FABLEAK EDO ALEGIAK
LAFONTENENETARIK BEREXIZ HARTUAK

Goietxe

__________

	Autorearen sinadura ez dakharken etsenplario bakhotxa ez da izanen hataz aithortua.

	Hirriz, ongia eta egia Irakhats ez daitezkeia?

AITZIN-SOLHASAK PUBLIKOARI

	Duela zenbait denbora erakurtzearekin bi fable multzo, bata Suberotar Yaun batek, bertzea Gipuzkoako Yaun Aphez batek bertsutan publikatuak: ethorri zitzaitan gutizia Laphurdiko hitzkuntzan lan beraren egiteko; ez hek baino hobeki egin beharrez segurki; baina bertzela, eta Laphurdiko mintzoaren arabera. Hala nola ezen, plat bera izan baidaiteke hirur kozinerez diferentki aphaindua, eta gisa bakotxak baidituzke bere zaleak eta yaleak: hala orobat liburu berak hirur eskribatzaille direntez landuak eta moldatuak, badituzke publikoan erakurtzaille gustu diferentetakoak. Agian hunek ere baturen ditu bereak.
	Batek baino gehiagok galde dezakete: baiña zer da fablea edo alegia? Galde hau naturalena da ezdakienaren ganik. Baiña gauza ez hain errexa esplikatzeko dakienarentzat ere: eta askotan gerthatzen baita gauza bat zenbateaz xehatzenago, eta hanbatenaz dela, argitu behar bidean goibeltzenago; beldurrez hori bera dakidan gertha, erranen diotet beraz hobe dutela berek ikhusi; eta aski dutela erakurtzea atenzione eta gosturekin ondoan dathorzen fable horiek bururen-buru: eta laster endelgatuko dute fableak direla Ebanyelioko parabola edo konparantzen iduriko kondaira labur batzu, karloak fruitua eta azalak mamia bezala, morala edo irakatspen zenbait bere baithan zerratua dakhartenak: eta hau fablegilleak fable bakotxaren ondotik ezartzen ohi du. Baiña hau baiño hoberik bere kaskotik edo bihotzetik erakurleak athera uste badu, zillegi zaio egitea.
	Norbaitek baderrake oraino: baiña fableak gauza ariñak, ergelak eta ilhaunak dire; haurrendako baizen on ez dire. Bada gauza bera da erraite ohi karamelu eta konfiturez ere, haurrentzatekoak dire. hargatik ikhusten ohi da presuna handituak ere hetaz zale direla eta yale. ez othe dute ere haurrek baiño hainitz gehiago iretsten? Gauza bera adit en da erraten zoriz kateximaz ere; haurrendako dela, handiak badoazkela hura gabe. Enganio tristea! Ezen nahi katexima haur-danik den irakhasten, orduan delakotz izpiritua egiteko eta enbrazu guzietarik huts, eta kateximako dotrina baitezpadakoa:bizkitartean ez zaie erakhasten haur direlakotz, baina handitu eta, orduan ikhasi legea baliatu behar zaiotelakotz bere bizitzearen erregelatzeko. Bada fableak ere haurrer zaizkote irakhasten, ez hekientzat baizik on eztirelakotz: ezen hek ikhasten dituzte lorietan eta kondatzen, baiña perroketaren pare, mamiaz edo moralaz kasu guti egiten dutelarik. Handiek aldiz erakurtzen dituzte zentzuzki, eta hirriz daudela iretsten dute irakhaspen on zenbait, bizitzeko helantza askotan balia dakioketena huts zenbait ebitatzeko edo berthute zenbait pratikatzeko. Hala egin behar lukete segurik. eta hori da edo izan behar da fablegille eta inprimatzailleen xedea. Eta Lafontenen fableez bezanbatean, baderraket hemen; oradorek bere diskursetan, eskribatzaillek bere liburuetan eta edozein yende yakinek noiznahi hitzketa edo konbertsazioneetan badakharztela hetarik hartu asko tretu eta bertsu, erraten edo eskribatzen dutenaren sustengu edo edergaillu bezala. Eztire beraz fableak gauza illhaun eta funtsgabeak: eztiren funtsgabe, funtsgabe eta fuiñez arin direnentzat baizik. Bertzelakoek badakite hirri egiten; eta hirriz daudelarik, bere ona eta abantailla hetarik atheratzen.
	Fiñean, ez othe da han edo hemen zenbait izpiritu hertsi edo mihi laster derrakenik: fableak, fableak! zer suiet edo materia Aphez baten kaskoaren eta astien okupatzeko! Ez othe zuen bada bere estatu sainduan okupamendu serios eta solidoagorik? holako lan ergeletan dabillan Aphez baten kaskoa, hum! solidoa othe da hanbat eta berthutea segura?
	Oh! emeki, emeki, othoi, anaia edo arreba! Aithorduko dauzut bada hasteko laiñoki, nerenaz karatera aski alegera dudala; eta eforta guti egin izatu dudala ere hortarik korreyitzeko: Ez daukat ezen hori biziotzat hala nola urguillua, kolera, etc. Bainan erranen dut halahala sobretan hortan ere iragaitetik begiratzera egiñ izatu dudala; eta hori aski dadukadala: eta zuk ere gauza bera egiten baduzu, ederki eginen duzula. Erranen dautzut eztela izatu nihoiz nihon legerik, komentu zenbaitetan ezpada, hirri egitea eta eragitea, eta alegeratzea debekatu dukenik, oneski eta modeski egiten delarik. Erranen derautzut, saindu iragan gehienak alai eta arrai izatu direla; eta batzuek ere, ez saindu ttipienek halere, bere liburutan asko izpiritu kolpe alegera eta hirri eragiteko tretu erreiñ izan dutela; eta gauza bera egun oro egitren dutela Yaun misionest eta Erretorek ere, bereziki luzesko predikatu behar dutenean, beldurrez unha dakizkoten aditzaleak edo loak gaindi. Erranen derautzut: Yainkoak berak deklaratzen darokula eskribu Sainduetan, debozino alaia eta emaille arraia dituela meneratzen. Bertze non nahi bezala, Aphezetan ere, badire batzu bethi serios eta goibel dabiltzanak; hortzik ederrenez ahoa mublatua dutelarik, nihoiz hirritto batez ere argitaratzen ez dituztenak: bertze batzu aldiz, bethi bekhoa arrai, ezpaiñetan bethi, erran badaite, hirria hasia dabilkatenak, eta hortz guziak zenduak izan arren, dituzten hobi guziak hirririk frankoenetan iguzkitaratzen dituztenak. Zer bada? lehenbiziko horiek izanen dire oro saindu; eta azkeneko hauk oro diabru? Ez daiteke holakorik: eta hortaz segurtha daiteke gorago erranetarik batbedera.
	Bertze alde, Lafontenen fabledegian ezdut itsurat eta ahurka hartu, aitzitik ikhisiz, miratuz eta berexiz. Lafontene gaizoak nahastatu ditu bere fabletan asko arinskoak, legartsuak eta izpirituen harrotzera eta bihotzen asaldatzera darontsaketenak: hek utzi ditut bazterrera. Baldin heien bidez eragiñ izan badu hirri asko, segur da azkenean berari isur-arazi izatu diotela nigarra franko.
	Baina baderrazu bethi: Aphez batek ezduia eginbide seriosagorik bere denbora iragaiteko? Bai duda gabe. Baiña baderrat ausarki ez dabillala bethi hetan, ez dezakela ere. Badea nehor bere estatuko edo ofizioko lanetan pausapen eta erlaxarik gabe haritzen denik? Ez segurki: ez daiteke ere. Badeia emarik ere bere killoa edo orratza utzirik hauzora bedere yalgiten ez denik aphur bat hats eta aire hartzera, dakitzanak kondatzera, ezdakitzanak ikhastera, oren bat edo bertze hitzketan iragaitera? Eta oxala inozentki bethi! oxala elhe hek guzietarik norbaiten omen onak galtzen ezbalu zathirik! Baditu beraz Aphezak ere bere pausa orduak, zoinetan okupa baidaiteke estatuko eginbideez bertze zerbaitetan: eta horlatan, ordu eta asti horietaz baliatuz, bere eginbide hertsier batere bidegabe egin gabe, ephe luze batez bedere, has eta osa dezake hulako obra bat aise.
	Ezdaukat beraz holako erantzute edo erreportxurik merezi dudala; eta ene obraren alegeratasunak nere karateraren errespetua deusetan ere guti dezakela, edo hortan trabaillatzean, nere estatuko eginbideer deusik ebatsi diotedala.
	Baiñan obra bera, lanaren egindura? gramatikako eta neurthitz edo bertsuen erregela guzien arabera moldatua dea? Ezduta pontu horren gaiñean kontzientziako ausiki zenbait sentitzeko? Eta nik baderrat: Badea gramatikarik gure lenguaiaren mintzoa osoki fitsatu duenik? Ez duia suberotarrak berea? Baxanabartarrak berea? Bizkainoak berea? Gipuzkoarrak berea? Eta guk Laphurtarrek geurea? Eta neurthitzen erregela guziez errezibitu eta berdiñ pratikaturik badea? Eta izan ere baditekea? Nik eztut ikhusi holako libururik. Eta iragan poeta edo bertsugillen erakurtzetik ere ez zait gelditu holako pentsamendurik. Eztut beraz bilhatu baizen bertsuak egitean izarietan ahalik yustuenak, eta buruak ahalik hobekiena parekatuak eta elkhar idurienak; haritu naiz emaitera lenguaiarik klarena, liraiñena eta endelgatzeko errexena; extseiatuz sartzera Lafontenen pentsatzeko eta mintzatzeko laiñotasunean: eta badiduritzait hunen tretu ospatuenetarik asko aski urruski itzuli ere ditudala. Ebitatzera haritu naiz frasa modorrotsu eta korapillutsuak leitzalea nekhatzen, khexatzen eta desgustarazten dutenak: beldur ere banaiz batzuek kausi dezaten fabletako nere mintzoa, sinplegia edo komunegia. Baiña zer egiñ? Egiña egiñ. Bethi atsegin bat da erakurtzen dena aise konprenitzea: hauk ere badukete bere meritua: bedere nik badakit bazutela bere nekhea eta ez xumea. Biz aski hemen pontu horietan nee eskusatzeko: alfer laite gehiago luzatzea.
	Zer! Yaun Apheza, ez duzu bada oraiño hitzñobat, azken hitztto bat? haiñ diferenta othe zare bada egundaiñoko aphez guzietarik? Ah! publiko estimagarria! erran baniezazu lan hau egitean ez nuela bertze xederik, ez gogoan bertze deusik baizen zuri hirri egiñ araztea, eta azukreztatu pillula zenbait irets-araztea; gezurra erran niro. Desiratzen dautzut beraz obratto hunen erosteko gutiziarik beroena, eta axalaz hirriz zaudelarik, mamiaz probetxatzeko zoriona.

