribarre,
Zugana anpatu arte euskal-maitazare!

Agur, Ama. Banoa, baña ez betiko.
Arantz ortan txoko bat gorde neretzako.
Euskal-bertsolariak e'tzaitu aztuko.
Arantzazu goraltzen ez da azkena izango.

«ERMITATXO BAT EIDAZU...

	Auxe izan omen zan Birjiñak Baltzategi'ri azaldutako borondatea. Ez noski Errodrigo'rentzat bakarrik. Geroko gizaldi guziak zertu bear bai'zuten egikizun ori.
	Oartu «erromantze» ontan euskal Kondaira osoa Amaren esanera. Lenengo, arrizko «ermitagintzan. Ta gero, aldi berean, batez-ere Kristo'ren «Gorpuzgintzan».
	Poema osoaren muña ta nondik-norakoa adirazten zaizu emen, alde aurrez eta axal-axalik.

Errodrigotxo joan zanean
ardiengana mendira,
antxen zegoan Birjiña arantzan
artzaitxoari begira:

		—Errodrigo'txo Baltzategi'ko;
		ermitatxo bat eidazu,
		ermitatxo bat eidazu eta
		nerea izango zera zu.
		Iru latatxo, zazpi tellatxo
		asteko asko dituzu.
		Elizaunditzen danean biar
		geiagorik bearko du.
		Nere euskal-seme on askok emen
		izango dute ostatu,
		izango dute ostatu eta
		euskal-Meza non opaldu...

Errodrigo'txo laxter joan zan
Oñatiako kalera,
eliz-gizonai, bertako danai
berriona ematera.
Oñatiarrak laxter jun ziran
prozezioan mendira.
Antxe zegoan Birjiña arantzan
seme berriai begira:

		—Oñati-erri txit enetxoa:
		ermitatxoa eidazu,
		ermitatxoa eidazu eta
		nerea izango zera zu.

Arkaitzak-zear ara bidea
urra zanetik onera,
zenbat gizaldi Aloñan-gora
Birjiñaren esanera!
Ark esandako Ermitagintzan
alik-oro ekitera...
«Arantzazu'ra bidea luze;
aldapa-gora, gañera...»

Oi, baña, Amaren semenganako
irribarre biozbera!
Oi, eskaria lortutakoan
Birjiña Amaren arrera!

		—Ene Euskalerri —esango zien—
		nere semea zu zera.

Ots, euskaldunak, goazen bidean
Zeru-deiaren adira,
antxen bai-dago Birjiña arantzan
gu noiz elduko begira:

		—Ene Euskalerri txit enetxoa:
		ermitatxo bat eidazu,
		ermitatxo bat eidazu eta
		nerea izango zera zu.
		Arantzazu'ko Eliz ontatxe
		izango dezu ostatu,
		izango dezu ostatu eta
		euskal-Meza non opaldu...

Geroko baten (negu otza zan,
Erregetako bezpera.
Oitura zanez, gau artan ere
bazan bijili-billera).
Iñigo zaldun gazte ezaguna
euskal-anaien legera
Arantzazu'ra, promes eginda...
Elurra Aizkorrin-bera.
Aren bekoki sutua, alare,
e'tzan otzak uki-bera.
Zer amesten zun? zerk beartze zun
alako erroitzartera?
Bide berriak asmotan eta
«indarrak dator artzera».
Antxe zegoan Ama irribarrez
Lensemeari begira:

		—Iñigo zaldun Loiola'koa:
		ermitatxoa eidazu,
		ermitatxoa eidazu eta
		nerea izango zera zu.
		Iru latatxo, zazpi tellatxo
		oiek gutxitxo dituzu.
		Euskal-fedea, euskal-Elizak
		aundiagoa bear du.
		Zurekin dagon Euskalerriak
		«bitarteko zu nai zaitu».
		Berez ezin dun Elizagintza
		zurekin nai du osatu.
		Orretarako egingo zaitut
		Erri santu onen Santu.
		Zer geran iñork galde ba'leza,
		esan: Loiola-Arantzazu!
		Euskal-izenak ontziburuan
		bikoitz auxe eramango du.

Kristo'rengana jo zun Iñigok,
zuzen Jerusalen'era.
Ta Iñigo'rekin santu-bidean
euskaldun danak batera.
Euskal-Eliza Loiola'rekin
jaso zan gallurrenera.
Bañan, alare, e'tzan azkendu
Ermitagintza, ostera...

Euskal-gizaldi etengabeak
eunki batetik bestera
kantatzen gatoz, betetzen goaz
eskari-eskeñi bera.
Nun nai gaituzu, zertan, Amatxo?
gure betiko galdera.
Elizagintzan! —Ark erantzuna—
ta nerea izango zera.
Bost gizaldiko euskal-egintza
dator orren BAIETZ-era,
lau aldiz erre-ala eliza
berriz ereikiz ostera.
Berriz ta berriz jasoko ere
baldin lengoak ba'gera!

		—Etengabeko ermitagintzan
		euskal-Eliza ari degu.
		Bizi artean, ondo dakigu,
		orrek bukatzerik ez du.
		Gure leia ta gogoa, alare,
		dagoneko ikusi dezu.
		Elizagintza! zure eskaria
		gure Edestiak elburu.
		Kristau-Eliza jaso ta jaso!
		Egonak zerurik ez du.
		Ama zaitugu, seme gaituzu!
		orain esan dezakegu.
		Ama zaitugu, seme gaituzu
		Iñigo degula buru!
		Zer geran iñork galde ba'leza,
		auxe: Loiola-Arantzazu!

—«Ermitatxo bat eidazu eta
nerea izango zera zu».
Zure eskaria, zure eskeñia
ni ere entzuten naukazu,
zure izenaren ermitagintzan
albait egiteko gertu...
Poema ontan gora zaitzadan
Ama! lagun egidazu.

UXOA: NARAMAZU...

	Arantzazura zetorren erromesen bat bidean galtzen ba'zan, uxo bat agertzen omen zitzaion bidea erakustera.
	Onako olerkitxoen beste gidari bat izendatzen dio uxoak Erdi-aro'ko Euskalerri bidaztiari: Errodrigo.

—Uxo mandataria:
nondik zatoz, nondik?
—Nondikan natorkizun?
Zeru-goi bertatik,
zuri estura ortan
laguntzeagatik
ta eraman zaitzadan
Zerura zuzenik.

—Uxo mandataria:
ez det nai besterik:
atera nazazula
estura ontatik.
Arren egizu, bada,
ainbeste nigatik:
eraman nazazula
Zerura zuzenik.

—Ni aurretik naizela
atozkit atzetik.
Zerurako bidexka
ondotxo dakit nik.
Mendi santu batera
joko degu lenik,
andik egatutzeko
Zerura zuzenik.

—Ai uxo gidaria:
alperrik, alperrik.
Zu egan zoazela
ezin jarraitu nik.
Ez didazu emango
beste gidaririk
Mendi santu ortara
naramakeanik,
anditxek igotzeko
Zerura zuzenik?

—Nun dagon Mendi ori
bada dakianik.
Ara Errodrigo'txo
gainbera Aloña'tik.
Artxek erakutsiko
neronen partetik
nondik igo zindezken
Zerura zuzenik.

BERRIONA

	Irudia agertu-ta urrengo igande-goizean Errodrigo Oñati'ra jetxi zan berrionarekin. Jetxi zanean, oñatiarrak errogatibak egiten ari ziran euri-eske.
	Ergiña'ko «Andra-Mari» zuriarentzat izan oi ziran ordun oñatiarren letariak (prozezioak), alako legorte-aldietan.
	Ergiña'ko ermita ori Oñati'tik Mondrago'era bitartean dezu.

Giza-lerro beltza entzun urrutian
Ergiña'ra-bidez arrenga bizian,
eguzki-galdatan auts biur-zorian,
oiartzuna arrotuz landa kizkalian:

		    —Andre-Mari! Abe-Mari!
		    biotz minduaren sari...
		Iguzu larre beartuentzat
		    zure errukiaren euri.
		Legorte ontatik libra gaitzatzu,
		    Ergiña'ko Andra-Mari!

Goldio lizuna erreka agorretan.
Belar txutik ere ez alor txigorretan.

Miñez dantzu lurrak doan letaria,
atzetik luzatuz otoitz-durundia.

Ta, auts eta izerditan, an darrai aurrera
Oñati-erritik erromes-illera
basamortu-zear lugorri-barrena.
Gurutzadunakin apaizak aurrena;
bi lerro beltzetan gizonak urrena;
emakumezkoak, saillean, azkena.

		    —Ergiña'ko Andra-Mari,
		    gure Andra-Mari zuri.
		Egarri dauden soroentzako
		    euri naroa ixuri.
		Pekatarion deiari entzun,
		    Ergiña'ko Andra-Mari!

Danen aurrez-aurre, tontor batera igo
ta ara non asi dan oska Errodrigo!

		—Baña, oñatiarrak,
		zertan zabiltzate
		Ergiñara-bidean
		euriaren eske?
		Andra-Mari berri bat
		ikustera atozte!
		Letariz ibiltzea
		alperrik dezute,
		Ari dagon lekuan
		aterpe eman arte.

		Jesus aurra besoan
		ta aoan parreirri,
		Zeru ber-bera dala
		begira dirudi.
		Gezaltzan-gora dago.
		Atozte ta ikusi
		—«Eidazu ermita bat,
		(esaten danori)
		alkarrenak izango
		gera-ta zu ta ni».

Igande-goiz aren egurats zolia!
Somatzen-edo da aize ozkirria,
xuxpertuz zimelik zegoan bizia...
Somatzen arran-ots ebanjelaria...!

Biamonerako euria oparo
ari zun, asetuz biotz eta soro...
Estalpea jaso bai-zuten orduko!
Euriakin zenbat grazi arrezkero!

Arbidean-gora norabait erromes
zetorren, alaber, Euskalerri, nekez...
Aren arran-otsak, samiñaren miñez,
albo-errietan oiartzunik ere ez!...

Errodrigo'n deiak bidera irten dio...
Berrion obeak mun al lezakio?

		—Nora zoaz erromes
		orron, Euskalerri?
		Ona Aizkorri'ko maldan
		zure Andra Mari!
		Pauso galdu oriek
		onatu ta ikusi
		—«Eidazu ermita bat,
		(esaten danori)
		Ama-Seme izango
		gera-ta zu ta ni».

Bidaztia, arretaz, pozez zorabio,
belaunikaturik adi dakogio...

Lau-aizetaratuz artzai-aldarria,
lau probintzitara an doa irrintzia;
ta arekin arran-ots ebanjelaria...
Esanera dago Euskal-Edestia!

EURIA

	Arantzazu'ko Amak egindako mirarietan bi ezagunenak, oetxek ditu erri-xumeak: euria ta pakea. Lenengoak bai-dira, eta geroko beste askoren ezaugarriak.
	Emen euria'rena, bi urte luzeko legorte ondoren.

Urrun-abotsak:
	    Zeru-deiaren adira
	    eldu kristauak Mendira,
	zeru ta lurrak alkar ikutzen
	    agiri diran tokira.
	Antxe bai-dago guzion Ama
	    gu noiz elduko begira.

	Zar eta andreak ez omen ziran
	    araño igotzeko beste.
	Gazte-talde bat bildu zan bertan,
	    (ez errizain ta apaiz gabe)
	Errodrigo'kin malkarrak-zear
	    mendira jotzeko trebe.
	Jakin bear zan ziñ-emandako
	    Miraria egi ote...

	«Mendi-gañean izar eder bat
	    argi egiten, bakarrik;
	eta eztakit bertan jaio den
	    ala datorren zerutik».
	Iru Errege beste bein legez,
	    izarñoaren atzetik
	abia ziran, aurtxoarekin
	    Ama ikusteagatik.

	Oñatiarrak ikusi zuten
	    gizataldea abiatzen,
	Aloñan-gora urrutiratzen,
	    an lepoan izkutatzen.
	Noiz itzuliko zai geldi ziran...
	    ...Bañan itzuli baño len,
	lur egarriak txukatu ala
	    euri mardula ariko zen.

	Aloñaz-aruntz, Gezaltza'n-gora
	    aurrez-aurre'tik bidari,
	mendigañeko izar ederra
	    zijoakien gidari.
	Bi ordu luze jarrai zioten
	    izar mirarizkoari...
	Ta ara alakoan nun takatzen dan:
	    arantz baten gain ñirñari!

	Euskal-egunen Eguberria!
	    Zeru ber-bera guregan!
	Jesus aurtxoa besoan eta
	    txiliña alboan dilindan,
	kristau begien zoragarritzat
	    antxen Ama Arantza-gain!
	seme berrien Epifani'ko
	    ikusaria artzeko zain...

	Bertaratzean begiz-jo orduko,
	    belaunikatuz bat-batez,
	ezin aspertu ziran iñola
	    Birjiñari begiratzez.
	Ezin lasaitu biotz-pilpira
	    itz-eten bat edo bestez...
	Ordurarteko euskal-fedea
	    mintza zan aien ezpañez:

Oñatiarrak:
	—Andra-Mari! Ama Mari!
	    amesten genuen sari.
	Gaspar ta Meltxor ta Baltaxarrek,
	    beren errien opari,
	eman zizuten urre ta mirra
	    pobreok ezin eskeñi...

	...Parreirriz Amak begiratze zun
	    aurreko gizataldea.
	Parreirriz ere aien urrengo
	    errezka etengabea,
	aien urrengo etorriko zan
	    erromeri-sail luzea...,
	begiak ikus-ala guzian
	    zetorren euskal-Fedea.

Andre-Marik:
	—Emen espero zindudan,
	    al dakit neuk noiztandikan,
	Kantauri orren negargarria
	    poztu ta arindu nairikan...
	Zure zoria, zure aundia
	    dago Arantz onen biran!

Oñatiarrak:
	—Danok gaituzu, bai, pobre;
	    baño danok, danok gazte.
	Zuk itz-erdi bat mintza orduko,
	    bai pozik beteko ere...
	Zer nai diguzu? Agindu, Ama!
	    Zure esanerako gaude!

Andre-Marik:
	—Ermitatxo bat eidazu,
	    izan dezadan ostatu,
	izan dezadan, izan dezazun,
	    izan dezagun ostatu.
	Ni ta Jesusek ta Euskalerriak
	    irurok bat bear degu.

	Itxumustuan antola zuten
	    ordukoz estapeltxoa.
	Aga ta arbastaz josia zanez
	    e'tzan ez ainbestekoa.
	Len-maitasunak jaso zunetik,
	    ortitxek maitatzekoa.
	Euskal-federik ba'zan, egingo
	    zuten bai obeagoa!

	Berri eraman nairik, kalera
	    abitu ziran lenballen.
	Laño-mordoak alkarren-gainka
	    aurrea artu zieten.
	Goi-errukia tanto loditan
	    asi zan, aiek baño len,
	Euskalerriko soro ta animak
	    bizitz berrira xuxpertzen....

	Mendirakoan izarra eta
	    kalerakoan euria,
	txango-taldeak beti izan zuen
	    aurretik albistaria.
	Izarrak izar agertu zien
	    nun zegoan Miraria.
	Euriak euri asetu zien
	    lur ta animen egarria.

	Oñatiarrak ikusi zuten
	    txango-taldea izkutatzen.
	Gezaltzan-gora zer gertatzen zan
	    arrezkeroz e'tzekiten.
	Ta ala, zai ta zai noiz itzuliko
	    zeudela..., aiek baño len
	Mirariaren albiste emanaz
	    euri mardula ari zuen.

PAKEA
(BIDE URRATZEN)

	Gipuzkoa'ko Ama Zaindaritzat Arantzazu'koa aukeratu eta Erroma'ra baietz-eske idatzi zanean, Aldundia'k (Diputazioak) zin-emana:
	«...Arantzazu'ko Amari zor diogu, ura agertutakoan gure erriari etorri zitzaion pakea eta lege-zarren sendokuntza».
	Kanta onek Oñati-barruko gora-berak aitatzen dizkizu geienbat, baño, jauntxopetik askatutako beste uri askoren jabetasunari gorasarre bat izan nai dizu.

Urrun-abotsak:
	    Zeru-deiaren adira
	    eldu kristauak Mendira,
	zeru ta lurrak alkar ikutzen
	    agiri diran tokira.
	Antxe bai-dago guzion Ama
	    gu noiz elduko begira.

Oñatiarrak ikusten zuten
erromesak ugaritzen,
Arantzazura promesadunak
gero ta usuagotzen.
Negu ta udara atertu-gabe
noiznai nonaitik zetozen....
Bai berak ere joango... Baña
Jaunkonteak nekez uzten!

Jaunkontearen asmo maltzurra:
kalera Imajiña jetxi
ta an Oñatiko bere jaurgoan
kapillatxo bat autetsi.
Besteren urak bere errotara
nai ark orain ere nasi...
Oñatiarrik Arantzazu'ra
argatik ezin ikusi!

Erromesentzat geiegi zala
arañoko ibillia:
jauntxokeria orraztutzeko
asmatu zun aitzakia.
Oñatiarrak igerri zuten
bein-berriz azpikeria.
Baita beñola, zer egin dute?
asma bertan Kofradia.

Kofraditarren asmoa, aitzitik:
urra bidea arañoxe.
Kondeagandik libra-bidean
saia erriaren alde.
Ez atsedenik, Aloña bertan
Eliza bat jaso arte.
Baldin arloa zertutzen ba'zan,
erria izango zan jabe!

Jaunmendi-goian jarria zeukan
Kondeak urkamendia,
aren bildurraz kukiltze-arren
mendekoen kutizia.
Ala ta ere ezin ito, orde,
samindunen intziria:
Ama on batek Arantzazutik
entzuten zuan guzia!

		Gure oroitz Ama dago,
		errukitan urtzeraño...
		Ondo zaugu maiteago
		katigu gauzkana baño!

Murgiatarrak, morrontza artatik
Oñati askatze-arren,
Garibai eta Gebaren kontra
gudu izuan zetozen.
Zein bietatik garaille irtengo,
e'tzan erreza asmatzen.
Birjiñak berak «Jainko-epaia»
erri-alde eman zuen!

Mondragoi'rekin alkar arturik
kofradikoak batean
bide urratzen ekin zioten
anaiki auzolanean.
Arkaitzak autsi, irauli, jarri...
berebiziko lanean.
E'tzan nekerik barkatu bear
askatasun-arbidean!

Arantzazu urrun egiten dala?
Zerua are urrunago.
Zerua ez da alperrentzako,
irabazten dunantzako.
Konde izan-arren, ez uste iñork
ura zaiola jetxiko.
Zerura bide egiten duna,
ez da an besterik sartuko!

Birjiñak berak ager zanean
garbi zigun adirazi:
ager zaneko Arantza-biran
nai ginduala ikusi.
Lan-egintzaren arantz-artean
bear genuela bizi,
ta arantz-arteko ermitagintzaz
zeru ederra merezi.

		Erdi-aro laño dago,
		ez eguzki, ez izarño...
		Jo argiñak, jo gorago,
		lañopea astintzeraño!

Utzi ezpatak, artu eskutan
langillearen atxurra.
Goiz berriari opa deiogun
Murgiatarren agurra,
Murgiatarren agurrarekin
danon eskerron xamurra.
Oraiñarteko kateak austen,
urra, langilleak, urra!

Iñigo Velez Gebara'koa,
erbeste-otso maltzurra:
iretzat mami goxoa eta
pobrearentzat exurra?
Orain, orratik, galdu bear dek
ire aginte makurra.
Aregandiko libra-bidean
urra, langilleak, urra!

Animadunak, baserridunak,
zaldunak gaituk gu ere.
Zerutarako jaioak eta
ez egoteko ire mende.
Euskalerriko odolgarbiko
aitunen seme, eu ez beste.
Aurki gaituk bai, ik nai ez-ta re,
gere buruaren jabe!

		Erdi-aro laño dago,
		ez eguzki, ez izarño...
		Beti ere laño iraungo
		Jauntxorik degun arteño!

	Eriotzari gauza bategaz
	oi natxako ni kontentu:
	aberatsari diruakatik
	ez oi diola barkatu.
	Aberats orrek diruak ditu,
	pobriak umildadia.
	Umildadiak idekiten dau
	zeru altuan atia.

Kristau-bizitzak arantzak ditu;
arantzak dakar Lorea...
Pobretasunak idekiten dau
zeru altuan atea.
Ez da erreza, nasai bizi dan
aberats bat an sartzea.
«Superbo gaiztoz beterik dago
inpernuko su-leizea».

	Kristiñau on bat, ilten danian,
	egiten dabe bi parte:
	gorputza lurrez estaldu eta
	arima paradisure.
	Paradisuko atian dago
	bakarrik eta tristerik.
	Redentoriak urteten dautso
	piedadiez beterik:
	—Kristiñau ona, zuk ze dakatzu
	beste munduko gauzarik?
	—Umildadia, Karidadia,
	ez daukot, Jauna, besterik.
	Umildadia, Karidadia,
	pobriak ez dau besterik.
	—Orrexek biok dakarrezanak
	ez dau biar be besterik.
	Ia, aingeruak, erduze ona,
	artu eizue eskurik,
	eruen eizue paradisure
	Birjiña Amaren ondotik,
	Birjiña Amaren ondotik eta
	santu guzien albotik.

Kristau-bizitzak arantzak ditu,
arantzak dakar Lorea...
Arantzazura eldu nai dunak
ez bildurretsi nekea.
Pobrea danak ez du faltako
lanerako adorea.
Adore orrek idekiten dau
zeru altuan atea.

	Arri landuaz egiña dago
	zeru altura bidea,
	arri landuaz bidea, baña
	zillar-dindillaz atea,
	zillar-dindillaz atea eta
	urregorrizko giltzea.
	Lanak zillarra balio ba'du,
	bidegintz onek urrea.

«Mundu onetan gura dabenak
zeruko lorak ikusi,
Arantzazuko mendian-gora
bear dau bidea ikasi».
Norgere izerdiz bidea urratzen
ikasi bear lenbizi,
mundu onetan gura degunok
zeru ederra merezi.

		Erdi-aro laño dago,
		ez eguzki, ez izarño...
		Beti ere laño iraungo
		bidea urra dezaguño!

Kristau-animak gora du lege;
errekatxoak gainbera...
Euskaldun prankok igo bear du
galtzara ontan aurrera,
Birjiña Amari eskerrak eman
ta berriak eskatzera!
Grazia pranko bai jetxiko re
errekatxoaz batera!

Santatria-aitza, Artia-gaña,
Urrexola, Katabera:
lau aldetatik lau probintziak
datoz, bidazti, onera,
Jentil-aroko gandu-artetik
Arantzazu-gallurrera,
mundu-aurrean Iñigo'rekin
euskal-Garaia irixtera!

Prantzi-aldeko eskualdun berak
urteroko etorreraz,
bi milla iñoiz, eundaka askotan,
elduko dira jaieraz,
Prantzi t'Españi'ren gudakgatik
ajolik gabe fronteraz...
Ez aztu ere Aloña'koak
an dun «Ainho'ko kaperaz».

Ez da bazterrik Euskalerrian
ez dunik onako berri.
Nonaitik datoz euskal-semeak
Aloñaren gerriz-gerri.
Zazpi erkiok anai geranentz
ez galde beste ezerri:
Arantzazu'ko bideak daki
Erri bat dala Euskalerri!

		Arantzazu argiz dago,
		ez gandu eta ez laño...
		Goazen danok, igo ta igo,
		Amaren magaleraño!

Urrun-abotsak:
	    Zeru-deiaren adira
	    eldu kristauak Mendira,
	Pakera sortu ginduan Ama-
	    ren Aldare Nagusira.
	Gizaldi danen euskal-bideak
	    antxen alkartzen bai-dira!

Jauntxorik ere ez da izango
ara elduko ez danik,
urre-jantzi ta zaldi-gurdiak
utzita, noski, lendanik.
Jende xearen kide bereko
burua aitortuz aurrenik, oin gorrietan igoko dira
ejenplu ona emanik!

Arantzazura arribideak
zabala bear, zabala.
Txiro ta aberats, goiko ta beko,
kabi ditzan eldu-ala.
Zabalagoa izango da, bai,
Birjiña Amaren magala,
damuz datozen pekatariak
artzeko seme bezala!

Butron, Muxika, Loiola, Aiala,
Abendaño... eta abar,
emen izango ditugu gero
diran anbat aundikitar.
Ama beraren seme berdiñak
an danak aitortu bear!
Erria an aundi sentitzen da ta
Jauntxoa, ez txiki, erritar!

		Gure oroitz Ama dago
		betidanik betidaño...
		Danok zaugu maiteago
		arraitxoak ura baño!

Geroko baten Gebara bera,
gaizki egiñaren damu,
alkar-maitezko bide-urraketan
laguntzen izango degu.
Datorrela bai. An Arantzazu'n
danok daukagu ostatu,
danon Amaren begirapean
alkar dezagun maitatu!

Duna dunakin guziok anai:
ala bedi gizartea.
Ez goikoz-bera ta azpikoz-gora
irauli gizalegea.
Ez ken iñori eskubiderik.
Dunak dezala berea.
Pobre-aitzakiz ez euskaldunoi
leñargia uka, ordea!

Iñigo zaldun Loiola ere,
euskal-anaien legera,
etorriko da, erriz-gañeko
aundi-ustea kentzera,
gau-bijilitan erriagandik
santu-indarrak artzera...
Ondo biotzez maiteko du, bai,
Sorterria andik aurrera!

Euskal-gizaldiak,
paketu-ondoren:
	    Zeru-deiaren adira
	    eldu gerade Mendira,
	gizaldi danen euskal-bideak
	    gurentzen diran Erdira,
	Pakera sortu ginduan Ama-
	    ren Aldare Nagusira!

	«Ermitatxo bat eidazu eta
	    nerea izango zera zu».
	Zure eskaria, zure eskeñia
	    txit gogoan dakarkigu.
	Ez Ganboarrik, ez Oñaztarrik,
	    Zugan danok BAT gaituzu!
	Anai-arteko ermitagintzan,
	    Ama, lagun egiguzu!

ERMITAGINTZA
edo Amaren esanera euskal-gizaldiak

I — Itzaintzan Andra-Mari

		Aida txuri! Aida gorri!
		—itzaintzan Andra-Mari.
		Bera dabil karrioan,
		bera bi bei ta gurdi.
		Ermitatxogintzarako
		tella, ol eta guzi,
		Aida txuri! Aida gorri!
		itzaintzan Andra-Mari.

Oñati'ko parrokia begiz-jo zan lenengo
Irudi agertuari estalpe emateko.
Parrez ago, Kondetxoa, asmo ortan arroxko.
Parre ori, Kondetxoa, aurki zaik itzaliko!

		Aida txuri! Aida gorri!
		—itzaintzan Andra-Mari.
		Kondeak pillatutako
		tella, ol eta guzi
		Oñatiatik gaberdiz
		itzaintzan Andra-Mari,
		Aida txuri! Aida gorri!
		Arantzazura itzuli...

Urtiagain'go muñoa, bigarren aldia auxe,
auta zuten pillatzeko tella, ol eta abe.
Kondetxo orrek parre dagik, parre berriro ere?
Biar jakingo diagu parre ori noiz arte!

		Aida txuri! Aida gorri!
		—itzaintzan Andra-Mari.
		Egunez pilllatu-ala
		tella, ol eta guzi
		Urtiagain'etik ere
		itzaintzan Andra-Mari,
		Aida txuri! Aida gorri!
		Arantzazura itzuli...

Goratxoago, Gezaltzan pentsatu zan urrena
irugarren probaldia, irugarrena azkena.
Andik ere igeste ba'zan argiz pilla zutena,
garbi zegon nun bear zan ermita asi urrena.

		Aida txuri! Aida gorri!
		—itzaintzan Andra-Mari.
		Irugarren aldiz ere
		tella, ol eta guzi
		Gezaltza'tik bein-berriro
		itzaintzan Andra-Mari,
		Aida txuri! Aida gorri!
		Arantzazura itzuli...

Arrezkeroz...
		Aida txuri! Aida gorri!
		—Birjiñaren antzera,
		euskal-gizaldiak ere
		eliza egitera.
		Lau aldiz erre eliza;
		lau aldiz jaso, ostera.
		Aida txuri! Aida gorri!
		—Ama-semeak batera!

II — Zeruak nun nai dun, antxe!

Mendi anaien gañetik dago
Aizkorri, guzien buru.
Lau probintzitan zerra luzeak
erroak ezartzen ditu.
Gutxik zekiten aren altzoan
bazala antziña Arantzazu.
Gaurregun, Ama an degunetik,
danok bedeinkatzen degu.

Aizkorri-goitik amildutako
arkaitzen azken-arrua.
—Ara Zabalaitz, Urbian bakar,
biderdian gelditua...—
Arrano, bele, putre ta basa-
piztien bizilekua...
Eliza an jaso nai zun Erriak
bear zun, bazun azkua.

Arantzatzu'ko eskualdea,
Aizkorri'ren biotz-muña,
lau probintzien beginini gaur,
erroitz zakarrena antziña.
Arritzeko zan an takatzea,
goiz-ozkorritan, Birjiña.
Arritzekoa araxe deitzen
ginduan zeru-txiliña.

Antxe eliza jaso bear zan,
amildegi artan kako,
erdi aidean, erdi zintzilik,
aitz zankar batean zalko.
Kosta bear zun lantegi ura
neke ta izerdi pranko,
itz-emandako Elizagintza
amaituta ikus orduko!

Danak zekiten uraxe zala
Amaren borondatea.
E'tzan besterik bear, lanera
jartzeko euskal-jendea.
Batak besoak eskeintzen zitun,
besteak idi-parea...
Arkaitz gallenak zaillak ba'ziran,
zaillago euskal-fedea!

Erraztasuna utzita aldebat,
Goiari gauzkion adi.
Ez guk, Zeruak nun nai dun... antxe!
gure egitekoa bedi.
Euskal-Fedeak Eliz ontantxe
izango du bere irudi,
aize gaiztoak botako ez edun
arkaitz gogorrean zuti!

III — Lenengo ermita egin zanetik...
Seroreak, pralleak, prantziskotarrak

Zur utsez lenik eratutako
ermitatxoaren urren,
beste bat arriz, aundiagoa,
bereala antola zuten.
Uraxen ere, buka orduko,
txiki, oso txiki irizten.
Zetozen anbat erromesentzat
an tellatuperik e'tzen.

Juana Arriaren andre-goituak
presta zun bere burua
negu ta udara berak zaintzeko
eliza ta ostatua.
Aren inguru berealaxe
bil zan serore-saldoa,
Irugarrengo Ordenapean
artzeko ango kontua.

Obeki nunbait iruditu zan
bakartearen begira,
gizonezkoen komentu on bat
elizaren jirabiran.
Jakin orduko, iru Ordena,
bat bestearen segiran,
iñoiz aserrez ekiteraño
artaz jauntzen saia ziran.

San Prantzisko'ren seme pobreak,
paketzalle, erri-zaleak,
Sortzez-Garbi'ko Birjiña Amaren
aldezkalari trebeak...
Prantziskotarrak geldi zitzaizkun
azkenik ango jabeak!
E'tziran noski makalak izan
arrezkerozko urteak!

IV — 1514. Prantziskotarrak Arantzazura
Euskalerria mundura

Ordutik dator, askirik gabe,
aunditzen eta aunditzen
Arantzazuko azi-bearra.
Mugarik nunbait e'tzuen.
Iru ostatu... Larogei pralle!
Alare gutxi erizten.
Zetozen aña erromesentzat
are geiago bear zen.

Ordutik datoz, geienak beintzat,
gure gaurko parrokiak.
Arterañoan olazko ziran,
olazko xaxtar-txikiak.
Ta aldiz, Birjiña ager zanetik,
zabalduz bide berria,
itxasoz aruntz t'onuntz burua
jaso zun Euskalerriak!

Birjiña agertu ta bere artan
sortu zan pake-aroa,
pakearekin aurrerapena
ta arago'rako gogoa:
esi estuak autsita urrun
norabait abitzekoa...
Aintza-bidetzat, ta ez obitzat,
an zegon zai itxasoa!

Kantauri-itxaso zabal-neurgea,
euskal-miñen ataria: zure erraietan zer dezu itota:
ugarteren bat? uria?
Kanpai-ots miña entzuten degu
deika-deika, urrutia...
Elkano, Urdaneta, Legazpi:
goazkion billa! abia!

«Boga, boga, mariñela:
joan bear degu urrutira...!»
Amabosgarren gizaldiz-ona,
abots sendo orren deira,
zenbat gizandi, batzuk betiko,
urruntzen ikusi dira!
Zenbat lei aundi Indietara!
Zenbat aintza Sorterrira!