__________

LIBURU LEHENA

__________

BELEA ETA AXERIA

Musde bele zegoen haritz tontorroan,
Haidorrik zadukala gasna bat mokoan,
Aldiz axeri Yauna goizdanik yaikia,
Zebillan non eraiki bere gosaria.
Usaiñak sudurra yo dioeneko,
Bele gasna-dunaz ohartu deneko.
Egun on, Yaun bele, maltxurrak diotzo:
Zoin zure ikhusteak gaur demaitan plazer!
Nere begietan ala, baitzare eder
Egiaz haiñ eder balitz zure kanta.
Nola baita zure luma distianta;
Oihan hautan segur ez laite garabik,
Abere ez hegaztin, azinda ez xoririk
Ederrez zurekin iharduk lironik.
Elhe legun hautaz hazia guzia,
Senti du beleak kantatu nahia:
Mokho beltz zabala dueneko ideki,
Gasna badoako lurrerat itzuri.
Erne horren beira zagon axeria.
Segura izaiteko bere ase-aldia,
Ez balitz belea izatu hain gaizo.
Axeriak egiñ etzukeien friko.
     Hark urriko bazukeien
     Ziñ ere egin omen zuen
     Bainan ez beratxe baizen.
          Berriz etzutela
          Atzemanen horla.

Oy! zenbat mundu huntan oiñ bitako axeri,
Bele gaizoen gostuz ohi diren bizi!
          Bethi da lausengaria
          Entzuillen gostuz hazia.

__________

TTIRRITTA ETA XINAURRIA

Ttirritta zagon kantari
Udak ziraueiño bethi,
Zenean negua ethorri
Bazukeien pentsa zeri.
Lau ill luze pasatzeko
Eta deusik ez yateko.
Ez xixari, em marmotxa;
Etxea zedukan hutsa;
Soillaruan ez bihirik,
Bankan ere ez laborerik:
Badoa bada hauzora
Xinaurria aizpa baithara
Gosetea kantatzera.
Agur, aizpa, banathorzu;
Zertan naizen ikhus-azu:
Nauzun, othoi, urrikari,
Prest indazu zerbait bihi:
Hitz dautzut, duda ez zaitela,
Zuhork badakizu berdiñ,
Gurekin hitza dela ziñ:
Bihurtuko dautzudala
Ethorri deneko uztailla
Intresekin kapitala.
Xinaurria baita guti prestatzaille
Gutiago are emaille:
Badiotzo ttirrittari:
Oro zaite elkhar iduri;
Hartzean handi promesak,
Nasai ziñak eta hitzak:
Ondoan ill ephekoa
Nihoiz ez agertzekoa.
Karitatezko legea
Ezta alferrak bazkatzea:
Nekhez tugunak uztatu
Nekhez guk utzten ditugu:
Eta zuk uda zenean
Zertan bada ziñaraman?
Kantuz nindagoen bethi
Zathorkidaken nor-nahi;
Ez bekizu gaitzi hori
Ay! ay! zure zelebrea!
Biba horlako umorea!
Kantuz uda ziñaraman?
Emazu bada orai dantzan.
Banoa nere lanera
Bazoazke kantatzera.

	Fabetto hau zertarako?
	Oror irakhasterako,
Adin gastean dena alfer eta nagi,
Zaharrean maiz dela gose eta egarri.
Eta huzkur dagonak denean lan-bide.
Badukela ondoan zer yan gabe yan-bide.
Finean gaizki dena ohitu gaztean,
Zaharrean bioa zakua soiñean.

__________

GIZONA ETA HERIOA

Gizon bat zathorren behiñ oihanetik,
Egur-zama batez soiña kargaturik.
Bazakarren ere denbora berean,
Urthe askoren karga zama haren pean.
Oiñ bat oiñ bi nekhez zebillan gaizoa
Hanketarik flako, ephel paparoa;
Hori zuen harrek ardurako tatsa;
Bide-erditarako zaio eskasten hatsa.
Botatzen du zama haritz baten kontra,
Errara bera ere doako gaiñera.
Ah! badaitekeia munduan gizonik
     Ni bezaiñ malurus denik?
Naizenaz geroztik munduan agertu,
     Plazerik ez dut dastatu.
     Askotan ez yatekorik.
     Nihoizere ez deskantsurik:
Emazte eta haurrak nonbaitik hazteko,
     Zergak ere pagatzeko:
     Eta guzien gaiñera
     Hartzeduna eta malobra.
Hau bizia, dio, hau bizia bada!
Ez, ez aboro nik eziñ yasana da.
Athor, herioa athorkit honera,
Bizi gaitz huntarik nere lexatzera.
Herioa dathor itxura txarrean.
Bere sega latza daukala soinean:
Huna ni, erradak zer egin behar den.
Eta nere-ganik zer eskatzen duken.
Ah! barkhatu, bada; nahi baninduzu
Zama hau soiñera goititzen lagundu?

     Fable huni darraiona,
     Da segidan dathorrena.
     Urrun deiño herioa,
     Fanfarrun dela gogoa:
     Hurbill denean ikhusten:
     Bertzela dela pentsatzen.
Eta yasateko zer-nahi dukegun;
Hobe dela bethi Yauna deithu lagun.

__________

IGELA IDIAREN BERDIN EGIN NAHI

Igel bat zegoen behiñ idi bati begira,
Miretsten baitzuen hagitz hark zuen tailla ederra.
Hauxe da hau kreatura galant eta yoria!
Eta arrotzea bezain ni laburraeta ttikia.
Beha zadazu, aizpa, ongi, naiz entseatu nahi,
Nolazpait naiteken egiñ abre hau bezaiñ handi.
Ezen egia errateko yelosiak narama,
Hetsi ahoa eta hor da hasten pherma eta pherma.
Han naiz? —Ez oraiñon: orai? —Orai ere ez oraindik:
Orai hargatik banaite. Urrun zande izaritik:
Azkenean sinple hura hainbertze da phermatzen;
Non bertan hatsak ithorik baitu leher egiten.

          Askok ez dute munduan
          Funts gehiago buruan.
          Laborariak nahi du
          Goldea pluman trukatu:
          Eta utzirik kapelua
          Xapelaz gorde burua.
          Neska lanekoak ere
          Dama aditu nahi luke:
          Bazaio estofa eziña,
          Duken bedere fazoiña
          Artekoak nahi luke
          Gorago dena imitatu;
          Beherean denak ere
          Bedere artekora heldu.
          Horla phermatuz sobera
          Etxeak doaz lezera.
          Baiña zuhur izaiteko
          Batbederak izar bezo,
          Ethorkiari tonua
          Eta boltsari gastua.