Nondik-nora jun, bide erakusten
itxas-izar ziurrena
an legorreko Birjiña zuten,
Arantzazu'ko oroimena.
Ekaitz-alditan lagun bakarra,
noiznai orratz zuzenena...
Gero itzuleran Eliz uraxe
iker bear zan aurrena!

V — Euskal-Eliza Nagusia

An zegon lerden eliz bikaña,
sinismenaren irudi,
ekaitz zakarrak autsiko e'tzun
arkaitz zallenean zuti!
Besoak ditun fedearentzat
eziñezkorik ba'ledi,
Arantzazu'ko euskal-fedeak
ez du sinisten oraindi!

Amerika'tik zetozen erruz
ontziz limosna ugariak.
Nunaitik, aldiz, eri, elbarri
ta gudan libra-berriak.
Zirgillo eta esku-kateak
naizta beste agiriak
eliz-barruko ormetan zintzil
uzten zituzten guziak.

Ango makulu ta argiontziak!
Ango zillar ta urreteri
ikusten zuan kristau-begiak
sinismenaren geigarri!
An ezagun zan Birjiña Amak
zenbait on, zenbat mirari
egin oi zitun semeen-alde
eskatu-ala Berari!

Torrea lerden, erroak tinko,
arkaitz bizia oñarri,
Arantzazu'ko ola berriak
e'tzion bildur ezerri.
Ipar naiz ego, aize-erauntsiak
nai zutenean etorri;
dardarrik ere eragin ezetz
gure fede-zuntoiari!

VI — Lenengo errealdia ta berriro ermitagintza

Bestelakoak gertatzen, baña,
Jaungoikoaren asmoak.
Tximista batez apurtzen daki
gizon-amets arroxkoak;
oker-gunetik zuzentzen ere
bide obera pausoak...
Lan-egiñaren poz-arrandiak
baditu bere arrixkoak.

Zorigaitzean —zion biotzak,
fedeak: —zorionean.
Komentu dana suak erreta
argitu zan goiz batean.
Ordu gutxitan errauts biurtu
Gabon-gau bigarrenean,
ainbeste nekez euskal-fedeak
jaso zuna anbat urtean!

Arantzazuko bakartadea
orra biurtu lenera:
mendi izoztuan otso goseak
urubi luze-minbera...
Dulun-dulunka aidean berriz
betiko eskari bera:
«Ermitaxoa eidazu eta
nerea izango zera».

«Etzauntza artan eliza uztea
gauza beltz-penagarria»...
Birjiña Amaren deiera berriz
zuti zan Euskalerria.
Ez atsedenik eregi arte
aundiago bat berria.
Zure esanera ona bein-berriz
Ermitagintzan Erria!

		Aida txuri! Aida gorri!
		—Birjiñaren antzera,
		euskal-gizaldiak ere
		goazen berriz lanera,
		inpernuak erre-ala
		Eliza berriztera...
		Aida txuri! Aida gorri!
		—Ama-semeak batera!

«Guadalupe ta Montserrat aña
zan ura euskaldunentzat.
 Zenbat on andik, zeuk bai-dakizu,
esan bearrik ez daukat».
Valladolid'tik, Euskalerritik,
andik-emendik erabat,
karta-pilloa zijoakion
Iñigo'ri Erroma'rat.

«Egiñaletan saia gaitezen
Elizagintza orretan.
Zenbat on andik jasoa naizen
ondo dadukat gomutan».
Egiñaletan abitu ziran
euskotar guziak bertan
San Iñazio aurrena zala
«itzetan baño obretan».

Amairugarren urte orduko,
len baño bikañagoa,
amiltegian-gora zerurantz
jaso zan eliz bapoa.
Indietatik limosnak eta
Roma'tik Loiola'koa,
euskaldun danak an jarri zuten
besoa edo gogoa!

Arantzazu'ko etxegiteak
egonik e'tzun ezagun.
Obra gabeko tarterik ozta
edestiak Arantzazu'n.
Bati azkena eman orduko,
aurretik beste eginkizun...
Amaren naia zertan kunplitu
Euskalerriak an bazun!

Bitan ondoa jan lurjausiak,
bitan jausi ormagintza.
Lautan erretzen ikusiko zan
Aloña'ko lekaidetza.
—Birjiña berak erretze ez ote?
jendeak bazun zalantza...—
Erre zedilla; ala aziko
euskaldun-ermitagintza!

Erre zedilla... E'tzan erreko
euskaldun-elizgitea!
Oroitzen zuten Horeb-mendiko
MOise'ren sasiotea:
su zeriola erretzen eta
ezin kizkaldu, ordea...
Ala —zioten edeslariak—
zala orduko fedea.

Bein ta berrizko etxerretzeok,
nunaitik ere begira,
Sinismenaren auspo ez-ezik
gurenda aundienak dira.
Mendiz-mendiko suak bai'liran,
zuzi orien argira
Arantzazuko kondaira aundiak
ia nolako dirdira!...

Ez nau arritzen, lurraren gerri,
Elkano'ren «Vitoria»k
Miretsi emen munduak, zenbat
dezaken Euskalerriak...
Abagunerik dan ala bider,
adore au dun Erriak
emango ditu o bai! Xabier
ta Zumarraga berriak.

VII — Erriarena ala pralleena?
Oñatiarren urteroko oitura bat

«Ez da Arantzazu —zion jendeak—,
ez da lenik pralleena;
erriarena lendanik eta
erri-izenean aiena».
Andra-Maritan eska oi zuten:
«Betoz giltz oiek gugana,
Erriak bai-du aurrenik emen
eskubiderik geiena».

Andra-Maritan urterik-urte
pralletako jatetxean
kofradikoak bazkaltzen zuten
erriaren izenean.
Orretarako komentu-giltzak
eskatu ara sartzean,
Arantzazuko etxe-nausiak
zirala agiri naiean.

Prozezioan etorri oi zan
bide-betean jendea.
Urte guziko meza aundiena
ta urrengo banketea.
Ezker-eskuan lizar-arbazta,
gora asaldatuz bestea,
Konde ta kondekumeen kontra
mintza oi zan alkatea:

—«Aitunen seme kofraditarrak:
oroitu gaurko eguna,
Kondeagandik libra giñala
emen ospatzen deguna.
Erri-kontrako sasi-jauntxorik
ez bedi azaldu ona!
Bazkari ontan ospa dezala
Oñati'k askatasuna».

Etxerakoan, egin-ezkero,
urtean-beingo otorontza,
Jaun alkateak Guardianari:
—«Artu Asistarrok giltza.
Zuen eskutan ipintzen degu
etxe onen zaindaritza».
...Ta ala, zaingoan prantziskotarrak
erriak nai-ta dabiltza.

VIII — Bigarren errealdia ezkero

Pozik dakusgu, bestela ezin-da,
ixpilluan arpegia.
Euska-fedeak poz zun begira
bere indarren agiria:
arkaitzan-gora an zegon lerden
eliz-komentu aundia.
Zentzunak andik jakin zezaten
zenbat zan Euskalerria!

Bestelakoak gertatzen, baña,
ez dakigu nolakoak,
gizon-egintza purrukatzean
Jaungoikoaren asmoak.
Euskal-arnasa naikorik-ezak
indartze zun, arago'ak.
Arrixku batek galdu zezaken:
egonak, gaurkoz-naikoa'k!

Beinberriz emen aita dezagun
bigarren errealdia,
fedea are ta geitzeko,
zeru-onginaiak bidalia.
Oraingo ontan erreta amil zan
eliz-komentu guzia...
Ene! Orduko mendarte ixilla!
Bakarte erdiragarria!

Il eta bizi, millaka animak,
danak arren baño arren,
egundokorik antzi izuena
ai-ene'ka aidatu zuten:
—«Gure leiaren Irudi deuna
ez utzi orrela galtzen...
Elizarekin euskal-izena
jaso bein-berriz lenballen!».

Erre zanetik biamon bertan
ango nunaitar langille!
Ordurarte e'tzan ikus alako
federik, ez geroz ere...
Irureun gizon bai eguneko;
eta berreun idipare...
«Suak indarrak ba'ditu ere,
sinismenak erredoble!».

		Aida txuri! Aida gorri!
		—Birjiñaren antzera,
		euskal-gizaldiak ere
		goazen berriz lanera,
		inpernuak erre-ala
		Eliza berriztera...
		Aida txuri! Aida gorri!
		—Ama semeak batera!

Bi illabeteko emana zegon
elizari tellatua,
orobat aldiz jasoa ere
pralleentzat komentua.
Orra berriro euskal-fedea
arri eder biurtua!
Inpernu-suak nundik itzungi
euskaldunaren azkua?!

Ordurarteko danetan ura
aundi eta zabalena,
Jainkoak nai-ta bi mendez-gora
zutik iraungo zuena.
Gizaldi fedetsuenen berri
orma aik jakingo zutena!
Oi ba'geneki, aiek adinbat,
gure zarren sinismena!

IX — Euskal-Garaipena

Bi gizaldion tarte eder oni
Urrezko Aldi deritza.
Bai zertu ere emen fedeak
zin-emandako BAIETZA!
Penitentzizko gau-bijiliak
oi nik kanta al ba'nitza!
Noraño izan zan gure asaben
Kristo'ganako eskeintza!

Gertaira zarren jakin-paperak
kizkaldu ziran, lurpetu...
Aiton-amonen au-altxorretan
kanta-zarrak iraun digu.
Euskal-anima puxkak bai'liran
jaso, gorde, bedeinkatu...
Aldi artako gure aundia
oien bitartez dakigu!

Itxasoz doan ontzi-atzetik
kaio urrun-zalea lez,
Arantzazu'ko izen goitua,
aboz-abo kanta-zarrez,
euskaldunik bat zan lekuraño
zijoan urez ta lurrez...
Indi-aldetan euskaldun onik
kofradiko e'tzanik ez!

Euskal-egintzen iturbegia,
Arantzazu'ko txokoa.
Ameriketan, Filipenetan
euskaldunen gogokoa.
Izen aretxen kofradipean
zijoan euskal-txangoa
mundu guzira azalduz gure
Sukaldearen goxoa!

Edestiaren gallurrenera
or eldu euskal-uztaia.
Amerikatik, Indietatik,
zerua jotzen ia-ia,
Mendi garai bat ikustatzen zan
noranai: euskal-Garaia!
Elkanotarren, Loiolatarren
Arantzazu'ko dirdaia...!

Zein ederra dan gallurrenean
arranoaren egalda!
Ontantxe, ementxe iraun zagula.
Ederragorik bai al da?
Arantzazuko Mendi Santuon
ar'tzagun Eguzki-galda!
Zein ederra dan Tabor ontako
gure Erriaren antzalda!

X — Ereserkia

    Orra eliza jasoa,
    amaika aldiz erasoa,
    zenbat leien arazoa!
Biotz bakoitzan begira zazu
    ermitatxo erosoa.
    Begira, Ama gozoa!
    zure esanera jasoa
    euskal-Kondaira osoa!

    Gizaldi danen begiak,
    zureganako geziak,
    zuregan daude josiak!
Arantz orretan kakotzen dira,
    zurearekin nasiak,
    gure gogo ta biziak,
    yoran eta kutiziak,
    etxe ta erri guziak!

    —«Arantzan Zu?» —«Ni eta zu
    biok emen bear degu.
    Ermitatxoa eidazu»,
—agertutzean zenigun, Ama,
    erantzun eta eskatu.
    Orra Eliza osatu,
    zure ta gure ostatu!
    Ama, pozik al zaitugu??

Ille autem dicebat de templo Corporis sui (Jn. 2, 21)
Baño, oraindik ere, euskal-fedeak, Iñigo'ri esandako itzen oiartzuna entzuten du, Amaren besoetako Jesus'en aotik:

Jesusek:
	—Euskal-fedeak, euskal-Elizak
	aundiagoa bear du.
	Ermitagintza gurenagoaz
	gurea izango zera zu.
	Ama-Semeon guruzbidean
	neke-lagun nai zaitugu.
	Elizagintza gorengo ori
	nere GORPUZGINTZA dezu.

BIGARREN ALDIA

In aedificationem Corporis Christi (Eph, 4, 21)

Arrizko ermitagintza osatu ondoren (lenengo aldia), 
orain (bigarren ontan) beste ermitagintza aundiago bat billatzen du 
eta irixten Euskal-Fedeak, Amaren eskari-eskeñia zertzeko: 
Kristo'ren Gorpuzgintza.

KALBARIO ALBERNI ARANTZAZU

	Kalbario-mendia kristau guziontzat deguna, orixe da Alberni, bere mallan, prantziskotarrentzat, eta orobat izan zan Arantzazu euskaldunontzat.
	Arantzazu, euskal-Kalbario!

Iñork nere atzetik etorri nai ba'du, bere burua ukatu ta bere gurutzea leporatu beza, eta jarrai dezaidala. (Mt. 16, 24)

—I—

    KALBARIO'ko mendia,
    kristau-oñazeen oindia.
Andik Zerura doazen miñak
    ziurra dute saria.
    Kalbarioko mendia,
    Jerusalen'en jeikia.
Jainko-Gizonak bere Opariz
    an salba zun gizadia.

Jesusek gurutzetik:
			—Zeruko Aita: orra nik
			Eriotza azkendu nerez.
			Tori nere Oparia
			giza-obenen ordañez.
			Ez naiz bakarrik. Atzetik
			elduko dira, gurutzez,
			beste amaika, Nerekin
			neke-lagun izan naiez.

—II—
    Italin dezu ALBERNI,
    bigarren Golgota txiki.
Prantziskotarrak andik dakite
    nola jarraitu Jesusi.
    Begira San Prantziskori:
    gorputz ta animan bost zauri...
Gurutziltzatuaren miñetan,
    Jesus berbera dirudi.

San Prantzisko zaurituaren
eskaria:
			—Indazu, Jauna, arren neri!:
			zure Pasio-miñak ni-baitan
			senti ditzadala, senti...!

—III—

Euskalerrin ARANTZAZU,
    gure Kalbario santu.
Irugarrenez, Eros Mendia
    euskaldunok auxe degu.
«Nere euskal-seme on askok emen
    izango dute ostatu,
izango dute ostatu eta
    euskal-Meza non opaldu».

Prantziskotarren deia,
Euskalerriratzean:
			—Kristau-erri euskaldunak:
			Jesusganatu nai dunak
			eutsi gurutza, zamatu
			ta Arantzazura abiatu...

	    Euskal-miñen Arantzazu!
	    euskal-Kalbario santu!
	Ama-Semeen Pauso doneak
	    nun-berritu or daukagu.
	Ama-Semeen guruzbideko
	    neke-lagun ar gaitzatzu!

GURUTZ-BIDEA

	Lenengo amar bertsoetan, erromeri osoaren azalpen bat laburkiro.
	Gero, euskal-Fedea ikusiko dezu erromes Arantzazu'ra, penitentzizko guruzpidean-gora..., Kalbariora!
	Tarteka erruz, bidean abestu oi ziran Pasio-kantak, danak erriarenak.

Guruzbidea dago
Arantzazurako.
Antxe bai-degu gure
euskal-Kalbario.
Gurutzez eta katez
ara bear da igo.
Ala zuten oitura
asabak lenago.

Arantzazura dagon
gurutzebideak
gaur baño re antziñan
zituan nekeak.
Neke-ezaugarri, baita,
nunai gurutzeak.
Nunai ermitatxoak:
«santutxo» maiteak.

Bi orduko aldapan
jendea erromes,
gurutza bizkarrean
ta kateak narres,
«kristau fidel moduan
oñutsez, dolorez...»
gaituzu oraingoan
oroitu bearrez.

Ordutik ona aldea
dago urteetan;
alde aundiagoa
are oituretan.
Zarrak egin zutena
beren gorputzetan,
sinistu ere ezin gaur
norañokoa zan.

Ermitatxo banatan
iñoiz egonaldi.
Ez, atsedete-arren
uste zala ori.
Erromesak, erantziz
gerriz-gora guzi,
zigorkatu oi ziran,
odol eta zauri...

«Umilladero» bana
bide danak azken...
Gaur ere erri-sarreran
badira an-emen.
«Gurtzipizio» gaña,
aldapan zetorren
neke-erromesarentzat
Arantzazu'k zuen.

Gurtzipizio-gaña!
Arantzazu bistan...
«Aita gurutzekoa»
an ezker-ermitan.
Lur santua munkatuz
belaunika bertan,
Ni pekatari damuz
esan eta esan...

Berreun bat metro andik
elizarakoa.
Berrogein bat jetxita
buka da ibilgoa.
Damuz bularra joaz,
begitan malkoa,
belaungorritan jeixten
zizuten osoa.