__________

BI MULAK

Bi mula zoazen soiñez-soiñ bidean,
Konpai konpañero batasun onean:
Olo a zaraman bizkarrean batak
Grabeletikako dirua bertzeak.
     Hunek, kargaz fiertua,
     Gora darama burua,
     Ozen kroskoilen soinua.
Horla zoazila gutien ustean,
Etsaia agertzen da bide sahetsean:
Eta oldartzen zaio mula aberatsari
Behatu gabe ere zaldare-dunari.
Hortzez eta ustarkoz kuraie handian,
Egiten du kontra alegiñ guzian:
Horla hari dela laster zillatua
Sistako zenbaitez senti du larrua:
Badoako ordutik animu guzia;
Plaiñuz eta orhoaz, badago eroria:
Hau zen beraz, dio, sari igurikia?
Badoa, bertze hau oso zen guzia!
Konpai dio harrek ez duk ez on bethi,
Ohore eta karguz izaitea handi:
Ni nauken bezala bahintz hi ere izan,
Eyharazain baten astoen arrolan;
Bahuken bidea nik bezala libro
Ez eta haiñ bertze azalean zilho.

__________

BILDOTSA ETA OTSOA

     Arkume bat gan zen ibai batetara,
     Bere egarriaren ur freskoz hilltzera:
     Otso bat ere ibai beraren aldean.
     Hari zen edaten gaiñeko partean.
     Barur-gaitzik khexo zebillan maistroa;
     Nola ere omen baitu yan-xahar gaitztoa,
     Baita bildots mamiz zintzurra frianta
     Laster gaixoari badema disputa.
Zertan, ergela, yarri haiz ur berean nerekin?
Hail, dostetak errabill-zkik hire idurikoekin.
Geldi hadi, zithala, ura zinkintzen dautak niri:
Bildotsak aldiz eztiki: nondik dalgiket hori?
Ikhus-erazu nola ura dathorkidan hor gaindi.
          Ago ixilik, hitzuntzia,
          Nahasten daik ur guzia.
          Duela urthe bat apenaz
          Mintzatu haiz gaitzki nitaz.
          —Nondik hori egin nuken?
          Yaioa oraiño ez nintzen.
          —Ez bada hirea obena
          Dukek hire anaiarena.
          —Eztut batere anaiarik;
          Amattok eztu ni baizik.
          —Ez baduk anaiarena,
          Du iragan zenbaitena.
          Hortan gaiñera yauzirik,
          Harturik lepo-zakitik
          Badara oyhan-pera;
          Eta harekiñ gogara
          Hautsten du bere barura.

          Ez pentsa hemen hargatik
          Ez dela nihon otsorik,
          Oyhan zilhoetan baizik.
          Baina giza-artean ere
          Ez hain arraro halere;
          Handi direnek xumeak, 
          Eta aberatsek pobreak,
          Ez baituzte ere iretsten,
          Badituztela lehertzen.
          Eta ondikoz moda dela
          Txarrenak amor demala.

__________

URDEA, AHUNTZA ETA ZIKIROA

Urde bat eta ahuntz bat eta zikiro bat,
Karroz betan zoazen behiñ merkaturat.
Hobeki errateko, bazaramatzaten,
Ezen hek bere oldez naski ziren goanen.
Urde Yauna zioan khexo gehienik,
Ixil hura ez zaiteken kurrinka egitetik,
Bideak ziraueiño musika samiñak,
Larrutuak zeduzkan beharri guziak.
Ez dirau itzaiak, eta erraten dio:
Yauna, zuk zer duzu horla asaldatzeko?
Ixilik zu ere nolaz ez zaudeske,
Bertze bi presuna goxo hauien pare?
Urdeak derra, ez naiz hoien iduriko,
Bata baita sinple, bertzea aldiz gaizo;
	Eta behar bada oraiño
	Hauk zortea berzelako.
Uste dezakete daramatzatela
Xoilki esnea, eta illea khentzera.
Nik aldiz ez baitut bizi naizelarik
Biziaren ordain emaiteko deusik:
Bainan emaiteko dukedan bakharra 
Ondikozki baita hill eta xingarra.
Ixil nadin gero zuk erraten duzu?
Itzai zelebrea zuk aise diozu.
Baiña itzaiñak berriz: egonez oihuka
Ordea ez dukezu zuk zortea xanya.

Arrazoiña itzainak bai urdeak ere;
Nik itzaiarekin baderrat halere:
Gaitzari denean eziñ itzuria,
Alfer dela luze negar issuria,
Eta berdin gero egin behar dena.
Hobe dela dadiñ kuxian egiña,
Baita konformatu goiko nahaiari:
Eta sentimendu haiñ noble den hori
	Ez badaite izan urdetan
	Oxala balitz yendetan.

__________

EZKURRA ETA KUIA

     Ongi da bethi egina
     Yainkoak egin duena
Hunen frogaketa bada ibilli gabe
     Munduz-mundu, bidez-bide,
     Kuietan aurkitzen dut nik.
     Peisant batek ikhusirik,
     Fruitu hori hain gordoa
     Girtoia aldiz hain flakoa.
Buruan zer zuen dio, gure erneak,
     Hauk guzien Egilleak?
     Zoin gaitzki zuen ezarri
     Horra-horko kuia hori!
     Pardi! nik nukeien eman
Haritz hoietarik batetik dilindan;
     On zaiteken lana orduan:
          Arbola nolako,
          Fruitua halako,
     Gauzari traza emaiteko.
     Peillo, damurik ez hintzen
Hire erretor Yaunak predikatzen duen
     Yainko haren kontsilluko,
     Hobeki lituzkek oro.
     Ezen konparazionera,
     Zergatik, othoi, ezkurra
          Nere erhi-xingarra 
          Bezanbat ez dena
Harako-han dago dilindan emana?
     Segur, egille puxanta
     Hemen ekibokatu da,
     Nik ezen fruitu horier
     Gisa hurtan ezarrier,
     Zenbatez behatzenago,
     Hanbatez Peillori zaio
     Legez iduritzenago,
     Bat hartu hemen ustean,
Hartu bertze izan dela ustekabean.
Pentsaketa hortaz burua hartua
Gure giza dago net enbrakatua:
Hainbertze izpiritu duena kaskoan,
Ez daite sar, dio, niholere loan.
Zuhaitz baten-pera badoa etzatera,
Badathokio ere loa betphurura.
     Bada lotan dagolarik
     Ezkur bat haritz gainetik
     Erortzen zaio gaiñera
     Kolpatzen ere sudurra 
     Kolpe hortaz atzartua
Bere sudurrera daramala eskua.
Ezkurra ukitzen du bizarrean lothua.
Sentitzearekin zaurthua sudurra
     Bertze solhasik hark derra:
     Oiei! odola dut, dio,
     Zer zen beraz gerthatuko
Erori izanbalitz arbola gainetik
     Ezkurraz bertze kargarik?
     Baiña urruski ezkurra zen.
     Ni zoiñ gaitzki mintzo niñtzen
     Nere arpegia zertan zen
     Ezkur hau kuia izan bazen!
     Yainkoak nahi izan eztu,
     Segur, arrazoiña ukhan du;
     Horren motiboa niri
     Orai zait agertzen klarki.

     Bego, bego Yaungoikoa,
     Obrari soberanoa;
     Bedi bethi laudatua,
     Peillok dio, xanyatuia
     Dezarla ezkurra goiean,
     Eta kuia beherean; 
     Eta mundua gerora
     Bioa ohi gisara:
     Ez dagoku pleinta guri;
     Zer den konbeni hark daki.

__________

PEGAR ESNEAN

          Aneta zoan hatterik
          Hiri hauzokora goizik:
          Pegar bat esne buruan,
          Burute eder bat estrainan.
          Bazaraman hark hargatik,
          Buruan arranyaturik,
          Pegar esneaz bertzerik.
Husu eta ariñ zoala alegera bidean,
Bere baithan huna bada hark nolatsu zerasan.
Nere esnea saldu eta harrek eman dirutik
Aroltze dozena zenbait erosiko ditut nik:
Xitotarik, axeriak nahi edo ez nahi,
Urdetto bat erosteko geldituko zait aski:
Ene urdea ya ttarroa, yangabe haiñitz bihi
Arthatuz ongi, zait niri egiñen urde handi:
Hau saltzearekin aldi enbrazu handi gabe,
Umedun behi baten naiz betan egiñen yabe:
Horla dotea billdurik falta egiñ ez dezake,
Ezkontza on baten bidez naiz egiñen etxeko andre.
          Baiñan hementxet Aneta
          Gerthuz behatztopatzen da.
          Eta doako pegarra
          Bizkarra-gaiñdi lurrera.
          Adio xito eta urdeak;
          Adio behi, xahalak;
          Adio dote eta ezkontzak,
          Eta fortunazko ametsak.
          Nere neska gelditzen da
          Lehen zen bezala Aneta.

Fable hunek irakatspen haiñixko badituzke,
Zuk har ezazu gogoan ongi bedere hauxe:
Geroaren gobernua utz-ozu bertze bati,
Aitzitik hots-emozu zuk oraikoari bethi.
Gogoetan dabillana maiz da behatztopatzen,
Izarrer beha zoana, zilhorat erori zen:
Gaztelu egiten hari espaiñian bazare,
Frantzian ez daigikezu ez borda txar bat ere.

__________

BI MEDIKUAK

          Behi dotor Berrigaitzek
          Ikhusten zuen eri bat.
          Eri bera Berrionek
          Ikhusten zuen orobat.
Hunek zion, eri hunek eman dezake onera;
Harrek ez, abian da hau zenduen ikhustera:
Harrek zio: bedi purga, hunek ez, bedi sangra:
Ondikoz segituz hunen ordenantza hazkarra,
Ustekabean eria badoa bertze aldera.
Biek gutiago ez dute biktoria kantatzen;
Batek zion: hill da bada, hori nik erran nuen:
Bertzeak: nere manuak harrek egin balitu.
Ez xoilki hura etzen hillen, baiña zaiten sendatu.

          Baldiñ eritzen bazera
          Deith zazu aldamenera,
          Mediku bakhar bat xoilki:
          Ona bada, hau bada aski.
          Bi hoberen betan baiño,
          Arteko bat lehenago.
          Baiñan ez pentsa hargatik,
          Bethi gaitz guzietarik 
          Zaituztela libratuko:
          Zeren bat baita ethorriko
          Zoiñetarik sendatzeko
          Ezin baita kausituko,
          Ez eskoletan dotorik,
          Ez baratzetan belharrik,
          Ez botiketan drogarik,
          Ez peisant xarlatanik,
          Ez ema begi-gorririk.
          Orduan kofesor on bat
          Deith zazu zuk aldakera,
          Ordu haiñ proziatu bat
          Utz behautzu itzurtzera.

__________

BI PELEGRINAK ETA OSTRIA

Bi pelegrin zoazila kosta hegian gaindi,
Hara huna beha, non zer zuketen hek ikhusi:
Ikusten dute ostria bat harean zabaldua,
Mami umo eta gixen bat zedukala agertua:
Batek derra: zer ostria, nerea da guzia;
Segur naiz ezen lehenik dela nik ikhusia.
Bertzeak: ez hezatuko horrek ez dautzu ganga;
Zuk baiño lehen segurki nik ikhusia baita;
Lehenak hartu nahi du hubilldu direnean,
Bertzeak dio utz-arazten pusadako batean.
Hunek tira, harrek pusa, horla direla hari,
Yaun yuiea hor da gerthuz iragaiten han gaindi
Zoinak bertan nahi baitu fiñatu hauzi hori.
Bere kausa pletiatu bakotxak duenean,
Yuiea zaie prudentki yartzen bien artean:
Eta serios harturik eskuetan ostria,
Hastekotzat iretsten du hunen mami guria
Koehkotarik bana gero demaie partideri,
Emozue, derraiela, esker yustiziari.

          Hauziak nihor ere eztu
          Nihoiz ere aberatstu:
          Mamirikan baldiñ bada
          Hura yuie yaunentzat da.
          Partidak doazi berdiñ,
          Zoiñ bere axalarekin:
          Edo hobeki, doazi
          Nola baita erraten ohi,
     Hau athorra arras, hura billhuz-gorri.
               Hauz onenari
               Eginik ihesi
     Akordu txarra ere hobe da onhetsi.

__________

BURU PELATUA

     Gizon bat zelarik onduxea adiñez,
     Ez gazte ya aboro, zahar ere arras ez:
     Bi kolore yadan egiña bilhoa
     Baiña den berdena oraindik gogoa
     Xedea hartzen du bada ezkontzekoa.
     Begiztatzen ditu hurbill alhargun bi;
     Batek ere ya eman zeikan lanik aski.
     Bata zen gazte, eta eder, baiña pobre,
     Bertzea onduago, baiña bazen dote:
     Baita urthen laidoak erreparatzeko,
     Kalitate hunek bazituen asko.
     Galaia badabill batetik bertzera,
     Amorante urusa bizi da gogara:
     Bi dontzeillek ere hartzen dute ederki,
     Baiña beren pare dute ikhusi nahi.
     Gazteak kaskoa bi ezkuz harturik,
     Bilho zurituak khentzen daizka errotik:
     Bertzeak aldiz beltz daudenak oraiño
     Diozka ebakitzen azkenekoraiño.
     Eta biek dute yorratzen hain ongi,
     Non baitu kaskoa meloi bat iduri.
     Noizbait gizontxoa denean ohartu,
     Kaskoa freskosko nola senti baitu:
     O dontzeilla ederrak! gosta bazait ere,
     Lezione ontxo bat hartu dut halere;
     Edozein bitarik nukeien emazte,
     Nere galtzak laster hark nahi lituzke;
     Zoazte, dio, arrebak; eta biphilltzeko,
     Ezazue bilha bertze zenbait kasko.
Eta ordutik hura alde bat urrundu zen hetarik;
Urus ez bazioten hek biphilldu hura baizik.

          Haiñitzek yoko berean
          Galtzen dute ustekabean,
          Bilhoa ezbada zentzua
          Zentzuarekin dirua:
          Eta azkenean badaude
          Ez diru, ez eta ohore;
          Nola bertzea ille gabe.
          Bertze batzuek oraindik,
          Dontzeilla zenbaiten gatik
          Dute osoki xoraturik,
          Erretzen bere kaskoa;
          Ez zaiten hanbatekoa.
          Zer heriotek tontoa!
          Guziz deithoratzekoa!

__________

ASTOA ETA XAKUR TTIKIA

Gutiak dire zeruaz hala faboratuak
Agradatzeko dohaiñaz sortzean dohatuak,
Hau heier behar zaie utzi: eta ez izan gaizoki
Fable huntan agertzen den astoaren iduri:
Zoiña nausiari gostu gehiago emaiteko,
Eta maitha garriago harentzat izaiteko,
Zarezatzera hurbilldu bai zitzaion galanki:
Hala egiten xakurtto bat baitzuen hark ikhusi.
     Nola! xakur txar hori
     Haiñ goxoki da bizi
          Bere nausiarekin
          Baiare andrearekin:
          Hor da pherekatua,
          Baita besarkatua:
          Horren merezitzeko,
          Zer duke egiteko?
          Patta bat hedatzeko!
          Baldin hortarako
          Hori badaite aski,
Niri ere iduritzen zait daigikedala hori.
Hortan bere nausiari badoako arraiki,
Eta adar zaharkitu bat altxaturik eztiki,
Erortzerat utzten dio kokotsaren gaiñera
Botatzen duela beta orho eder bat airera.
Ola! ola! zer zareza, zer musika xarmanta!
Nausiak dio furian: Nere baistoai non da?
Esku biez hau harturik, komeni zen bezala,
Luzaro asto gaizoari zurratzen dio azala:
Eta orduko komedia zen akabatu horla.

          Ez bortxa zuk zure antzea,
          Bakotxak badu berea:
          Baldin utzirik zurea
          Bertzek bezala egitea.
          Nihoiz baduzu billhatzen
          Onik ez duzu egiñen.
     Yendea yendetik, hain da bertzelako,
     Nola xakurtto bat astotik baidago:
     Zure antzetik kanpo egiten tutzunak,
     Oker daude nola, ezkerraz egiñak.
     Ez badakharte ere bastoi ukhadia
     Badakharte yenden, burla eta hirria;
          Hau ere ez baita loria.

__________

ASTOA IHIZIAN

Eyhara bateko astoa
Kaskoz baitzen harroskoa,
Bere lagunak utzirik,
Lehoiñ larruz bestiturik,
Goan zen behiñ ihizira
Buruaren arintzera.
Bazabillan fanfarruna
Arras iduri lehoina;
Ikhusten zuten orduko
Lehoin hain tailla ederreko;
Laur atzetako yendeak
Ikhara handiz betheak
Ihes zoazin guziak.
Ongi zoakon afera
Libertitzen zen gogara.
Baina eiharako mutilla,
Illkia zen haren billha,
Berekin ber makilla.
Ikhusten duen pontutik
Ezagutzen du urrundik,
Bi beharri puntetarik.
Helas! gorde eziñ zituen
Luzexkoak baitzituen.
Eta bastoi ukhaldik a
Darama abrean laurenka.
Eihara-aldera maska.
Harrituak oro zauden
Gizon hau nola hari zen,
Eiharara Lehoi billtzen.