Beñola, Birjiñari
zabaldu biotza.
Jaulkitzen dionean
erromeri latza,
oi erromesak artan
nabaitzen dun poza!
Gau-bijilia arekin
gogoz asi leza...

Atozte begitara,
erromes kutunak,
ikus-ikas ditzagun
zuen pauso deunak!
Atozte, oroitz zarrak,
kantazar bakunak,
barrundatzeko aien
anima-barrunak!

Urrun-abotsak:
	    Arantzazura erromes,
	    guruzpideko arbidez,
	eldu gogatsu pekatariak,
	    penitentziz ta oñazez,
	barkapen oro iritxi-arte
	    aitortzaz eta jaunartzez.

	    «Agindutako promesa
	    kunplitu gabe ez pasa».
	Naiz ilda ere bete bear da
	    besteren bitartez itza,
	argizaritan dirua aginduz
	    edota bizpairu meza.

	    Gizonak saille batean,
	    Emakumeak bestean.
	Emakumeak «oñutsik eta
	    abitu beltza soñean,
	San Prantziskoren kordoetxo bat
	    gerriyan iru doblean,
	San Agustiñ'en liburutxo bat
	    eskutxo biren erdian...»

			«Arantzazura egin det promes
			edo gau edo egunez,
			edo gau edo egunez eta
			oñutsetan ta dolorez».

			«Arantzazura ninjoanian
			e'nun besterik goguan:
			nola juan ta nola etorri
			kristau fidelen moduan».

			«Arantzazura bidea luze,
			gañera aldatz-goria;
			baña aldatzaren altuan dago
			Ama Birjiña Maria».

			«Ama Birjiña Arantzazuko,
			askoren debota maitia.
			Aretxek asko estimatzen dau
			erromeriyan joatia».

			«Egune zala ta egune zala
			bart idargie zanian,
			egunerako allegau nitzan
			zazpi legue bidian».

			«Arantzazura bidea luze;
			ara orduko nekatu.
			Birjiña Ama ta bere Semea
			bidean ditut topatu».

			«Arantzazura bidea luze;
			ara orduko illuna.
			Santa Luzian begi ederrak
			argi egiten digula...»

	    Artu pekatuen damu,
	    gurutze bana zamatu,
	Goi-errukia merezitzeko
	    Arantzazura abiatu.
	Ama-Semeen Pauso santuak
	    bear ditugu jarraitu.

			«Pauso santuak kontatzen
			mundu onetan lenena
			Ama Birjiña ibilli izan zen,
			il ezkeroz Seme ona.
			Dudarik gabe, egia dela
			nai duzu klaridadea?
			Ama Maria Agreda'koak
			emanen dizu fedea».

			«Maria'ren oiñaze aundiaz
			oroitu gaitean egiaz».

			«Zorigaiztoan izan eztedin
			gu jaio giñan eguna,
			asi gaitean Pauso-kontatzen,
			sobra da galdu deguna.
			Nai ezpadegu burlarik egin
			Jesus onaren pausuaz,
			etsi dezagun alde batera
			mundu ontako gustuaz».

			Ama, tristeziaz bethea,
			Semea iltzean,
			begien bistan gurutzea,
			zagoen nigarretan.
			Nork ez du pairatu nahiko
			Ama ikustean?
			Nork ez du ere hil nahiko
			Jesusekin batean?

	    Lenengo egonaldia:
	    Jesus ilgarri etsia.
	Gugatik da-ta, lagun deiogun
	    eramaten Nekaldia.
	Penitentziak irabazten du
	    Osasuna ta garazia.

			«Gure Jesus, nora zoaz
			ain tristea gugatik?
			Gurutzean il nai duzu
			pena latzez beterik?
			Damuz nago, urriki dut
			zaudelakoz nigatik».

			«Pentsa dezagun gurutze ortan
			ea zergatik jarri den...
			...ez ditut damu nik zuregana
			egin ditudan pausoak».

	    Kontu gorputz eozkorra;
	    karga beragan zigorra.
	Gorputz-erruak eraman zuten
	    iltzera Seme ezilkorra.
	Oroi Bildotsa, bigarrenekoz,
	    laztantzen Gurutz gogorra.

	    Atoz, bai, Gurutze santu!
	    Besarkatu nai zaitugu!
	Zure aztunak pekatarion
	    biotz-damua neurtzen du.
	Aldapa-goiko Ama-Semeai
	    leiaz nai zaitut aurkeztu!

			«Gurutze pixu izugarri bat
			ipiñirikan soñean,
			Jesus gurea paratu zuten
			Galbariora bidean».

			«O Jesus gurutzera
			nigatik igo zerana,
			ni jo ta zeatzera
			maiz beartu zaitudana:
			orain zure aldera
			biurtzen naiz, Jaungoiko ona.
			Ai! oroi zaite odola
			neretzat eman dezula».

			«Kalea-gora-bera dijoa Semea
			soñean daramala gurutze berea.
			—Gurutz ori ekartzu, ai nere Semea.
			—Eztiot, bada, emanen, o Ama nerea.
			Onekin pasa bear dut eriotzea,
			eriotzearekin Pasio luzea...»

			«Gurutzean tut orai
			ene atsegiñak;
			Jaunak artuz geroztik
			enegatik miñak.

			Nahi dut orai bertan
			has diten nigarrak:
			garbi ditzadan ongi
			egin tudan hutsak»...

	    Arantzazura erromes
	    guruzpide dan arbidez,
	aldapan-gora promesadunak,
	    —sokaz, gurutzez ta katez...—
	Ama-Semeen pauso berberak
	    azkendu beste leirik ez...

	    Pagaditako itzala,
	    bai etzan-leku yaukala!
	Arnaska, izerdiz, aurrera, alare,
	    gure bidazti leiala,
	Amagana-arte atseden-gabe,
	    presaka, aurreratu-ala...

			«Salbetarako elduko ote naiz
			Gurtzipizio-gañean,
			Gurtzipizio-gañean eta
			Birjiña Amaren etxean?»

	    Gurtzipizio-gañeko
	    Aita-Seme Gurutzeko!:
	gure zai zaude, promesadunak
	    noiz Zugana iritxiko...
	Nik dut gogoa zure oñetan
	    belauniko erortzeko!

	    Pagadian iturria:
	    —«Bidazti, ase egarria...
	Ez dek edango atsegiñezko
	    nere ur txoragarria?»
	—Naiago diat (dio erromesak)
	    Andra-Mari'n iturria.

			«...Birjiña Amaren magal santutik
			iturri garden bat doa.
			Egunean bein an ura edanda
			uso zuria dijoa.
			Jende guzia miran zegoan
			nora zijoan usoa.
			Ego txuriak an busti eta
			Paradisura dijoa.
			Ura an edaten duen anima
			Paradisura dijoa.
			Iturri artan bataiatu zen
			Kristo Erredentorea,
			Kristo Erredentorea eta
			guzion Salbatzallea».

	Mundu-atsegiñetatik
	    gorde nazazu edatetik.
	Bakar-bakarrik edan nai dizut
	    zure arako Iturritik:
	betidañoko Bizitzaraño
	    dijoan zure Ur bizitik.

Jesusek:
	—«Bai al dezakek, edango al dek
	    nere oñaze-edontzia?»

Erromesak:
	—Bai, edango det tantarik-tanta.
	    Indazu artan grazia!
	Atozte lagun Ama-Semeok
	    buka zadan Nekaldia!!

			«Izar eder bat ateratzen da
			urtian egun batian,
			urtian egun batian
			eta ura San Juan-goizian.
			Aren argitan ninjuanian
			Arantzazura-bidian,
			Birjiña Ama ta bere Semia
			topa nituan partian.
			Odola pranko ixuri zuen
			oñutsetan ta lurrian.
			—Ene Semia, eutsi zapatak,
			jantzi eidazuz oñian.
			—Ez, Amandrea. Largatu bedi
			onela nuan artian.
			Nik eriotza artu biar det
			Kalbarioko mendian,
			Kalbarioko mendian eta
			Gurutze gogor batian.
			Nik eriotza artu biar det
			Gurutze gogor batian».

	    Irudimenak ote sor?
	    Erromesa auzpez pozkor...
	Erdi-Aroai agindutako
	    Bidelagun Ama aor!
	Guruzpideko laugarrenean,
	    bidera Ama errukior!

Arantzazuko Amak,
bidera irtenda:
	    —Euskal-erromes gaixoa:
	    anbat sufritutakoa...
	Gauza aunditako jaioa eta
	    Jesusen anaitzakoa.
	Esku legunez ukendu nai det
	    nik zure kalbarioa.

Erromesak:
	    —Uste ez'eneko amesa,
	    iñolaz merezi-eza!
	Betorkit, o bai, ordu onean
	    zure gozo ta babesa,
	azkeneraño eraman zadan
	    nere pasio nekeza!

Amak:
	    —Bereala Arantzazu.
	    Gaur gauerako ostatu
	    nere etxean badezu.
	Gau-bijilia nere begirak
	    pozez gañeztuko dizu.
	Luzaro-gabe, Salbetarako
	    ara elduko gaituzu.

Erromesak:
	    —Gurtzipizio lenago.
	    Eta an Aita-Gurutzeko,
	odol-zauritan buru eta oin,
	    esku-zabal ni artzeko...
	Odol-zauritan esan nai diot:
	    «Ona ni zure antzeko!»

Gurtzipizio-gañean

Erromesak Sto. Kristori:
	    —«Or Zu, esku-oñak iltzez,
	    burua josita arantzez...
	Ni pekatari, ni pekatari,
	    emen nadukazu auzpez.
	Anai zaitzadan, anai nazazun,
	    miñez ni ere Zu legez...

	    »Odol-zauritan nabari
	    zure gorputz guzi ori
	ta urrena, aldiz, nabaritzean
	    odol-zauritan neroni,
	oi nere poza, Jesus anaia!
	    Ez det damu erromeri!

	    »Nola, bada, ene Yesu,
	    erromes joa ez poztu,
	neri begira zakustalarik
	    ain gozo eta maitetsu,
	zure aotik entzungo bai'nu:
	    anai zaitut, anai nazu!»

	    Orra Arantzazu, orra nun!
	    Erromesak lurrari mun...
	Santo Kristori auzpez baño len
	    erromesak ikus zinun.
	Orduntxe bertan kanpai-ots leunak
	    Salbetarako deitze zun.

	    Yerusalen! Yerusalen!
	    Zeru ta lurrak bat emen!
	Ama Mariak aukera zigun
	    lurreko zerutar lurmen!
	Pelegriñoak, besoak zabal,
	    or nola agurtzen zaituzten!

	    Besoak zabal... badirudite
	    Aitaganako opalkiak,
	Gurutzekoa'ri erantsita
	    euskal-opalgai berriak,
	giza-obenen barkagarritzat
	    Zeruari eskeñiak...

	    Elizarako tartea,
	    oraindik falta bidea.
	Lur santua auxe, santurik ba'da,
	    emendik arakoxea!
	Belaungorritan egin bear da...
	    Indarrik ote, ordea?

	Gorputzak ezetz, gogoak baietz;
	    gogoak aginpidea.
	Belaungorritan, are geigotuz
	    ordurarteko nekea,
	belaungorritan jetxiko zaizu
	    erromeri-sail luzea...

Elizan

	    Aldarean Andra-Mari,
	    urrez ta argiz dizkizari.
	Uso-egalda doa korutik
	    Salbea kanta-kantari:
	—«Gabon Jainkoak deizula eta
	    ongietorria zuri».

Erromesak:
	    —«Arrimallatan altuan dago
	    Birjiña Begoña'koa.
	Ala ta bere altuagoan
	    Birjiña Arrate'koa.
	Birjin danetan ederrena Zu,
	    Ama Arantzazu'koa!»

	    Ezagun dizut: zerori
	    zerade, bai, Andra-Mari,
	Ama eginda irten ziñana
	    bidera erromesari.
	    Tori, Andra-Mari, tori
	    nere miñezko Nekaldi!
	Eskein zaiozu zerorrek, Ama,
	    nere miña Zeruari!

	    Kandelargiak eundaka
	    urtzen, aitzen, ñirñiraka...
	Ateak itxi... Eliza illuntze...
	    Erromesa an gelditzen da
	bijilirako yoran-garretan,
	    kandelargi, aitu-nai'ka...!

GAU-BIJILIA
«Pauso santuak kontatzen»

	Igoera guruzpidea zan bezela, egoera Kristoren Nekaldi-berritzea izaten zan. Ori, gau-bijilian baitipat.
	Emen, orduko kanta-jardunak, penitentziketak, aldaretako irudi pasiokoiak..., eta euskal-kristautasunaren oñaze-zalea. Oñaze-zale ura, arrigarria bezin izugarria.

Izarñoak ernai ñirñiraz zeruan...
Lozorro mundua illunpe itxuan...
Damu-kanta, aldiz, an Eliz-barruan
Zerurantz bidazti doñu anpatuan...

Ixo, arran-otsen urrun-dilindala.
Gauaren ixillak magaldu dezala
itzartien damu-kantak eman-ala,
pilpiraz dardartuz ozkarbi zabala.

Amandre illargia: zuk bein ikus zenun
Jesus Olibet'en lagun-gabez itun
otoitzean larri... Aren otoi-lagun,
ona euskalduna; begira amen, entzun!

Gau-emalleak,
danak bat:
	—«Ermitatxo bat eidazu eta
	nerea izango zera zu».
	Zure eskaria, zure eskeñia
	gaur gauez zertu nai degu.
	Gau-emalleak ura lortzera
	penitentziz gatozkizu.
	Asma dezagun Ermitagintzan,
	Ama, lagun egiguzu!

Erromes-sail beltza ari da kantetan
eliza-barruko penitentziketan.
Damu-negarraren errautsa kopetan,
santutasun-miña biotz-begietan....

Eliza-betean errezo-marmarra
Eliz-jirabian, nekez, barra-barra
zenbait gurutzadun. Aietxen sugarra
miresten, txanda-zai, erromes-abarra...

Errosarioa naiz kalbarioak
bat-beste-atzetik guzien aoak;
ta irakur zer dion Ama Agreda'koak...
Tarteka, aringarri, kanta-zar gozoak:

Batek:
	—«Birjiña Amaren gaua da eta
	dasagun bere kantia.
	Nik kantauko dot kantia baña
	ondo erantzun, jentia.

	....Errodrigotxo juan zanian
	ardiengana mendira,
	antxe zegoan Birjiña arantzan
	artzaitxoari begira.

Danak:
	—Errodrigotxo Baltzategi'ko:
	ermitatxo bat eidazu,
	ermitatxo bat eidazu eta
	nerea izango zera zu.

	Nik zainduko tut zure ardiak
	belate garbi batean,
	belate garbi batean eta
	elorri onen aldean».

Ostiral-gauero bijili bereza.
Egun artan Yesuk Pasio nekeza
eramanaz sufri bai-zun Eriotza;
ta igande-goizean Berpiztea goza...

Ostiraletako bijili bereza:
Nekaldi-antzetan gau osoa luza
ta biamon-goizez larunbata-Meza;
Mezan jaunartzean Berpizkunde-poza!

Asiera dizu Benedicta'rekin.
Pralle-abesbatzak milla aingeruekin
buka bezin laister: «Agur, gure Erregin»,
ordun bijilia, nai duanak ekin.

Abe-Marikoan gau-ezkillak dulun:
—«Gabon, erromesa, Pake ta Osasun.
Kanpora illunpetan obe dezu ez jun.
Amaren etxean gau osoa iraun».

Gau-emalleak:
	—Damu dizugu oben egiña,
	damu degu pekatua.
	Barka zaiguzu Ama on orrek;
	barka, Gurutziltzatua.
	Begira emen zuen erria
	auzpez belaunikatua.
	Atozte lagun osa dezagun
	zuen Pasio santua.

Elizaren alde bat eta bestean
Pasio-irudiak, beren aldaretan...
Ta krisallu-tzarrak aien argiketan,
leñuru orizta banatuaz ketan...

Aldare batean, Jesus Pillareko.
Abe mokor bati lotua apalkiro,
borreroen zirti-zartak artzen dago...,
begiak dirdiraz eriotzeraño.

Gurutziltzatua, urrena, bestean,
aoa irikita eskari luzean...;
biotz ebakiaz, Ama an barrenean;
ta Santa Madalen negarrez lurrean...

Gau-emalleak:
	—Santa Madalen, Santa Madalen!
	askoren erakustuna,
	asko maitatu zenuelako
	Jainkoak barka zizuna:
	Guk ere baita nai degu maita
	t'eraman gurutz aztuan!
	Nai degu izan gurutzondoan
	iruron neke-lagunak.