Horla andre batzuek ere
Ihizira illkitzen dire;
Bertzen arropak soiñean,
Arranyu ederrenean,
Ez dutela falta deusik,
Barneneko linya baizik.
Baiña ardietsten ez dute,
Later ezagun baitire:
Nola astoa beharritik,
Hek bertze zerbaitetarik:
Eta illki ziren bezala
Ongi nahiak bertzela
Doaz zoin bere etxetara.
Zarpill utzien hartzera.

__________

ARRATOINA HERMITAU

          Lebantekoek diote
          Egia den badaiteke,
          Ziñ egin nahi ez nuke.
Arratoi bat lehenago, bere baithan sarthua,
Munduko gan-ethorriez arras desgustatua:
Guzier adio erranik erretiratu zela,
Olandako gasna baten barnean bizitzera.
Zeldatxo bat egiñ eta haren erdi-erdian,
Goxoki han bizi zela urus bakhe handian.
Atzez eta hortzez hariz bere bizi-tokia,
Ezarian egiñ zuen gustos eta konplia.
Geroazko griña gabe bethi izan oraikoa,
Bethi prest baitzagokion hazkurri gustukoa;
Yadan egiña zen gixen eta gorddo-gorddoa:
Hain da gorphutzarentzat on sosegu barnekoa.
Urus arras, hark ez zuen desiratzen bertzerik.
Baiña mundu huntan ezta urustasun osorik,
Ustekabean badathor nahigabe nonbaitik.
Yan ondoan egun batez dagolarik siestan,
Arrotzak badituela senti du bere borthan:
Ideki diotenean, bizpahirur Yaun gazte,
Agertzen zaizko, direla miñtzatzen hunelaxe:
Hemen, Yauna, gathorzkitzu beharrak hartararik,
Urrun oraiño gioaz, eta gathorz urrundik:
Bai ahal dakizu naski ya aspaldi baduela,
Gathuen ta gure artean gerla bizia dela;
Ratapolis deithatzen den gure hiri nausia,
Heien armadak deukala setian ezarria;
Enbaxadore goazi gorthe estranyeretara
Dukegun erakhar zenbait gure sokorritzera.
Baiña gure errepublikak delakotz pobretua,
Partiadan ez derauku boltsa utzi garnitua.
Zerbait emaitzez zue baldiñ baginitzatzu lagun.
Gure xedea urruski arren konpli dezagun;
Othoitz giniro gartsuki gure aldetik zerua,
Dizun arren doblaturik emaitzaren pagua.
Arenga ukigarri hori zenean akabatu,
Ermitaiño zelebrea hula zaien mintzatu.
          Ay! nere haur bereziak
          Munduko gauza guziak 
          Aldebat ditut utziak:
          Hemen iraganetarik
          Ez zait ya behatzen deusik;
          Ez daigiket deus bertzerik
          Othoitz egitea baizik.
          Zerua dut othoitzturen
          Bere laguntza dizuen
          Eta horiehe erran eta,
          Zerratu zioten bortha.

          Nor uste duzue hemen
          Nik dudala sieñalatzen?
          Fraidea othe? —Ez fraidea
          Nik daukat on-egillea.
          Apheza othe? —Ez oraino,
          Apheza ematera dago: 
          Zikhoitza segur hobeki
          Gauza ezen yakiña aspaldi,
          Holako yenden doktriña
          Da, bedi nor bere diña:
          Nor ere ezpaita beraren
          Hanbat gaitztoago haren:
               Bakotxa beretzat
               Yainkoa ororentzat.

__________

ARRATOINA ETA OSTRIA

     Landa batean zaukan bere egon tokia,
     Arratoiñ gazte batek primezaz utzia:
     Arbasoz-arbaso hau ethorria zuen
     Oro han bizi-izan, han hill ere ziren:
     Berak azkenekotzat atta agudiari,
     Begiak ziokitzan hilltzean han hetsi.
     Landa harrek bazemon nondik ongi bizi,
     Bazakhartzan urthean bihi suerte bi.
     Baiña nola baitzen kaskoz ariñxkoa
     Mundua ikhsteko hartzen du gogoa,
          Eta kurri-kurri gatekoa
          Ilki deneko xilotik
          Lur-muillo baten gainetik,
          Bi pattak gurutzaturik;
          Hauxe da, dio, mundua
          Ederra eta hedatua!
          Huna Larhun, hara Haia,
          Sator-lan hasi guzia
          Badiduritzo mendia.
          Zenbait egunen buruan,
          Aurkitzen da itsas-kantuan,
          Han zauden multzoka ostriak
          Marea ganak utziak:
          Oro uste du arratoiak,
          Direla liñako untziak.
          Oy! nere atta difuntoa
          Zoiñ ziñen gizagaoxoa!
          Mundu huntarik goan zare
          Haiñitz gauza ikhusi gabe:
          Hori da egoitea bethi,
          Hautsean gathua iduri.
          Huna bada guk mortuak,
          Mendi, haran, desertuak,
          Yadan iragan ditugu:
          Baiña edan hetan eztugu.
          Huna erresuma hezea,
          Eman zaizu ikhustea.
Bere gogoan holako gauzak darabilzkala,
Ostria bat ikhsuten du zabaltzen hari dela;
Mami gixen, umo, eder bat erakhusten duela.
Hau zer da, derra arratoiñak, badiduri xingarra,
Ene uztez ase-aldi on bat da nik egin beharra.
Bi yauziz tirria onean aldera badoako,
Eta mami gixenari hortzez hor lotzen zaio:
Baiña ostriak kolpe kolpez koskoak zerraturik,
Segadan nola gaixoa hartzen du muturretik
Horra zer bada ez yakiñak ohi duen egiten:
Xilotik tristea oxala nihoiz athera ez bazen.

          Arratoiñaren zortea
          Ezta parerik gabea:
          Oiñ bitakotan zenbatak
          Bere aita-amez unhatuak,
          Zingar, arto eta pitarraz
          Eta bere kapusaillaz
          Supherki desgustatuak,
          Dohazinak hiritara:
          Gaizoek uste dutela
          Hetan biziko direla
          Ttoina eta oillaskoz gogara.
          Baiña libertinkeriak
          Handik laster miseriak,
          Ondoan gaitztakeriak,
          Badaramatza tristeak
          Ya gehien-gehienak,
          Batzuek ospitalera,
          Bertzeak galeretara,
          Bakharrak ere urkhabera.
          Etxetan egon balire
          Oraiño bizi laitezke,
          Ohore ere balukete.
Oxala orok balaukate buruan finkatua,
Ondoko bertsu hauietan dathorren errefaua:
Hagitz hobe dela etxean segura den artoa,
Ezenez ttoina fin nonbait badaitekelakoa:
Eta zentzuz yokatzekotz, nihoiz segurekoa,
Airekoaren menturan ez dela utztekoa.

__________

AMIAMOKOA ETA ARRAINAK

          Amiamoko lepo-luz,
          Moko-luz eta zangar luz,
          Bere bekillen gaiñean
          Noizbait norapait zioan,
          Norat ez daukat gogoan.
Ibai baten hegitik pentsaketa zoala,
Urean ikhusten ditu dosteta zebilltzala,
Izokintxo eta platuxa aingira eta amorroñak:
Mokoaren azpiraiño dathorzkio xoroak.
Hola! dio, maitheñoak, alegera girade?
Hobe duzue hargatik ez naizen orai gose:
Oren bat gora-behera berriz naiz pasatuko,
Orduan zuen dostetak ditutzue ahantziko.
Hori zerrala maistroa zen abrerat iragan.
Ay! zer asea sarrixe hark berekin zerasan,
Egin beharko dudan nik, naizenean gosetu!
Oren erdi bat apenaz zen oraiño pasatu;
Gormant handia badathor leheneko tokira
Goseak yadan baitio kilikatzen zintzurra:
Baiña arraiñ gordoak ziren bertzetara gan handik;
Ez dathorko bistara bi platutxa mehar baizik.
Bah! bah! dio, bextela hauk: hau ezta nere plata;
Arraiñ xirtxill hori bethi, erientzat utzten da.
Hortarik yan baiño lehen, dezagun iguriki,
Zenbait gordoago oraiño ethorriko da naski.
Badago: baina gordorik ezta ageri batere:
Azkenean xarbo zenbait hurbilltzen da halere.
Zer ahotara neretzat ni amiamokoa!
Hoiñ gutirentzat eztut nik idekitzen mokoa.
Badago oraiño ere, baiña gosea ez duke sofri,
Hamikatua azkenean partitzen da tristeki.
Doalarik, bide-erdian bare bat du topatzen,
Dena ere on, derralarik, mokoarekin billtzen:
Hatsgorapen bat bota eta, bertzela ezin egiña,
Haiñ gogotik iretseten, du, balitz nola izokiña.

          Yendetan asko badire
          Animale haren pare:
          Egun asea badute,
          Biharraz antsia ez dute.
          Denean daigie, bon bon,
          Aldiz ez denean, egon.
          Batzuek dute utzten ona,
          Beharrez hobea dena:
          Biak galtzen ohi tuzte,
          Nola merezi baitute.
Eta mandotik kotxera zirenak igan nahi,
Mizago mandotik haiñak astora dire yautsi:
Urus ez badire oraino beherago erori.
     Parada ona noizbait agertu deneko
     Illetarik betan laster loth zakizko:
     Ezen itzurtzera zuk utzten baduzu
     Ondotik ez duzu zeren abiatu;
     Ez egon haren aiduru.

__________

ORA ETA OTSOA

Hezur eta larru ya otso bat egiña
Haiñ zeukaten orek arthaldeen griña:
Zebillala zerbait non kausi zezaken,
Barur luzeskoa egiñ ya baitzuen:
Batzen du ora bat larri ta hazkarra,
Gizen, legun, zabal zaukana bizkarra:
Hau atakatzea, eta zathitzea,
Zaiteken bai haren orduko xedea.
Baiña gudukatu hortako behar zen,
Eta orak guduko hazkar zidurien.
Otsoa beraz humillki aldera badoako,
Eta zerbait ere moldez solhasean sartzeko:
Agur kide, derro, zer! zu toki hautan?
Bai, Yauna, baztertu naiz ustekabetan.
Ardura eder duzu, milla demuntxoa.
Badukezu, Yauna, bardiñ horlakoa.
Ni bezaiñ gordo ere, bazaitezke egiñ zu,
Zakurrak diotzo, nahia aski duzu.
	Oyhan horiek utz-kitzu;
	Hagitz bobe izanen duzu:
	Bizi dire miserian;
	Bethi gose eta hiratu,
	Denak giza gaixo batzu;
	Ez dutela bertze fiñik,
	Goseak hilltzea baizik,
	Zer! deusik seguraturik.
	Behiñere ez ase-onik!
	Oro ezpataren puntatik!
	Zatho, zatho, nere ondotik:
Zorte hobe bat hagitzez dautzut seguratuko
Bertzetan, otsoak derro: zer duket egiteko?

	Orak dio deusik kasik:
	Kasatzeko atheritik
	Yende bastoi dun harroak
	Eta eskaille zarpill-dunak;
	Lausengatzea etxekoak:
	Eta Yaunaren nahiak,
	Berthetzea ongi guziak.
	Hau zuk egiten baduzu,
	Saritzat emanen zaitzu
	Epher, urzo eta oillasko
	Hexur mami-duna franko.
	Bai eta are kareza asko
    Otsoari gozoz dario yadañik,
	Kaburiña hortzetarik,
	Eta nigarra begitik.
Horla doazela otsoak orari ustekabez,
Ikhusten dio lepoa larrutua zerbaitez.
Konpai, diotzo, hau zerda? —Zer? —Ikusi dudana,
Ezta deus, dio orak, naski, nere estekaren lana.
Bertzerik ezta, eta horrek aiphua ez du balio;
Zer! estekan zaozkate! bertzeak badiotzo;
Eta gogara ibilltzera ezzare beraz libro?
Bextela zure othuruntza, eta friko gizenek!
Libertatearen ona balio ez dukete hek;
Ez eta ene begietan tresorik handienek.
Hori zerrala otsoa eman zitzaion ihesari;
Eta gaizoa oraindik ez omen daite geldi.

          Badaiteke gure otsoa
          Zen ziñez filosofoa.
          Baiña nik guziak-gatik
          Hauta niro bietarik:
          Ontsa aserik bizitzea,
          Eta azpiko egoitea:
          Ezen ez libre ibilltzea,
          Eta goseak hilltzea.
          Bakotxak du bere oldea.

__________

OHOINAK ETA ASTOA

Bi larroin behiñ yoka hari ziren gozetik,
Biek ebatsi zuten asto baten gaiñetik;
Batek nahi baitzuen abre ebatsia saldu,
Bertzeak aldiz hura saldu gabe goardatu.
Ukhabillkoak husu hek trukatzen zituzten,
Ya zaatoak bien kaskoek zituriten
Yabe gabe ere astoa laster geldi zaiteken,
Mutillak hagitz hazkar eta aserre baitziren.
Baiña heren ohoiñ bat agertu zen betbetan,
Zoiñak, astoa emanik bere isterren artean,
Laur atzetan suntsitu baitzen toki hartarik,
Mutill gudukariez kasu guti egiñik:
Hauk zaitezken orduan kolpakatik baratu,
Segitzeko ez baitzaien motiborik gelditu.

          Horrela dire hauziak
          Fiñatzen kasik guziak.
          Partidak dire bai lothu,
          Eta luze gudukatu,
          Pletiatu gathaskatu;L
          Fresak ere montoikatu:
          Badathor heren ohoia,
          Hura da andre yustizia,
          Hunek badarama astoa,
          Akabo ordutik pleitoa.

__________

HIRIKO ARRATOINA 
ETA BASERRIKOA

Hiriko arratoiñak behiñ
Behar ziola besta egiñ,
Baserriko arratoiñari;
Hagitz moduz eta oneski,
Deithu zuen bere etxera
Minarritzez asetzera.
Napa eder baten gaiñean
Kuberta ezarria zatzan;
Pentsa zazu zer bizi hek
Zuten egiñ konpai biek.
Mahaiña arras bethea zen,
Deusen ere eskasik etzen.
Baiña noiz eta baitziren
Othuruntza gozoaren
Hoberen-hoberenean;
Ikharatzen dire betan:
Norbaitek hotsekin baitu
Salako bortha higuitu.
Hiritarra saltatzen da,
Badarraio kamarada.
Baiña abarrotsik ezta ya;
Hor zena, gana izanen da.
Goazen, dio berehala
Hark, utzi dugun lanera:
Dugun errepasa akaba.
Ez, bertzeak derra, aski da.
Plazer egiñen dautazu
Ethorri nahi baduzu,
Bihar xandez nere etxera
Diadekanpo egitera
Badakit nik ez dudala
Eskaiñtzeko zuk bezala,
Gortheko plat aberatsik:
Ordaiñez han ezta deusik,
Asaldatzen ni nauenik.
Nik yaten dudana etxean,
Yaten dut bakhe onean.

Ez eskaiñ niri plazerik
Lotsak trubla dezakenik.

__________

ASTOA ETA ORA

          Elkhar behar da lagundu
          Naturalezak nahi du:
Astoa hargatik behiñ legeaz zen trufatu.
Handia baitzen harentzat, eta ezduket esplika
Hori nola zuen egiñ; orhe onetikan baita.
Bazioan herriz-herri gogoan gabe deusik;
Sahetsean ora eder bat, nausia gibeletik.
Nausia lotan zen sarthu, aldiz astoa alhara
Ateka zabal batetik gan zen phentze batera.
Hango belharra iduritu zitzaion zalegarri;
Nahiz han astakarlorik ez zuen hark ikhusi:
Plat hunen faltan ezta iñoiz othuruntzarik utzi.
Aldi huntan asto Yauna pasatu zen halere,
Harentzat hain frianta den plat faborita gabe.
Gosetua bere aldetik zakurrak othoitzten du,
Aphur bat lagun on gisa, nahi zaion aphaldu:
Arren horrela atzemanik bibretako otharrea
Athera dezan hartarik zertaz yabal gosea.
Arkadiako xantreak ez dio egiten kontu,
Hortz-kolpe xoil bat galtzeaz, zeren bailuke damu:
Gormantak egiten dio gorrarena luzaro;
Noizbait ahoa bethea, hula mintzatzen zaio:
Kide, nere kontseillua duk ezaken igurik,
Nausia daiten athera lo duen ederretik:
          Ezen berak falta gabe,
          Arras trankill bahagoke,
          Iratzarri den pontutik
          Emanen dauk otharretik
          Hire portzi ohitua:
          Etzen oraiño ixildua,
Horra non oihan zolatik ikhusten duen yalten,
Bertze azinda gosetu bat, otso Yauna hura zen.
Astoak oihu orari dathorkon laguntzera;
Ora ezta mugitzen, segur ez zagoken hortara.
Ordainez erraten dio: kide, dizut kontseillu,
Egizun ihez, nausia dadiñ artio atzartu:
          Ya luzaro egon ez daite,
          Hots bada hots khexa zaite:
          Ukho phentze gizenari,
          Eman zakizko ihesari.
Eta baldiñ otso yaunak atzematen bazaitu
Uztarko batez haidorki matrailla hauts ezozu:
Haiñ xuxen ferra berriak dakhartzu ere atzetan
          Eta banintz zure plazan
          Otsoa niro betbetan
          Heda laur atzak airetan.
Haiñ ederki mintzo zela, otso yauna aldera zen,
Eta lepora yauzirik asto yauna itho zuen.