Irugarrengoan, illobi santua:
albo-aldaretan geiena aipatua.
Emen noiznai dezu jende damutua,
Gorputz illari so, belaunikatua.

Neketako Ama, beste arakoa,
Semerik gabeko Doloretakoa;
begiak beera, lurrerantz dijoaz
non billa Aren ordez semez artzekoak...

Gau-emalleak:
	—Ar gaitzatzute gurutzondoan
	iruron neke-laguntzat.
	Kristau-Elizan izan gaitezan
	Kristoren Gorputz oso bat,
	martirio ezin ba'da re
	betoz samiñak guretzat.
	Anaitzat artu gaitzatzu, Jesus!
	Ama, ar gaitzatzu semetzat!

Aldare nausian Andre-Errugabea,
Seme Eroslearen lenengo Lorea,
oinpean zapalduz gaitz danen sugea...
Kristau-oñazeak nolako ondorea!

Maita oñazea! Orra San Prantzisko
zauri gordiñetan. Gurutzetu-antzo,
saiets-esku-oñak iltzeztuak dauzko...
Esango litzake dala beste Kristo!

Batek:
	—«Izar-argitan nentorrenian
	Arantzazura bidean,
	Birjiña Ama ta bere Semea
	topa nituan parean.

Danak:
	—Kontseju on bat eman zidaten
	Ama-Semien artean:
	on ta umilla izan nendilla
	munduan naizen artean.
	Gero e'nula damu izango
	mundutik ninjoanean.

Batek:
	Odola pranko ixuri zuen
	oñutsetan ta lurrean.
	—Ene Semia, eutsi zapatak,
	jantzi eidazuz soñean.

Danak:
	—Ez, Amandrea. Largatu bedi,
	onela noan artean.
	Nik eriotza artu bear det
	Kalbarioko mendian,
	Kalbarioko mendian eta
	Gurutze gogor batean.
	Nik eriotza artu bear det
	Gurutze gogor batean».

Eliza-barrena batera bestera
gurutza-lorrean, Jesusen antzera,
txandan dabilkizu erromes-billera
penitentziketan gauetik goizera.

Zein baño zein danak alkarren leiean
penitentzi-kera berrien naiean.
Batzun-batzuk soña zigortzen saillean
Pillarekoaren aldare-aurrean.

Besoak zabalik diraute geienak,
gurutzatu-gisan bi esku gallenak...
Ez du aitzakirik tresnik ez duenak:
ontan daduka nun agortu lerrenak.

Esku-oñetatik kate latzak narres
dabiltz beste zenbait odolez ta nekez...
Aitortu-aurreko ilduren bitartez
Jainko-aserrea baretzen da errez.

Damu-txingarretan erre pekatuak,
samin-odoletan garbitu erruak,
semez artu gaitzan Ama nekalduak,
anaitzat ar gaitzan Gurutziltzatuak.

Gau-emalleak:
	—Zure kupirak, zure begirak
	gozatzen digu samiña.
	Baña, Amandrea, utzi zaiguzu
	luzatzen Jesusen Miña.
	Zuen Gurutze-Opariakin
	gure auxe bat egiña,
	alaxe soilki izango bai da
	Aitarenganako diña...

Luzatzen, luzatzen eusko-opaltzallea
bere buruaren Nekaldi luzea...
...Ñirñiraz malkotan begira izartea;
Zeruak erruki euskal-oñazea...

GAU-BIJILIAN IÑIGO
Passio Christi, conforta me

	Gure bezelako Erri santuari bazegokion diñezko seme santu-aundi bat. Ona emen Loiolakoa, beretarrakin bat eginda, ondo euskalduna, ondo gurea...
	«Aita San Iñazio»ren bitartez lortuko du euskal-fedeak Amaren eskaria: ermitatxo bat eidazu. Eta eskeñia: nerea izango zera zu.

Amandre Illargia: zuk bein ikus zenun
Jesus Olibet'en lagun-gabez itun...,
iru apostolu lo zeudela, zurrun...
Ona Euskalerri Aren otoi-lagun!

	Atzerritar bidazti,
	munduan-barrena
	Erri ez-ezagunen
	billa zoazena:
	atoz Arantzazuko
	eliza-barrena,
	emen arkiko dezu
	euskal-Sinismena!

	Ta zuk, Konpostela'ra
	zoazen urlia,
	ez uste euskal-jendea
	dala ain basatia.
	Ez, nondik kalte egingo
	bizi dan piztia...
	Antziñan ala ba'zan
	gaur ez alegia!

	Santa-Tria portura
	bein eldu-ezkero,
	ez kanta euskaldunen
	kontra asma-alik oro.
	Ikus euskal-anima
	lenik emen; gero
	aren aunditasuna
	aipa baietz bero...

Erromes-sail beltza ari da kantetan
eliza-barruko penitentziketan.
Damu-negarraren errautsa kopetan,
santutasun-miña biotz-begietan...

Eliza-betean errezo-marmarra...
Eliz-jirabiran, nekez, barra-barra
zenbat gurutzadun. Aietxen sugarra
miresten, txanda-zai, erromes abarra...

Zein da, zein ori?
			Zaldun gazte bat,
	jantzian jauntxo-dirdira,
	erromesakin nasian dabil
	gau-bijilien arira,
	zer kantatzen dun, zer egiten dun
	bere erriari begira...
	Jantzian jauntxo-dirdira eta
	biotz-begitan pilpira.

Gau-emalleak:
	—«Ermitatxo bat eidazu eta
	nerea izango zera zu».
	Zure eskaria, zure eskeñia
	lortzen emen gabilzkizu,
	Ama-Semeon Pauso Santuak
	berriztu eta berriztu...
	Asma dezagun Ermitagintzan,
	Ama, lagun egiguzu!

Iñigo zaldun Loiolakoa,
Iruña'n elbarritua,
senda orduko erabat utzi
mundutar bizimodua
t'ona Arantzazun, Jainkoagana
zearo onbiurtua,
erriagandik orain ikasten
santutasun-elburua.

Iñigo zaldun Loiolakoa,
beste iñor baño geiago,
zartallu latzez soin-zigorketan
erruki-gabe jo ta jo,
euskal-anaien santutasuna
izpiz-izpi idosten dago,
aien onurak eta jardunak
jaso nairik areago.

«Nik santu nai det» —esana zuen
Loiolako jauretxean
Andra-Maria Jesus Aurrakin
ager zitzaion batean.
Jerusalen'en alkartzen dira
santu-bideak batean.
Jerusalen'a asmoa artu zun
kristau-erromes legean.

Jerusalen'a asmoa, baña
ez lendanik Jerusalen.
Andra-Maria Jesus aurrakin
aztuta utziko al zuen?
Arantzazun gau bat emango zun
Jerusalen'a baño len
Birjiña Amari eskerrak eman
ta biderako indartzen...

Iñigo zaldun Loiolakoa
igo zanean Mendira,
antxe zegoan arantzan Ama
Lensemeari begira:
—«Iñigo zaldun Loiolakoa:
ermitatxoa eidazu,
ermitatxoa eidazu eta
nerea izango zera zu».

Gau-emalleak:
	—Zure Amatza eskein zenigun
	gu seme izaten ba'gera.
	Emen gauzkazu penitentzitan
	izarretik-izarrera,
	alik lasterren eldu nairikan
	zure diñak izatera...
	O, nai bezela, santu ba'giña
	aurkezteko or aldarera!

Iñigo zaldun Loiolakoa
igo zanean Mendira,
gizaldi danen euskal-Fedea
ere zai zegon begira:
—«Iñigo zaldun Loiolakoa:
euskal-Eliza osazu,
euskal-Eliza osa dezazun
gure Santu nai zaitugu».

Gau-emalleak Amari:
	—Erri santutan santuena guk
	zu-lagun izan nai degu,
	Ama beraren seme berdiñak
	gaitezen Jesus eta gu.
	Onera arteko besolaguntzat
	bidera irtena zaitugu.
	Aurrera ere santu-bidean,
	Ama, lagun egiguzu!

Lastargi-su bat, Sanjuan-su bat
gau illunean piztua
degu onako gau-bijilian
euskal-fede gogatsua.
Onen argira, gure Iñigoren
santutasun-elburua
egunabartzen, zeru-gorritzen,
argiagotzen dijua...

Gau-emalleak:
	—Begira gaude or aldarean
	gure Aita San Prantzisko...
	Gogoa bai guk, indarrak falta,
	aren mallara igotzeko.
	Grazia iguzu Jesusen miñak
	ark bezela geuretzeko.
	Grazia iguzu izan gaitezen
	San Prantzisko'ren antzeko...

Egun-urratze paregabea
Iñigok goiz artakoa!
San Prantziskoren egikizuna
berbera berritzekoa,
—«San Prantziskok bai, nik zergatik ez?»
leietan dago gaixoa,
bere Erriari nondik iritxi
garaipen aundiagoa...

Iñigok:
	—«Santutasunik aundienera
	San Prantzisko bai, ta ni ez?»
	Jerusalen'a joango naiz ni
	Jesusen billa erromes;
	emen natortzu, esango diot,
	Euskalerriaren partez,
	orain arteko, gaur ta geroko
	euskaldun danen izenez...
	Artu gaitzatzu danok anaitzat,
	nekalkide gaituzunez...

Gau-emalleak:
	Euskal-etorki guzia degu
	Zugana guruzpidea.
	Ez degu iñoiz bildurtsi guk
	oñazea ta nekea.
	Gogo dizugu biarko Mezan
	gure buru-opaltzea.
	Opaltzalle bat, Santu bat bear
	artarako guk, ordea!...

An digokio Amari Iñigo,
begi-biotzak galdatan,
mallatan-gora aldareraño,
ezpañak zerbait izketan...
Atzetik beira, euskal-fedeak
somatzen du bere-baitan
uraxe dula bere Santua
euskal-Amaren gradatan.

Iñigo santu Loiolakoa
igo zanean oindira,
gizaldi danen euskal-Fedea
an zegokion begira.
—Iñigo santu Loiolakoa:
euskal-Eliza opaldu,
euskal-Eliza opal dezagun
«bitarteko nai zaitugu».

Urrun-abotsak:
	    Zeru-deiaren adira
	    eldu kristauak Mendira,
	Semetzat artzen gaituan Ama
	    'ren Opalmai nagusira!
	Loiolarekin euskal-bideak
	    emen gallurtzen bai-dira!

...Esku bat luza bere Erriaruntz,
bestea Amarenganatu,
ta an dago gradan otoi bizian
Sorterri-alde leiatsu:
—«Zure ta nere Euskalerria
nekalkide emen daukazu.
Anaiak ditut. Egin nazazu
Erri santu onen santu...

Gau-emalleak:
	—Iñigo santu Loiolakoa,
	euskal-semetan Lenseme:
	odolezkoen patroi zaitea,
	patroi eta opaltzalle.
	Gure erraietan eldumin dagon
	ametsa zerorrek bete.
	Gure izeneko otoi bizi bat
	zaitzagula, Amaren aurre!...

Iñigok:
	«...anaiak ditut. Ni izango naiz, ni
	Erri santu onen Santu.
	Berak ezin dun Ermitagintza
	neronek nai det osatu.
	Nik egindako guzia berak
	egiña izan bekizu.
	Garbi izango naiz: tori zinitza,
	gure Ama-Arantzazu!
	Tori nere zin-opariakin
	euskal-Oparia! Artzazu!

(Jainko-arnasez santu-bidean
gure Iñigo berria
Jerusalen'a abituko da
biamon-goizez, abia
Jesusengana ekarri-arte
Europa, mundu guzia...
Jerusalen'a, mundu guzira
Arekin Euskalerria...)

ALKARRIZKETA
Iñigok eta Arantzazuko Amak

	«...biderako indarrak artzen».
	Aurreko kanta'ri eraskin bat dezu onako «erromantzea». Gaubijili-barruan txastatu bear da.
	Iñigok santu izateko gogoa bai, baño bere gauza-ezaren kezka agertzen du.
	Ama Birjiñak eta euskal-fedeak damakiote indarra.
	Ama Birjiñaren poza, seme ura ainbeste aundiko santu eginda, alde aurrez, ikustean.
	Azkenik, Iñazio santuak eskeintza dagi: bere buruarena, eta bere Erriarena.

Amak:
	Iñigo zaldun Loiolakoa:
	ermitatxoa eidazu,
	ermitatxoa eidazu eta
	nerea izango zera zu.
	Iru latatxo, zazpi tellatxo
	oiek gutxitxo dituzu.
	Euskal-Elizak, euskal-fedeak
	aundiagoa bear du.
	Zurekin dagon Euskalerriak
	«bitarteko zu nai zaitu».
	Berez ezin dun Ermitagintza
	zurekin nai du osatu.
	Orretarako egingo zaitut
	Erri santu onen Santu.

Iñigok:
	Zeruan eder izarrak milla,
	Zerura deika lurtarrai...
	Mundu-zalea utzi nunetik
	amaikatxo gau-ordu bai
	emana nazu, begiak malkoz,
	aietxei begira ernai.
	«Gure ñirñara baño gorago,
	—izarrak digute esan nai—
	gure ñirñara baño gorago
	Jaingoa dago zuen zai.
	Santutasunez bakar-bakarrik
	zindezteke onaño garai...»
	Izarrak milla begiratzean,
	ezin eutsirik malkoai,
	nere goi-miñak damu bat zizun:
	gorputz aztunaren garbai,
	nere goi-miñak keja bat zizun:
	ez izan aratzeko gai!

	Zure itzak, Ama, gaur entzutean,
	alaxe naukazu, ez-bai.
	Euskalerriko santu izatea
	gogoak bai, gogoak nai.
	Baña gogoak damu bat dizu:
	anbat pekatuen garbai!
	eta gogoak keja bat dizu:
	ez izan artarako gai!

Amak:
	Jentil-aroko Euskalerria,
	siñeskerien loipean,
	argaiztoa ta gorrot beltza
	beste gabe biotzean,
	noragabeko landerbidean
	zetorren aldi batean.
	Nere Erri santu egingo zanik
	nork esan bear zukean,
	bidera erten nintzaion-arte
	Arantza onen gañean?
	Euskal-Kondairak laugarrena zun
	orduan gurutz-bidean.
	Nik donetuta emen daukazu
	orain, zurekin batean,
	Opalmai ontan amaika-amabi-
	-garrenak lortu naiean...

	Andre-Maria Jesus Aurrakin
	oroitzen jaiotetxean?
	Bai, zuri ere irten nintzaizun
	laguntzen senda-bidean.
	Aurrera ere neronek santu
	egingo zaitut, arean.
	Nere laguntzaz oro daikezu
	Jesusen banderapean.
	Jesukristoren banderarekin
	mundura zoazkenean,
	oroi Erria, bere gomutaz
	indartsu senti zaitean;
	oroi, Erri au dijoazula
	gogoz zurekin batean,
	...Santio baño argiagoko
	mixiolaria-bidean...

Iñigok:
	Izar artean aratz dijoa
	Santiago'ko bidea...
	Aren luze ta dizdiratsua
	ba'nu nere adorea,
	bai gozagarri litzaidakela
	zure esana betetzea!
	Aragi-griñak, zaldun-ametsak,
	Loiolako jauretxea,
	dana ukatuta, lei bat bakarra
	dizut, besterik gabea:
	Zu ta Jesusen, Zu eta zure
	euskal-semen ohorea.
	Gogoa bai nik eder ta luze...
	Nolaz iritxi, ordea?
	Nerez dagona agintzen dizut.
	Indazu al izatea!
	Betorkit zure laguntza. Betor
	neretarren alkartea.
	«Sorterriaren erreguetan
	bear det, bezat partea»...
	Oroi nazala, oroituko det
	abenda zorikidea.
	Beti gogoan eramango det
	nere Euskalerri maitea,
	nere Euskalerri maitea eta
	Arantzazuko Fedea,
	Arantzazuko Fedea eta
	gaur-gaueko mesedea.
	«Jainko-aintzarik aundienera»
	banoa, euskal-semea.
	Euskal-yorana Santiago'ko
	bidea añakoxea!