          Hunek zer erran nahi du
          Behar dela elkhar lagundu
          Asto, orentzat bada aski
          Morala hori segurki;
          Bertze hau ere bai naski:
          Egiok egilleari
          Baiña yende khristauentzat
          Oraiño bada bertze bat
     Gaitz egilleari, zuk on egiozu,
     Zuri egin gaitza, onez garai zazu:
     Othoitz ere egizu, zuri yazarlentzat,
     Mundu huntako hau, ezta goxo hanbat.
          Bertzeko aldiz hobea da;
          Zure zortea hor baita
          Kestione sekulaz da.

__________

OTSOA ETA ARDIAK

Milla urthe eta gehiago otsoek ardiekin,
Gerlan iragan ondoan, bakhea zuten egiñ.
Batzuen eta bertzentzat hobe zaiteken hori:
Ezen, bazuten otsoek iretsten zenbait ardi,
Artzaiek bazakharten maiz otso larrua estalki.
Ardiek sosegurik ez bere alha-lekuetan;
Otsoak nihoiz trankill ez bere ardi masakretan:
          Othuruntza bat ezin har
          Non etzen erne egon behar.
Bakhea egin zuten beraz: bai eman ere erresak,
Ardiek zakurrak eta otsoek bere umeak.
          Zerratu zuten patua
          Formal eta konplitua:
          Izendaturik oraiño
          Hortako komisario,
          Bere agudeak otsoek,
          Bere ahariak ardiek.
Zenbait denboren buruan ardien errapen,
Otso-kumeak aphur bat gothortu zirenean:
          Hobiak ere harmatu
          Odolaz ere gurendu:
Sorhoan arkumiekin dosteta zabilltzala,
Egun batez orok elkhar aditurik bezala:
Artzaiñak zirela ganak norapait bertzetara;
Bildots laiñoer furian yauzten zaizte gaiñera:
Eta ya lanean xefo, bildotsik gizenenak,
Ordu berean itho eta, hortze herrestatuak,
Badaramatzate fier lasterrez oihanpera,
          Ata-amer erakutstera:
Ya mezua ere gorderik her egorria zutren
          Hauk umer behar zeraien
          Bedere egiñ erantzuki
          Fedea baitzuten hautsi:
          Baiña hala egiñ etzuten:
          Alabaiñan otso ziren
Fede emanaren gaiñean, ora lotan zauntzanak
Bat izurtzera utzi gabe, zituzyrn iyho frnskZ:
Haiñ laster hau egiñ zen non ohartu ez baitziren;
Guziak zathitan betan emank izan ziren.

          Baderrakegu guk hortik,
          Ez dukegula bakherik,
          Nihoiz iraupenezkorik
          Yende tzar, fede-gabekiñ;
          Traidore eta faltsoekiñ:
          Indarra duten pontutik
          Haukiekiñ ezta on derik,
          Ez ziñik, ez akordurik,
          Lekhuko, ez erresarik:
          Gerla beraz heier bethi
          Da egiteko edo itzuri.
          Baderrakegu oraino
          Aita-amen faltaz ume asko
          Billhakatzen dela gaizto:
          Onak izan zaitezkenak
          Galant eta estimu-dunak:
          Dituztelakotz laudatu,
          Edo aski ez korreyitu;
          Bizi tzarra daramate,
          Fin-gaitz ere egiten dute.

__________

AXERIA ETA AKERRA

Axeri bat egun batez zioan biaietan
Aker adarretan halto zen baten konpañian:
Bizarrez eta adarrez on: aker hau gaizosko zen,
Sudurraz haratago ere hark ikhusten ez zuen:
Aldiz axeri zaharra maltzurrenetarik zen.
Egarriak hertxaturik putzu baten zolara,
Bat bertzearen ondotik yautsten dire edatera.
          Ur freskotik han zintzurra
          Hezatu eta gogara:
          Axeriak lagunari,
          Badiotzo serioski:
          Diduritzait, konpai ona,
          Egiñ dugula errexena
          Yalgitea daite lana.
          Akerrak axeriari:
          Hala da bai naski hori.
          Hegia dago gorasko,
          Eta pareta legunsko.
          —Haladuk, baiñan ez etsi;
          Fida hakit arras niri.
Xutik hadi gibeleko bi zangoen gaiñean,
Eta bi patak etzatzik arrima paretean:
Gero kokotsa tinkatuz paparoaren kontra,
Adarren mekanika iduk ezak goiti txutxuta:
Bi brinkoz gaiñerako nauk hire bizkarra-gaiñdi,
Handik, atheratzen gero lagunduko haut nik hi.
Harritua, aker gaizoak laudatzen dio asmua:
Berak alferretan zuken hautsi bere burua.
Eta nola erran, hala egiñ, axeri madreari,
Bere bizkar eta adarrez dio egiten zurubi.
Goieratu eta egiten dio harrek sermoi bat,
Etsortatzen duelarik pazentzia hartzerat.
          Konpai, derro, gaitztagiñak:
          Balautzu eman zeruak,
          Zentzu hainbertzen kaskoan
          Nola bizar kokotsean;
          Jautsiko horrat etziñen;
          Ikhusiko baitzinduen,
          Gero zer lan izanen zen.
          Hartu duzu letzioa
          Nihoiz ez ahantztekoa.
          Adiu, balitz yatekoa,
          Balaiteke edatekoa?
          Aboro ni ez nagoke;
          Nere aferek deithzen naute.
          Lagun tzarrekin ez yunta,
          Bethi zatzu onak hauta:
          Onekin on zare egonen,
          Baita askotan hobeturen:
          Tzarrekin tzar bihurturen.
          Hauk zaituzte bai eraman,
          Urrun bide makurrean,
          Ondoratu zarenean;
          Utziko zaituzte hantxe:
     Eta hek bereaz egin badukete,
          Kontu zutaz hartu gabe
          Hirriz handik ganen dire.

__________

LABORARIA ETA BERE SEMEAK

          Laborari etxedun bat
          Zoan zaharrez hilltzerat:
          Bizitu zen ohorezki,
          Lanean hariz fexoki,
          Eta gastatuz xuhurki:
          Umeak zituen ere
          Ontsa ekharri bethiere.
          Baiña etzen fida sobera
          Hauk hala eginen zutela:
          Laneko baitziren nagi,
          Yateko aldiz gormantegi.
          Deithurik aldamenera,
          Mintzatu zaien hunela:
Ene umeak behautzue sal nihoiz ontasuna;
Ezen hor bada tresor bat noizbait gorde izan dena:
Ene aita-ametarik daukat hori nik ikhasia.
Zoin lekhutan ontsa ez dakit dagoen ehortzia,
Parte guzietan itzul eta lan ezazue,
Segur nekheen pagua noizbait badukezue:
Atta, diote semeek, txit trankill bazaudezke,
Tresora atzeman artio baratuko ez gare,
Bertze iñor bezain gu ere tresor zale baizare.
Nola erran, hala egin, uta hek sarthu dteneko,
Alhorraren itzultzeko lanari lothzen zaizko:
Lehen baiño barnago ere hilldoa daramate,
Abre, tresna, nekhe, izerdi, guphide deus ez dute.
          Ezta gelditzen xokorik
          Erabilli ez dutenik.
          Landak ere, hara bada,
          Doblea eman zuen uzta.
          Bertze tresorik han etzen:
          Trankill hill zen zaharra ere,
          Hill baiño lehen halere,
          Irakatsi baitzioten
          Egiazko den tresora
          Lan segituan datzala.

          Zertan gan urre-ketara
          Itsasoaz bertze aldera?
          Edo urrungo tokitara?
          Hetan guti da aberatsten,
          Asko ere dire galtzen,
          Asko pobreago itzultzen.
          Emazu tiñki lanean,
          Ofizio edo labrantzan:
          Zuhurki zazu goberna
          Handik billdu dukezuna.
          Zuk hola egiten baduzu
          Tresor handia hor duzu,
          Eta ahituren ez zaitzu.

__________

MENDIA ERNARI

     Mendi bat aspaldi lehen
     Erdi beharrez zagoen,
     Eta emagiñik etzuen.
     Haren ay eta plaiñuak
     Urrun ziren adituak:
     Yendeak ikharan zauden
     Zer yalgi behar othe zen:
     Orok zuten ikhus uste
     Paris oso bat bedere:
Badakizu zer zen agertu mundurat?
          Sagu bat.

Horla espantu hainitz duenak ahoan,
Efetu guti du agertzen ondoan:
     Obratu gogo duenak,
     Elheak ditu bakhanak.