Amak:
	Atzo ta gaur'ik, naiz gerokorik,
	ez du zeruak bereizten.
	Betiraunetik une berean
	nabari dizut dena-den.
	Xotil eta apal orain zaudena
	ba'ziña legez edozein,
	Lutero'n kontra ikusten zaitut
	Erroma'ko Santu guren.
	Oi nere poza euskal-seme bat
	dedalako Santu guren!
	Ama-pozaren parre eztiena
	ezpañetan zait loratzen.
	San Prantziskoren parean zakust
	Kristoren alde jokatzen,
	zure semeak mundu guzian
	gero ta ugariagotzen,
	mundu guziko luterotarrak
	zure oinpean zapaltzen...
	Ene Iñigo orrek ez dezu ikusten,
	edo beintzat ez somatzen,
	Pedro'n ontzia ekaitz-artean
	itxaso-gain beti gallen,
	Batikano'ko ikurrin deuna
	lau aizetaratuz lerden...,
	ta aren ondoko euskal-ontziak
	«Loiola-Arantzazu» izen?...

Iñigok:
	«Euskal-eliza osazu eta
	nerea izango zera zu».
	Zure eskaria, zure eskeñia
	lortzeko gertu naukazu.
	Zure ta nere Euskalerria
	laguntzalle emen daukagu.
	Anaiak ditut. Ni izango naiz, ni
	Erri santu onen Santu!
	Berez ezin dun Ermitagintza
	neronek nai det osatu.
	Nik egindako guzia berak
	egiña izango dezu.
	Garbi izango naiz: tori ziñitza,
	danon Ama-Arantzazu!
	Tori nere zin-opariakin
	euskal-Oparia! Artzazu!!

EUSKAL-MEZA

	Ostiral-gauean asitako bijilia larunbata-goizean bukatu oi zan, Sortzez-Garbiaren mezarekin.
	Denbora guziak antxe pillatuz, euskal-Kondaira osoa («Jainkoaintzarik aundienera» arildua) Meza uraxe entzuten dago, Loiola'ko lensemearekin bat eginda.
	Meza-barruko jaunartze artan lortzen degu Juan ebanjelariaren Kalbarioko: ecce mater tua.
	Ama zaitugu! Seme gaituzu!

Aizkorri-gañean Goizak eguzki-min...
Illargia, artean, gauaren erregin...
Izarñoak ere, poz-dardaraz, biguin,
aingeru bai'liran, zerutik ikusmin...

Erromes aituak, elizaren barren,
kantak atertuta, lerren baño lerren.
Aitor-jaunartzeko gertugo ditezen,
damu-txingarretan obenak erretzen...

Amadre Illargia: oraindio ez jun;
zure ezpañetatik nai dizugu entzun
beste Erririk ba al dan, ikusi al dezun,
onek aña Jesus maite dunik iñun...

Kanpantorre-goitik matutiak agur:
—«Egunon, erromes. Gauari ez bildur...
Goizarekin poza badatorzu labur...
Gaurko Mezan dezu ondasunen itur...»

Irurak aldean pralle-errezkada
kandelargi banaz aitorlekutara...
Erromes jendea, zirrara ta ikara,
barkapena-eske aien oñetara...

Kanpai-ots-egara, ozen, dilindari,
Pazko-Piztearen irrintzia iduri,
mendiz-mendi doa, Mezaren geznari...
Esna-berritu da lo zegon izadi!

Sortzez-Garbiaren larunbata-Meza!
gaur-jardun osoko itxaron-amesa.
«Neke-ondoz poztu, poztu, erromesa»
sarrera-doñuan koruak dabesa.

Urdiñez errezkan iru mezakoak;
txuriz, aien ondo, iru lagungoak.
Prallen abesbatzak eta organoak
zein baño zein doñu zerutarragoak.

Euskal-Meza degu. Goiz-egunsentira,
Loiola'kin danok gauzkio begira.
Gizaldiz-gizaldi Meza aren dizdira
dardaraz zabaltzen doa Edestira...

Aitortutako pekatariok,
gau-bijiliaren ondoz,
Pasio-osteko Berbizte-billa
orain jaunartzera gatoz,
Jesukristoren irabaziak
mezon xurgatzera gogoz.
Aitortutako pekatariak,
miñak utzi, dezagun poz.

Egunsentiko len-argitara,
egatan ara-onera,
txori jolasti-esnaberriok,
kanta gurekin batera.
Ereserkia jaso gurekin
zeruaren goienera,
Bizitz-berrira pizten gaituan
Jainkoaren aldarera.

Laño ta lurrun, aize ta arnas,
bizitz-marmaririk oro,
esker-onaren agergarritzat
zerura igo bai igo.
Jainko-iguzkiak giza-laiotza
Mezerdiz argituz gero,
naiz zeru naiz lur begiratzean,
oro eder..., oro Jainko!

Aintza zeruan Jainko onari,
aintza bai, azkengabea.
Eta lurrean gogo oneko
gizonentzako pakea.
Jainko izatea utzi gaberik
da Kristo gizasemea.
Jainkoa Jainko, gizonok gizon,
Mezan degu alkartea!

Gizadiari aspaldi batez
emandako Zoriona
gutxi bai'litzan, Arantzazura
agertu zitzaigun ona.
Palestina'tik Errege ta Anai
genun gizon guziona.
Aloña-Amaren besoetatik
baitipat euskaldunona!

Zer dala-ta Zu, Jainko-Gizona,
gure-baita elkorrera?
Zeru ta lurren Egille bera
aur gaiztagiñen barnera?
Ardo-ogi-itxuran, zure maitea
norañokoa ez ote da!
Iñolaz ere Zu gure-baitan
artzeko diñak ez gera!

Atoz, alare. Zure janariz
Jainkoz jantzi gure utsa.
Zuk, ez beste iñork zornetzen bai-du
ta ezilkortzen bizitza.
Zerau zeranez gertatu diran
egintza aundi danen giltza,
Zuk damaiezu euskal-ametsai
arnasa eta biotza.

Beti gurekin ibil zatzaigu
noranaiko txangoetan,
zure laguntza ta eustapena
luzatuz premi danetan.
Nola ez, bada, guk Zu aintzatu
zertu-ala egintzetan?
Meza bat dezu, ain zuzen ere,
euskal-Kondaira mendetan!

Erlijioa izan da beti
gure elburuen bulkoa,
gure elburuen bulkoa eta
lei ederrenen auspoa.
Jainkoa degu lemazain eta
jomuga ere Jainkoa.
«Jainko-aintzarik aundienera»
gure nondik-norakoa.

Jainko-aintzarik aundienera
amaikatxo euskal-seme
junak dituzu mixiolari,
beste asmorikan gabe...
Lei orrek berak bultza oi zitun
lur-billatzalleak ere:
Lur berriakin animak billa,
Zugana ekarri arte!

Aundia ba'da euskal-kondaira
gizonen ikuspegi'ra,
aundiagoa derizkiogu
Jaungoikoaren begi'ra.
Aintza-aparrez Elkano-ontziak
inguratzean lurbira,
aren gañetik Goi-lemazaia
zaintzen bear da begira!

Zure begitan begiko gera
—poz degu gogoratzea.
Jainko-begitan kristau-erririk
kristauena agiz gurea.
Siñeskorrean, biotz-garbian,
tolesgabean..., umea.
Adore bear danean, aldiz,
Erri zail, gizon, trebea.

Euskaldunik bat dan bakoitzagan,
an bada kristau pijo bat.
Kristautasunik ez dunak
euskaltasunik ere ez anbat.
Bizia, arnasa, ogia..., zer ez
zeru Zu, Jainko, guretzat?
Euskalerria Zuretzat dago,
zure eskuko mirabetzat!

Mendi-artean zerura-beira
bizi dan erri apala,
ez du munduak uste Euskalerri
ain zorioneko dala.
Oitura onez, sinismen beroz,
Zu Jaun ta Jabe zaitula,
zeren bearra du euskaldunak
jakiñik maite dezula?

Kalbario-mendi

Jainko-begiak Kristo du soilki
maitagarri Beraz-kanpo.
Begitartea Ari bakarrik
Aita-Jaungoikoak dio;
ta Arengan, Aren dirdai diranai:
Andra-Mari'ri lenengo;
ta Aren Gorputza osatzen degun
kristau guzioi, urrengo.

Jainko-begiak Golgota bezin
ez dakus aintzagarririk.
—Nork aintza diñik Aitari eman
Jainko-semeak ez-ezik?—
Mendi artantxe ikusten gaitu
gizadi dana baturik,
maitagarrizko Sendi bakar bat
Jesusekin osaturik.

«Orra or zure semea» —an dago
San Juan Amaren ondo.
«Orra or zure semek» —an ere
enderri guziak tinko,
Jesukristori il-Oparian
nork geiago lagunduko.
Sufrimentuan zein aundienak,
aiek Jainkoak gogoko!

Erromarekin an dago Itali:
santu-saldo ugaria...
Kruzado-jantziz jakin-dirdiraz
San Luis'ekin Prantzia...
Bana-banaka an Erri danak;
Europa, mundu guzia...
Arantzazukin, Loiolarekin
an ere Euskalerria!

Iñigo dala Opaltzallea
ta Arantzazu aldarea,
Gurutziltzatu-biran an dago
Euskalerri min-zalea
albo-albotik Jesukristori
eskeintzen bere nekea:
—Meza bat danez, artu Zuretzat
euskal-Kondaira betea!

Kalbario mendian
euskaldunak Jesus ilzoriari:
	—O gure Jesus Salbatzallea:
	anaitzat artu gaitzatzu,
	Aita-Jainkoak begira gaitzan
	begitartez Zurekin gu.
	Gure Edestia Ermitagintza,
	zure Gorpuzgintza dezu.
	Andra-Mariren seme gaitezen,
	anaitzat artu gaitzatzu...

Arantzazun, gau-emalleak
larunbata-mezako jaunartzean:
	—O gure Jesus Salbatzallea:
	orain bai anai zaitugu.
	Gurea zera, zureak gera,
	gurea Zu, zureak gu.
	Gure euskal-mezak ta zure Mezak
	zure ta nere'rik ez du.
	Jainko-begitan Opari bakar
	yadanik egiten degu.

Ta Andra-Mari'k, Errodrigori agindu ziona
kunplituz, Euskalerria seme-semetzat artzen du:
	—Ene Euskalerri, txit enetxoa:
	nere-nerea zera zu!
	Miñak maitatzen dakizulako
	miña poz biurtu zaizu.
	Miñak maitatzen dakizulako
	zaitut orren zoriontsu...
	Ermitatxoa ein didazunez,
	seme zaitut, Ama nazu!

Amandre Illargia: yadanik erantzun,
zure ezpañetatik nai dizugu entzun
beste Erririk ba al dan, ikusi al dezun,
onek aña Jesus maite dunik iñun...

Larunbata-mezaz eldu da azkenera
erromeriaren oi dan arabera.
Erromesak itzul norberen etxera;
ez danak: Iñigo Jerusalen'era...

Zapatu-goizaren egurats zolia!
Barruan poza ta Jaungoiko-grazia;
kanpoan, argitan zoro, eguzkia...
Bai eder zerala gure Euskalerria!

Itzali izarñoak, zeruaren oztin.
Illargiak agur, gelditzerik ezin...
Euskal-Eguzkiak irteera Aizkorrin,
kondaira-gañaren gallurrerako miñ...

«AGUR, JESUSEN AMA...
Itzuleran poz

	Oraindañoko miñak orra poz biurtu. Jainko-graziz berrituta, orain erromesa kantari dijoakizu Arantzazutik etxerakoan. Kantari kondaira guzia ere Arantzazuko Amari.
	«Zuk zer dezu, Arantzazu...?» —galdetzen du kantak.
	Izan ere, ainbeste ta ainbeste kantazar goxo dira eusko-folklorean Arantzazuri-buruz. Aor beste zenbait santuario, euskaldunaren ondo gogokoak: Urkiola, Aralar, Lezo. Ta kanta-alerik ere ez dute izan eliza ospatsu oiek gure aurrekoen aoan.
	Arantzazuko Amari, berriz, euskal-probintzi guzietatik zuzendu izan zaio poemarik bikañena, nondik baño nondik ederragoa.
	Esan, bada, beraz, onako poema au (irakurtzen ari zeran au) ez dala iñorena ez nerea. Baizik Erriarena!
			«Euskalerria poema bat da
			Andre-Mariaren opaz».

    Kantuak, pozaren egaz,
    egatan goiza argituaz!
Arantzazutik etxerakoan
    erromesak kantuz doaz.

			«Agur, Jesusen, Ama,
			Birjiña maitea;
			agur itsasoko izar
			diztiatzallea;
			agur zeruko eguzki
			pozkidaz betea;
			agur, pekatarien
			kaia ta estalpea!»

    Bi beso lez bi errezka,
    —prantziskotarren besarka—
eliz-atera bidelaguntzen
    pralleak, azken-agurka...

    Ta erromesak an dijoaz
    goizaren lau bidietaz!
Aupa ta eupa, etxerakoan
    erromesak kantuz doaz...

	auzora daramatela,
	miragarrizko bezela,
Andra-Mariren iturri-ura
	edo ogia, bestela.

			«Baña, zugandik alde
			biotzak ezin du.
			Zuregana dijoa,
			Zugan bizi nai du.
			Birjin paregabea,
			bedeinka nazazu.
			Agur, Ama nerea,
			agur, agur, agur».

    Kantuak, pozaren egaz,
    egatan goiza argituaz!
Jainko-grazian dijoazenak
    poza apartzen dute kantaz.

    Kanta: doai zerutarra,
    barru-pozaren aparra!
Gauak eder du izarra. Auak
    ederrago kopla-zarra.

			«Birjiña Arantzatzuko,
			lora ederrari
			graziak ta alabantzak
			emaiten nator ni.
			Asko etorten gara
			munduaren kabutik,
			asi Prantziyan eta
			Españi guzitik.
			Danok bidaltzen gaituz
			txit konsolaturik,
			lenengo konfesatu
			ta komulgaturik».

    Urretxindor kantaria,
    baso-basoan gordia...,
gau eta egun ospatzen da ari
    maiteñoa ta kabia.

    Euskalerri kantaria,
    baso-basoan gordia...
Amaganako aintza-kantetan
    dijoakizu bizia.

			Kantuz sortu naiz eta kantuz nauzu bizi
			Kantuz ez duta, beraz, hiltzea merezi?
			Kantuz eginez geroz, munduian bizia,
			kantuz egin bear dut, ontsalaz, hiltzia;
			kantuz eginen ere zeruan sartzia...

    Zoragarrizko nasian,
    etxera-bide argian,
euskera-mota berezienak
    entzuten dira mendian.

Gipuzkoarrak:
	Gure Ama Birjiña
	Arantzazukoa
	laguntzalle ona da ta
	danon gogokoa.

	Arantzazun dagoan
	santa ta santuak
	beti izaten ditu
	kanta ta kantuak.

	Arantzazu-mendiko
	krabelin gorriya.
	Neskatxa muxu-gorri
	engañagarriya.

	Arantzazu-mendiko
	paguaren onduan
	Birjiña Santisima
	nedukan goguan.

	Arantzazutik nator;
	auxe nere poza;
	antxen ikusi bai-det
	pralle kaskamotza... t.abr.

Bizkaitarrak:
	Mundu onetan gura dabenak
	zeruko lorak ikusi
	Arantzazuko mendiyan-gora
	biar dau bidia ikasi.

		Bedarrik ederrena
		soluan gariya;
		Andrarik ederrena
		Birjiña Mariya.

Laburditarrak:
	Eskualdun fededunak, zahar eta gazte,
	Amaren laudatzera lehia zaitezte.

		Arantzazuko Birjiña,
		Ainhoa zaintzen duzuna;
		ametan zu samurrena,
		zure aurren zoriona.
		Zaituguno maitatuko
		ez zauku deus faltatuko.

		Zu zare zu, o Maria,
		sokhorri miragarria,
		girixtinoen argia,
		oi izar maitagarria.
		Bai zuri gure begia
		beha dago atzarria.

    Zuk zer dezu, Arantzazu!
    ames-kabi, erti-leku?...
Euskalerria oso-osorik
    kantari dijoakizu.

    Izena bera —Arantzazu!—
    kanta ederrena dezu.
Itz bakar ori mintza orduko
    kantari jartzen gaituzu.

    Izen ori, —Arantzazu!—
    mintzatzen ezin aspertu.
Ama-izenak duen goxoa
    zuk euskaldunentzat dezu.

			Arantzazu, Arantzazu,
			itzik eztiyena,
			euskaldunak biyotzez
			maite zaitubena;
			gure erreguetan
			zu zera aurrena.
			Bedeinkatua izan
			bedi zure izena.

	    Euskal-bertso ederrena
	    Arantzazu'ren izena.
	Lenen-puntua Amak eman du;
	    osa semek bigarrena.

	    —Kantuak, pozaren egaz,
	    egatan goiza argituaz!—
	Zar eta gazte, euskal-semeak
	    osatzen kantari doaz.

			Ara emen bertsoak
			oraingo berriyak,
			Ama Birjiñarentzat
			konsolagarriyak.
			Bidian kantatuaz
			joateko jarriyak
			Asteasun bizi dan
			Pello errotariyak.

Naparruako gazte batek,
Arantzazun ezagututako
maiteari agur dagio,
urrengo urterako itz-emanaz:
	Panplonan-bera banoa eta
	zer gogo dezun esazu.
	Zinta eder bat biali idazu
	borondaterik ba'dezu.
	Adios, bada, dama noblea,
	Arantzazura arteko
	Antxe egongo naiz, besoak zabal,
	zatozenean artzeko.
	Arantzazura erromerian
	eldu-den urtez etorri,
	amoriozko begi ederrak
	erakutsiaz elkarri.

Bestelako unkigarria izaten da aitona zarren azken-agurra, berriz Amatxo ikusterik ez dutela izango igertzen dutenean eta azkeneko muñotik, malkoa ezin gorderik, otsegiten diotenean: Agur, Josafat'eko zelaira-arte!

			Aurtengo onekin berrogei ta bi,
			natorkizula urtero.
			Gaurgero ezin bixitatu al
			izango zaitut berriro.
			Negarra darit akordatzean
			e'tzaitudala ikusiko.
			Josapat'eko zelaira-arte!
			Orduntxe zaitut espero!

	    Katabera, Urrexola.
	Ara ezkero, beñola,
	    begiz galtzen da Arantzazu urrun.
	    Jaunak urteon deiola!

			Arantzazutik baguaz.
			Agur; gure Ama;
			nere amoriyuak
			orrera narama.
			Danontzat eskatzeizut
			osasuna ona.
			Grazi ori bialdu
			ezezu gugana
			berriz ere etorri
			gaitezen zugana.

			Etxe-aldera asi
			genduben burrunda.
			Tristura aundiya niyon
			jendiai barrunda,
			atzera begiraka
			mendiyan-gora junda
			alkarri galdetubaz
			gure Ama nun da.
			Guk zenbat maite degun
			ortik ezagun da.

Kataberako gañetik

    Katabera'ko gañetik
    —nuk arki balkoi oberik?—
itxasoraño nabari dezu
    Euskalerria osorik.

    Erri otxan paketsua,
    Jaungoikoak maitatua,
eliz-fabrikaz goratzen dago
    etengabeko kantua...

    Mendiak, beso antzera,
    zutituz, Zeru-goiera;
ibarrak, errai-antzo, zabalik
    Jainko-graziak artzera.

			Ara zer alai dagon
			gure Sorterria,
			baserritxoak nunai
			ta nunai pakia,
			mendi-gain bakoitzean
			txabola txikia,
			artalde bat ondoren,
			gero, gurutzia!

    Menditan, baserritxoak.
    Baserrin, seaskatxoa.
Seaskatxoan, amak zainduta,
    irriparrez lo aurtxoa...

			Birjiña Arantzazuko
			    Amatxo nerea,
			ez eidazu mudatu
			    au nere semea.
			                  Loo...

    Kataberan, Arri-urdin.
    Olloak txitak ez bezin
maiteki Amak eusko-aurloa
    zaintzen du emendik, biguin...

    Arantzazuren agurra
    dakartzugu, eusko-lurra,
Arantzazuko agurrarekin
    Amaren zaingo xamurra.

    Euskalerri urrumatzu;
    zorionekoa bai zu!
Negar egiten dakizulako
    miña abesti biur zaizu!!

    Andra-Marik zaitu seme.
    Yesuk, aldiz, anai maite.
Jainko-graziak zauzka kantari!
    Iraun kantuz beti-arte!

		«Xoriak, zuen oianetan
		lauda ezazue Jauna;
		aipha haren ontasuna
		inguru guzietan.

		Ez bedi entzun bazterretan
		zuen musikarik baizik;
		Jaun onaren ohoretan
		ez bara kantatzetik.

		Arditxoak, bazka zaitezte;
		ene zuen zoriona!
		goiz-arrats ari zarete
		laudatzen Artzain ona.

		Zuek, haize maitagarriak,
		harraboxik eztienez,
		munduan egin ahalez
		emotzue graziak.

		Phausurik gabe itxasoa
		orroaz borthizki dago;
		bainan ez du gutiago
		ohoratzen Jainkoa»...

    Kantak, kondaira argituaz,
gizaldiz-gizaldi doaz!
    Euskalerria poema bat da
    Andra-Mariaren opaz.

    Zuk zer dezu, Arantzazu!
    Zeu zerala lenen-puntu,
Euskalerria gizaldietan
    kantari dijoakizu...

AMA ZAINDARIA
(Mirariak)

		«Ama zera-ta semien alde
		zuk zer egingo ez dezu?
		Gure samiñak gozatutzeko
		zaude bai or Arantzan-ZU!»
			(Fr. Antonio de Arruti)

	Ama degunez, Zaindari azaltzen zaigu orain Andre-Mari, semeen alde mesedeak eta mirariak egiñaz.
	Emen bost aukeratu zaizkizu beste ainbat probintziri egiñak, aurretik, (lenengo puxketan) siñeskun edo asele bat dutela.

Gaixorik nun? Egalari
sendatzera Andra-Mari.

		«Iturriak badaki,
		kañabera nun den»;
		Andra-Marik ere bai
		gaixorik non duen.
		Aietxen etxez-etxe
		gauero da ibiltzen,
		Arantzazu utzita,
		eriak sendatzen.

		Gaixorik dan orduko,
		egan aidez-aide
		an dezu Andra-Mari
		aldatua araxe.
		Gaitzen bat nun ote da?
		premirik nun ote?
		Andra-Mari egatan
		ara sendagille.

		Anbat luzeko bidez
		zerutik jetxia,
		gaixo-gelan sartzen dan
		Artizar-izpia...
		Bai bidazti biguña,
		bai maitagarria,
		oian dagonarentzat
		Zu, Andra-Maria!

		Illargia ez bezin
		ixil eta goxo
		lo dagon gaixoari
		urreratzen zaio,
		bere eskuz izerdiak
		legortu... ta gero
		pa batez osasuna
		biurtutzen dio.

		...Ta an doa berriz ere,
		berriz aidez-aide,
		beste eri-etxetara
		danen sendagille.
		Ez, baña, bakoitzari
		agur egin gabe
		esanaz: «Gabon, seme,
		ta beste bat arte».

		Euskalerri osoko
		elbarri ta eri,
		galde bearrik gabe,
		bat-dana dakizki.
		Alako probintzian
		lau, beste artan bi...
		Guzien gelatara
		dabil egalari.

		Oiñ-antzeko zulo bat
		arkaitzen batean
		oartzen duteneko
		auzo bakoitzean
		—«Amaren oñatza da!
		(diote batean)
		Emen takatzen da Ama
		errira jeixtean!».

		Gauero aidatzen dan
		Zeru-egaztia
		ez uka antziñakoai
		dala Andra-Maria.
		Sinismen gozo ortan
		lo dagin Erria
		izan da, lau gizaldiz,
		gure Euskalerria.

		Sinismen gozo ortan
		etzanda burua,
		Amaren egopean
		izan dizu loa...
		Bai lo zoragarria!
		Zerutar aur-loa!
		aurrak aman altzoan
		ez bezelakoa.

		Elbarri ta zauritu
		oñazedun oro,
		ez gauari bildurrik,
		bada, onezkero.
		Gauaren erregiña
		ez da Mari-gaizto.
		Yagole ezin-obeak
		gaitu bere zaingo!

		Izarño jolastiak:
		Birjiñari leku.
		Gaur ere bide luzez
		aldatu bear du.
		Terranoba, Laburdi,
		Bizkai ta Naparru...,
		gaurxe bertan ibilli
		bear omen ditu.

		Eta zuk, Euskalerri,
		egizu lo lasai,
		Andra-Mari bai-dabil
		zure loaren zain.
		Legorreko andreak:
		ez egondu ez-bai,
		itxasokoen kezkaz,
		itzuliko ote zai.
		Mariaren esku utzi
		dana; ta lo orain.

		Aingeruen kanta da
		Anjelus jotzean:
		—«Gloria zeruetan.
		Pakea lurrean.
		Zeruko Aurzaiaren
		ego-babesean
		lo dagin Erriari...,
		pakea lurrean!».

Gaixorik nun? Egalari
sendatzera Andra-Mari...

		Bizkaian dezu Zaldibar.
		Zaldibar,
		beti negar goiz ta iñular!

		Zaldibarren neskatoa,
		gajoa,
		zazpi urtez gaitzak joa;

		gaixoa
		deabruak erasoa.

		Birau ta lerdea aoan,
		amorru-sua kolkoan;

		beti deabruen mende...
		Ta ai ene!
		sendatzerikan ez uste...

		Ta alaxe
		zazpi urte luze-luze...

		Arantzazuko mendira
		begira,
		itxaropenak dizdira...

		—«Andra-Marik sendaturen!»
		Ta ain zuzen,
		aita-amak agindu zuten

		bi meza
		ta Arantzazura promesa.

Aita-amen otoitza:
		Ez geranak geralako,
		Zu zerana zeralako,

		ANDRA-MARI! senda zazu
		ta prestu
		irurok jungo gaituzu

		erromes
		Arantzazurako bidez!»

		ANDRA-MARI'ren izena
		ai ene!
		deabruentzat txarrena.

		Entzun duten ordukoxe
		ai ene!
		motrolloan danak aide...

		Ta bertan
		neskatoa sendatu zan

		ta iritxi zun poz betea:
		osasuna ta pakea!

		...Zaldibar,
		orain parrez goiz ta iñular!

Premirik nun? Egalari
laguntzera Andra-Mari...

		Jaizkibel-barrenean dago Ondarrabi,
		itxasoarekin ametsetan beti.
		Prantzia ta Españia'ren erdiz-erdi,
		biak norberentzat nai lutekean kabi...
			Zortzi aldiz, zortzi,
			jauki dute, jauki!
			...Baña Ondarrabi,
			biotz eta begi,
		itxasoarekin ametsetan beti!

		Zoritxarra omen da polita izatea.
		Egia ote danez mintza zaitea.
		Zuk bat maite dezula zeu askok maitea,
		miru askok dizute luzatzen erpea.
			Bat izan, ordea,
			zuretzat jabea:
			Kantauri trebea,
			itxas ongillea.
		Arrantzalea izan, arrantzalea!

		Milla seireun eta ogeita emezortzi.
		Orra Prantzia berriz zure-gain jausi.
			Naiz il edo bizi,
			giputzak! ez etsi.
		Beintzat iltzen dakigula erakutsi!

		Irun'dik zear sartuz, Lezo, Errenderi,
		Pasaia ta Oiartzun prantzesak kizkali;
			ta atzetik zitalki
			eraso ta esi
		anbat kosta bear zuan Ondarrabi.

		Ango izkillu-soñu ta ango jazarkera!
		Amabost milla bonba lertu kalera.
			Naiz milla galera,
			ez egin atzera.
			«Aintza irabaztera
		eta ez galtzera etorri bai gera».

		Iñungo laguntzarik gabe ta txit estu,
		bi illabete luzean, esi-pean, izu...
			Kañoiak, jo ta su,
			arresia txautu...
		Ondarrabik askorik iraungo al du?

		Ia errenditzeko zegon garaiean,
		Butron alkate jaunak ordu onean!
			bazekila, artean,
			nondik letorkean
		garaipide ziurra —zuan itzeman:

		—«Ez aztu Arantzazun danon Zaindaria.
		Datorrela nai ba'du Prantzi guzia.
			Gurea da auzia!
			Eutsi, alegia!
		Laister azke dugu-ta Ondarrabia!»

Aloñako Amaren jai egun bezperan gertatua.
1638'ko agorrak 7.

		Batalloi lagun batek, ain zuzen, su ta gar
		ekin du Donostitik eriosuar
			prantzes erbestear-
			trintxeratan zear;
		ta ara, garaipenez Ondarrabian sar!

		Nun diraden prantzesak? Tximistak artuta
		igesi junak dira ori ikusita.
			Ondarrabin festa...
			Ondo merezita!
		Bidasoz-ona arrotz-aztarrenik ez da.

		Aintza Arantzazuko Ama onarentzat,
		aintza eta urrezko kollare eder bat,
			beatzireun dukat
			kostea baitipat,
		opa dio Ondarrabik esker-ordaintzat!

		Kantauri itxasoari Ondarrabik galde
		omen zion: «Maitena, pozik al zaude?
		Zurea naizelako jokatu naiz trebe
		sasi-maitatzalleen aurka bi illabete.
			Goiandre orixe,
			dedala Zaintzalle,
			nere poza auxe:
			ekaitz-bildur gabe,
		zure gañik-gain bogatzea, arrantzale!...»

Sorgiñik nun? Egalari
uxatzera Andra-Mari...

		Arre-arre zalko-zalko erratza-gañetan
		Akelarrera dijoaz sorgiñak aidetan
			odei guzien azpitik,
			sasi guzien gañetik.
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Jentilletako denbora ote itzuli?

		«Bagerala, Ez gerala»: mutil eta neska
		edonundik batzen dira egitera festa.
			Milla ta bosteun sorgin
			dantzari Zugarramurdin,
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Ango oju, ixkanbilla eta karraxi!

		Dantza-sokaren erdian aker ipurbeltza.
		Aker ipurbeltz itxuran deabru traketsa
			da ango buruzagia,
			«itxixo» nazkagarria.
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Naparruan lengo fede garbia itzali!

		Arre-arre zalko-zalko erratza-gañetan
		astero ta kristau geio ostiral-gauetan
			dijoaz Akelarrera,
			akerra munegitera...
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Nork aienduko ote du izurri ori?

		Naparrura Arantzazutik mixiolariak.
		Lau mixiolari trebe, santu ta argiak
			bidali Andra-Mariak
			kentzera sorginkeriak...
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Andra-Mari bera ere mixiolari!

		Gauez argi Akelarren! Deabruak iges.
		Neska-mutil sorgin danak jarri dira auzpez.
			Nork esango-ta Andra-Mari
			Akelarrera agiri!
		Txiruliruli, txiruliruli.
		Bai mintza ere euskeraz ondo poliki!:

			—«Ene Seme Alaba
			txipi lantantxoak...
			Utzi oitura zikin
			lotsagarrizkoak.
			Eliza Amarengana
			biurtu pausoak.
			Nik egingo zaituztet
			zorionekoak».

	Aldapeko sagarraren adarraren puntan,
	—poxik baño poxikago— puntaren puntan
		txoria zegoan kantari:
		—«Sorgiñik ez duk, Euskalerri!
	Txiruliruli, txiruliruli.
	Eskerrak Arantzazuko Zaindariari!».

Ildakorik? Egalari
aiek pizten Andra-Mari...

	Iñularreko euzki il-zoriak
	    azken-agurra Arabari.
	Samaniego'ko neskato batek
	    iltzer eriotz-oetik:
		—«Agur eguzkia,
		bizitz-iturria!
	E'tzaitut berriz nik ikusiko;
	illotzik biar zuk bai ni...»

	Gaberdirako gorputz zegoan.
	    Aideak biran negarrez
	Meltxora kottauaren illotza
	    musuka berotu naiez:
		—«Ai gure txikia,
		gure poz guzia!
	Bañan nolatan etsi zu-gabe,
	ain goizo jun zatzaigunez!»

	Arantzazuko Birjiñarentzat
	    zun amak jaiera aundia.
	Orman zintzilik gelan bazizun
	    aretxen margo-irudia:
		—«Ama zerutarra,
		nere uste bakarra!
	Bestek eziña Zuk lor zaidazu,
	piztu zaidazu txikia!»

	Erregu ori egin bezela
	    an doa illaren oera,
	ta amak gajoak oiu dagio
	    makurtuz gorputz-gañera:
		—«Enetxo maitea,
		altxatu zaitea!»
	...Ta bertan piztu nexka irriparrez,
	xaloki itzeztuz gañera!:

	—«Gutxi dakizu gerta zaidana.
	    Zer zorialdi ai ena!
	Solas gozotan egon gaituzu
	    ni ta Andrerik ederrena.
		Esango nik zein dan;
		dago zure gelan».
	Ta ara joanaz margoagatik:
	—«Auxe zan, ama, auxe zan!»

	Goiza orduko aita ta amakin
	    «Andra-Mariak piztua»
	Gipuzkoako Elgean-bizkar
	    zetorren Arantzazura:
		—«Agur, eguzkia;
		ongi etorria!
	Argi zaidazu bein-berriz ere
	Mariarentzat bizia...!»

Katigurik? Egalari
aien-billa Andra-Mari...

			Urrikal zaite, othoi, ait'amen nigarrez,
			itxasoz bertzaldean dituzketen haurrez.
			Artha izan ezazu haukien beharrez...

Terranobara joan-etorrian

	    «Itsasoan urak andi...»
	    Terranobara abia adi:
	goian oztiña, beian urdiña,
			ur eta ur beti...
	    Sorterritikan urruti;
	    baña biotza antxe geldi...
	Urrunago ta maiteagoa
			zaitugu, Laburdi!

	    Itxasoan urak gazi...
	    Ez dakianak ikasi.
	Bakallutara Terranobara
			urtero goazi.
	    Gurekin batean nasi,
	    bi illabeteko zatozi:
	jakingo duzu obea dela
			legorrean bizi!

	    Txango-aldi bakoitzean
	    senarrok abiatzean,
	eundaka doaz Arantzazura
			andreak taldean,
	    bide luze ta latzean
	    gure alde otoitzean...
	Zeru-laguntza ondo bearra
			itxas aserrean!

	    Udara eldu orduko
	    bueltan gaituzu aguro,
	Terranobako urak utzita
			beste urterako.
	    Jan eta edan, bateko;
	    kantu ta santzo, besteko.
	Etxerakoan pozik ez pa'da,
			gure poza noizko?

Miraria

	    Lutero'tarrak bein baten
	    —zazpi ontxo baziraden—
	Ziburu'tarren ontzi xoil bati
			atzeman ziguten.
	    Ontzia kendu ondoren
	    —gutxitxo gu bai-giñaden—
	iru presatu, besteak utzi
			uretan itotzen...

	    Igeri eta igeri;
	    legorrik, baña, ez nabari...
	Ito baño len danok promesa
			Aloñakoari.
	    Bai eldu ere mirari,
	    Zuri esker, Andra-Mari!
	Aitaren baten, bizirik danok
			errian agiri!

	    Beste irurak, artean,
	    presondegi-illunpean.
	Rochela'z aruntz dezu Colona:
			ango leotzean.
	    Zirgullu latzak soñean,
	    goseak il-bearrean...
	Zerutar Amak aietxek ere
			salba azkenean!

	    Kandelargi bat eskuan,
	    zeru-dirdira inguruan,
	orra non ager egatan Ama
	    		kartzela-barruan.
	    A ze pozkida orduan!
	    Bat-batez, itxu-itxuan,
	andik atera t'etxera bidez
			ipiñi zituan...

	    Aunitz esker!: ao-batez
	    esatera Zuri auzpez
	pozik joango Zugana... Baña
			Bidasoa tartez...
	    Alare, Zu gurtu naiez,
	    Arantzeko Ama-izenez
	kaperatxo bat Ainho-gañean
			badizugu ordez.

Ainho'ko kapera, elizatxoa

	    An dago, txuri-txuria,
	    mendi-gañean jaikia,
	Laburdi dana mende duela
			kapera argia.
	    Bere oñetan barreia,
	    errixka-artalde ugaria
	bazka gozotan, Artzain duela
			Ama Zaindaria.

	    Iru gurutze nabarmen
	    mendixkaren gallen-gallen,
	Ama-Semeen Kalbarioa
			miñez gogorazten.
	    Arantzazu-antza emen
	    argiro zaio nabaitzen.
	Amalau gurutz bidean ere,
			antzago ditezen.

	    Begi-biotz eta gogo,
	    Laburdi osoa an dago
	Arantzazuko «bere» Amari,
			auzpez belauniko,
	    bear duna eskatzeko
	    t'esker-onez kantatzeko
	antxe bakarrik asmatzen diran
			zenbait bertso goxo:

			«...Handi ba'da Jainkoa, haren Amak ere
			Zeruan bai lurrean badauka bothere.
			Gure ihes-lekua, Birjina, zu zare:
			hobendun gare, bainan zureak alere...

			Urrikal zaite, othoi, ait'amen nigarrez,
			itxasoz-bertzaldean dituzketen haurrez.
			Artha izan ezazu haukien bearrez,
			bainan oroz gainetik gaixoen arimez.

			Hor zaudenaz geroztik hoin gora jarria,
			Ama, begira zazu Eskualdun Herria.
			Ainhoaren gainean zaude atzarria,
			dezaten froga denek zure sokorria.

			Arantzeko Birjina, ez da zure haurrik
			bere salbamenduaz etsi dezakenik.
			Ikusi bear duen jujearen gatik,
			Zu berme, deskantsuan dohala mundutik.

			Bai, hurbiltzen denean hiltzeko orena,
			Hel eginen dautzugu denek, Ama ona.
			Mihian erabiliz maiz zure izena,
			hillen gare bakean: Oi zer zoriona!».

	    Euskal-anai aien pare,
	    Ama berari guk ere:
	«Pekatariak gaituzu, baña
			zureak alere».
	    «Zureak, bai... zure... zure...
	    esanaz bein-berriz ere,
	Ama-besotan loak artzea
			baño oberik ze?...

		Aingeruen kanta da
		illuna eltzean:
		—«Gloria Zeruetan;
		pakea lurrean.
		Zeruko Aurzaiaren
		ego-babesean
		lo dagin Erriari...
		pakea lurrean.
		Pakea lurrean ta
		Zerua iltzean!»

STELLA MARIS
Mariñel-erria

		«Boga, boga, mariñela!
		Joan bear degu urrutira!»...
	Berezkoa izan du euskaldunak itxaso-miña, urruti-miña. Gure gizon ospatsuenak naiz gure santuak itxasoz ibilliak dituzu, ta itxasoz ibillita arkitu zuten beren aintza ta aunditasuna.
	Arantzazuko Amaren mirari geienak ere mariñelentzat izan dira.
	«Entre todas las suertes de gentes, los que más de ordinario acuden con largueza de limosnas son los mareantes, que siempre que en sus naufragios y trabajos navales, invocan el nombre y devoción desta santa casa son socorridos y remediados». (Esteban de Garibay).

	    «Boga, mariñela,
	    boga urrutira.
	    Bai Indietara,
	    bai Indietara!»
	Eskuetan arpoia
	    ta soñean zira,
	itxasoz jo dezagun
	    jo Ames-errira,
	lur berririk agiri
	    ote dan begira...

	    Ai urruti-miña!;
	    gaitz senda-eziña,
	    baña ala ere
	    ondo atsegiña.
	Min izkutu orretxek
	    beti eragiña,
	euskal-Kondaira doa
	    itxasoz aitziña.
	Egonak pozik ez du.
	    Boga alegiña!

	    Mariñel-erria
	    da Euskalerria;
	ta itsasoa, euskal
	    -miñen ataria.
	Legazpi ta Urdanetak
	    beren Goierria,
	Okendok ta Elkanok
	    aldiz Kosterria,
	itxasoz daramate
	    euskal-Edestia...

	    Entzun, mariñela,
	    entzun itxasotik
	    datorkizun deia,
	    lilluraz beterik:
	«Atozkit... Zure leiak
	    ez dute naikorik
	nere ur zabaletan
	    bogatzean baizik.
	Euskal urruti-miñak
	    aseko ditut nik!»

	    Zori obearen
	    atzetikan goazen,
	    biotzak non dezan,
	    non dezan atseden...
	Lur ezaguna atzean
	    utzi ezkutatzen;
	ugarte berriren bat
	    nunbait azalduren...
	«Lurra! Lurra!» azaltzean
	    zer dan poz jakiñen.

	    «Zorion! Zorion!»
	    nai ba'dezu topo,
	    abia itxasora,
	    ibillian dago.
	«Lurra! Lurra!» azaltzean
	    ez da an gelditzeko,
	bat ezagun orduko
	    bestera abitzeko.
	Lur guziak baño re
	    Zoriona arago!

	    Ai urruti-miña!;
	    gaitz senda-eziña,
	    baña ala ere
	    ondo atsegiña...
	Min izkutu orretxek
	    beti eragiña,
	euskal-Kondaira doa
	    aitziña ta aitziña...
	Egonak pozik ez du.
	    Boga alegiña!

Gaur lagun, biar etsai.
Nola gizartea
ala itxas-legea:
batzutan aserrea,
bestetan barea.
Bular dardaratsuak
kolko saltzallean
ezin asma daikezu
zer dizun gordea:
agian mesedea,
agian kaltea.

Eskandinabiara,
Baltikora berdin,
ekin bear, ekin...
Baezpada on dezu
errezatzen jakin.
Ez ba'dakizu ere,
etorri gurekin
ta ikasiko dezu, bai,
maixu on batekin.
Ondo ikasiko ere
itxas-orroakin!

Terranoba-kaietan
gure-zai berreun
galeoi euskaldun;
ta izotzetan lotuak
zazpi milla lagun.
Sorterriko laguntza
eraman deiegun
ta albiste eman esanaz
nola bete degun
berenez ezin zuten
promesa Arantzazun...

Atzerri-jelapean
asko dira illik,
aberri-gaberik,
ez aintza t'ez erruki
Jainkoagan baizik.
Ez dute illobitan
euskerazko itzik
bizidunai esanaz
euskalki motx-motxik:
«Umantak izan giñan,
ta ez aintzagatik!».

Gero esango dute
euskal-mariñela
ixillegi dala,
egiten luzea ta
kontatzen motela.
Ez degu nai aintzarik.
Ez gera orrela.
Aintza izatekotan,
anaiak bezela
illak ere bai, edo
iñork ez bestela!

Ezta etxetan ere
ez iñori esan
nun-nola gabiltzan.
Egongo bai-lirake
gau t'egun kezketan.
Arantzazuko Amak
badaki zer geran.
Aski da Ark jakitea
gure neke ta lan.
Amarekin, orratik,
badakigu izketan!

Estualdi bakoitzan
Ari erregutzen
ez gera aspertzen.
Aren laguntza gabe
bizirik nola irten!
Eska-ala mesede
dizkigu egiten.
Miraririkan ere
ez digu ukatzen.
Ama lagun, ekaitzak
ez gaitu kukiltzen!

Brasil'eko uretan
nola Pernanbuko?
Gogora an Okendo,
Olandarra'ren kontran
gudua galtzeko...
Andra-Marin laguntza
eskatu orduko,
etsaiak zarrapaztan
iges sekulako...
Bala bat oroigarriz
Arantzazun dago!

Ondarrua, Bermio,
Zumaia, Lekeiti,
Getari, Donosti...
—Kosta-errixka danak
esazu ta segi.
—Kosta-erri ia danen
oitura bai ori:
urtero bialtzea
bi-iru mandatari,
Meza ta Benedita
eskeintzera Amari.

Kai ez-ezagunen bat
nunbait topatzean
Amerika-aldetan,
ez ibilli galdezka
euskaldunik badan.
Ez dizute ulertuko.
Obe dek, arean,
elizara joanda
begira aldarean,
Aloñako Amaren
imajiñik badan.

Galde orduko: Zuek
ere euskotarrak?
—Ta kofraditarrak!
(erantzuten digute
ao-batez danak,
euskaldunak ez-ezik
naiz Santander'tarrak,
Ama ura gurekin
goratzen azkarrak).
Danok Zaindari degu!
Berari eskerrak!

	    «Boga, mariñela,
	    boga urrutira.
	    Bai Indietara,
	    bai Indietara!»
	Ezkerrean gurutza
	    t'eskubian lema,
	euskal-Fedea ere
	    itxaso-barrena,
	nun agiri ta salba
	    anima geiena.

	    Bai ontzi lerdena
	    euskal-Sinismena,
	    «Loiola-Arantzazu»
	    daramala izena!
	Martin, Berriotxoa,
	    Xabier-urrena:
	iru probintzi dira
	    ta iru Ordena
	Asia'ra bidean
	    itxaso-barrena...

	    Txina'ri arpegi,
	    iltzeko etzanik,
	    Xabier'ek negar
	    Japon'go kostatik:
	—«Eriotza, ez eldu,
	    ez eldu oraindik.
	Txina osoa deika,
	    arrenga dagokit.
	E'tzait zillegi izango
	    ara joaterik?»...

	    Ai urruti-miña!
	    gaitz senda-eziña,
	    eriotzak ere
	    aiendu-eziña.
	Mixiorako leiak
	    beti eragiña,
	naikorik-gabe doa
	    euskal-Fede ziña...
	Egonak pozik ez du.
	    Boga alegiña!

	    Gidari bezela
	    Iñazio bera
	    itxasoz dijoa
	    Jerusalen'era,
	Jaungoikoaren aintza
	    'rik aundienera!...
	—Duc in altum... Jo itxasoz!
	    Jesusen deiera,
	euskal-Fedea ere
	    patroiaz batera...

	    Oi Tiberiade,
	    itxas danen lege,
	    bizitza beraren
	    irudi zerade!
	Mariñelak dabiltzan
	    urez bestealde,
	ames danen Mendia
	    beti ikusten zaude:
	Zorionak esaten
	    Kristo, zutik, antxe!

	    Entzun, euskal-Fede,
	    entzun urez-andik
	    Mendiko itzaldia
	    Kristoren aotik:
	—«...Txit zorionekoak
	    aberri-gaberik
	Nigana datozenak
	    itxas zabaletik.
	Gose-egarri diranak
	    aseko ditut Nik!»

	    Galeoi lerdena
	    euskal-Sinismena,
	    «Loiola-Arantzazu»
	    daramala izena!
	Naikorik-gabe doa
	    itxaso-barrena,
	Andra-Marin eskutik
	    ziur ta zuzena...
	Kristorekin bakarrik
	    nai du Atsedena!

(Himno bat bezela,
astiro ta luze:)

	    Ez da, ez da pozik
	    au bezelakorik!
	    Kristogana boga
	    Amaren eskutik!
	Ordu onean gatoz
	    urez-betidanik!
	Ama-Semeakin bat
	    topa geranetik,
	«Zeru! Zeru!» diogu,
	    naikoa egiñik...

AMA-SEMEAK!

	«Ermitatxo bat eidazu eta nerea izango zera zu»: eskatu ta eskeñi zionari, himno kantari datorkio emen Euskalerria, Magnificat batean bukatuz.
	—Orra. Zure esanera, Ermita egin degu. Bein ta berriro jaso dizugu arrizko eliza. Osatzen goaz Kristoren Gorpuzgintza. Zure esanera dago euskal-Kondaira osoa.
	(Ta bertan galdera:)
	—Ama, pozik al zaitugu?
	Galdetu-ala bakoitzean, Euskal-Fedearen biotz-begiak pozaren pozez diztira bizian argitzen dira, irakurtzen bai-dute Amaren betiko irriparrean baiezko erantzuna, erantzun opa guzizkoa:
	—Bai, enetxo, pozik nago. Seme zaitut, Ama nazu.

    Orra Eliza jasoa,
    amaika aldiz erasoa,
    zenbat leien arazoa!
Biotz bakoitzan begira zazu
    ermitatxo erosoa.
    Begira Ama gozoa!
    zure esanera jasoa
    euskal-Kondaira osoa!

    Euskal-semeen begiak,
    zureganako geziak,
    zuregan daude josiak.
Arantz orretan kakotzen dira,
    zurearekin nasiak,
    gure gogo ta biziak,
    yoran eta kutiziak,
    euskal-gizaldi guziak!

    Ermitatxo bat eidazu
    —eska zenun. Egin degu.
    Ditun utsak zeuk edertu.
Zure esanera, euskal-Kondaira
    Kriston Gorpuzgintza dezu.
    Bein-berriz esan zaiguzu,
    bein-berriz entzun nai degu:
    Ama, pozik al zaitugu?

Zure betiko irriparreak
    baietz erantzuten digu!
    Ama pozik! Ta pozik gu!
    Zurekin, Ama-Arantzazu,
    Magnificat dabesagu.

    Goraipa Jauna. Geran guzia
    Jainkoari zor diogu.
    Gurekin, oro dezakeanak
    gauza aundiak egin ditu.
    Et exultavit... Amaren poza
    semeen pozak geitzen du.
    Zorioneko Erririk ba'da,
    ecce enim... Amarekin gu!

    Ta, Amarekin bat, euskal-Fedeak
    MAGNIFICAT jarraitzen du.

Iturria: Arantzazu, euskal-sinismenaren poema, Salbatore Mitxelena. EFA, 1949