__________

LIBURU BIGARRENA

__________

ARRAIN TTIKIA ETA ARRANTZALEA

          Arrain ttiki laite handi
          Utzten balitzaio bizi.
Baiña utzteko, gero noizbait hartuko delakoan,
Zentzu guti diduritzait behar dela kaskoan:
Izokiñ ttiki bat behin mementean sorthua,
Dosteta urean zebillan, bizitzeaz boztua.
Arrantzale batek goizik bota orduko amua
Hor da gaoxoa gerthatzen amu hartan hartua.
Ikhusi duenean lehen amu-kolpea,
Huna, diotza gizak frikoaren hastea.
          Dendelako katura
          Bioa otharrera.
Izokintxoak baderro ahal duen bezala,
Nitan zer dukezu? ez naiz ahoa bethe ahala:
Utz nazazu libro, izokiñ naiten egiñ artio,
Berdiñ gero noiz edo noiz naiz zure amutarako;
Eta eskabetxero batek nau kario erosiko.
          Aldiz egiteko plat bat,
          Ni bezalako zuk zenbat
          Eztuzu billdu beharko?
          Halere zer plat oraiño!
          Plat deus balio ez dukena;
          Sinhets-azu nik errana.
          Deus ez dukena balio!
          Arrantzaleak diotzo;
          Biz hala, arrai pollitñoa,
          Predikari maltzuriloa:
          Baiña zu gaur arratsean,
          Ganen zare paderara,
          Han frigitua izaitera,
          Bertze askoren konpañian.
Zeren hobe baidaukat nik nere iduri sinplean
Handia naskian baino, txikia segurean.

__________

OTSOA ETA ORA MEHEA

Arraiñ ttiki nahiko zen berriz urera yauzi;
Baiña ez zitzaion komeni gauza arraintzaleari.
Biek zutela arrazoiña badiduritzait niri;
Hark bizia nahi zuen alegiñaz luzatu;
Hunek eskutan zuena gerokoka ez largatu:
Erran dut arrantzaleak net ontsa egiñ zuela,
Segura dudakoan truk nihoiz utzteko eztela.
Bedariak otso batek hau berbera egin zuen;
Ez dakit haren kaskoan zer iragan othe zen;
Naski aprendiz oraiño ofizioan baitzen.
Arthaldez-arthalde behiñ zabillala fatxadan,
Aurki non othe zetzaken artzaia eta ora lotan:
Herriaren hurbillean ora bat topatzen du,
Mehe, zimeill, eta egiña xoil hezur eta larru.
Halarik ere kostumaz zathitzera zaraman,
Herresaka ora tristeak baldiñ ez balio erran:
          Nausia zer diduritzu?
          Nolaz ikhusten eztuzu?
          Nere xarpanteriatik
          Ez dukezula mamirik,
          Niholere zuk athera.
          Zure ahoa bethe ahala?
          Bizpairur egun indatzu,
          Eta itzuliko natzaitzu
          Egiña gizen-gizena:
          Ezen gure etxekoiauna
          Dioa alaba ezkontzera:
          Behar naiz eztaietara.
          Beraz nahi edo ez nahi,
          Hagitz ondu behar naiz ni.
Otsoak hau sinhetsirik, utzten dautzu goatera;
          Ez zaitekeien barura.
Zenean ephea iragan badathor han berera,
Ikhusi behar zuela zakurraren ardura:
Baiña aurkitzen du kokiña etxe-barne dagola,
Xareta baten artetik erdi-hirriz derrola:
          Kide, hor zaren hitzean?
          Halaber nago nerean.
          Banathortzu mementean,
          Athe-zaia sahetsean.
          Athe-zain hau ora bat zen
          Aspaldi otso despeitzen
          Hagitz ohitua zena:
          Urrun zoan hunen fama.
          Otsoak derro orari:
          Seguretik musikari?
          Niketz, bi milla goraiñtzi
          Errozu athezaiari.
          Zuk begirautzu bidaia,
          Non eztuzun athezaia.
Hau erran eta laur atzez laurenka suntsitu zen,
Kskoz bainon atzez hura hagitz hobe zaiten.

          Otso gaizo haren pare
          Yendetan asko badire:
          Hari dire bill eta bill
          Nahi dena goseak hill:
          Bere seillaru gaindiak
          Daozkatela hetsiak?
          Egiñ nahiz geroago
          Irabazi gizenago.
          Baiñan atzemanak dire,
          Aldi batzuez bedere
          Oxala balire bethi
          Nola luketen merezi.

__________

AXERIA ETA ZIGOINA

     Murde axerik behiñ, andere zigoiña,
     Hauzoan bethitik hantatzen zuena:
     Gonbidatu zuen erakada egitera
          Eta arrattsa pasatzera.
     Baiña gaitztaginak, beretarik bethi,
     Egiñ behar, non ez, ez laiteke axeri.
     Aphaiñtzen du beraz artha handirekin,
     Axixa bat bere dagozkon drogekiñ:
     Trentxoiñ barne gabe, ta zabal batean,
     Hedatzen du gero molde abillenean.
          Bertze platik hark etzuen
          Hagitz xuhurki bizi zen;
          Zikhoitz aire bat baitzuen:
               Hartzera prest bethi
               Emaitera nagi.
     Madama zigoiña denean ethorri,
     Eta mahaiñean direnean yarri,
     Saltsaren usaiñak baitu betan boztu,
     Nausiari dio hortaz konplimendu;
     Gero alaiki dire yaten abiatu.
     Baiña mokoa du xorrotx eta luze,
     Frikotik har deusik kasik ez dezake.
     Mihiz eta ezpaiñez, aldiz axeriak,
     Laster ditu billtzen plateko guziak.
     Badago zigoiña lehen bezain gose,
     Iduririk eztu egiten halere:
     Nola baitzen ere hagitz ikhasia;
     Erremesiatu ondoan nausia,
     Hauzo, diotzo, nik bihar nere aldia?
     —Bai andre, gogo onez, ezen ez daukat nik,
     Adiskideekin zeremoniarik.
     Badathor maistroa biharamunean,
     Zigoiña baithara, hartu tenorean;
     Badakhar madamak laster mahaiñerat,
     Yarro arbasotarik yautsirikako bat:
     Aspiz zabal, gaiñez luze eta hertsi zen,
     Mokoa aise hartan berak zarabillken:
     Halaber bakharrik laster hutstu zuen.
     Aldiz axeriak baitzuen musua
     Hagitz bertzelako amak moldatua
     Eziñ zuen egiñ tristeak bertzerik, 
     Kanpotik yarroa milikatu baizik:
     Eta gelditu zen gormanta barurik.
     Etxe alde laster emaiten da abian;
     Baiña damak hauxe derro partiadan:
Hauzo, barda nere gostuz dostatu zare ederki:
Baiña orhoit zaite duenak, azken egiten hirri,
Harrek duela bakharrik hirri egiten ongi.

          Ez izan nihoiz trufari:
          Ezen gutien ustean,
          Ahalke handienean
          Ukhan dezazuke urriki.
Erneak baitu topatzen erneagoa bethi:
Eta abillagoa abillak bera baiño noiz nahi.

__________

LEHOINA ETA ARRATOINA

     Edozeiñi bethi ongi egiozu
          Gutien ustean ezen
          Zu baiño txarragoaren
          Beharra ukhan dezakezu.
Egia hau frogatzeko badathorzkit bi fable,
Gehiago behar balitz oraiño balaiteke.
Arratoiñ bat illkitzean lur barnetik betbetan,
Aurkitu zen lehoiñ baten atzaparren artean;
Ikharan zagon tristea biziaz etsitua,
Gutiagoz ere galtzen askok dute zentzua.
Hail, diotzo, gaixoñoa! utzten daiat bizia.
Ez dakit hargatik hura haiñ maltso izanen zen,
Arratoiñ txarraren plazan asto bat izan bazen.
Egiñ den ona ezta nihoiz erregretatzekoa,
On-egiñak noiz edo noiz badu bere pagoa.
Oihanpetik lehoi yauna zelarikan illkitzen,
Sare sokazko batean hartua gelditu zen:
Errabian yalgi nahiz hari zen efortaka,
Baiñan itzuli guziak alfer gelditzen zaizka:
Zenbat hark sarea baitu gehiago iharrosten,
Hanbatez da hartan bera gehiago enbrazatzen.
Haren plaiñu, orhotara arratoiñ eskertia,
Herresaka dathor, eta dakharko sokorria:
Bere hortz xehe-xorrotxez hariz emeki-emeki,
Maill bat azkenean dio urratzen sareari:
Bertze maill guziak gero darraizko lehenari.
Eta librantza bademo bere on-egilleari.

          Kolerak eta errabiak
          Dute gaitzten errexena;
          Soseguak eta aztiak
          Errexten aldiz gaitzena.

__________

URZOA ETA XINHAURRIA

Orai dakhart nik agiñdu bigarren etsenplua,
Animale ttipiago batzutarik hartua:
          Xirripa baten hegian,
          Urzo bat bere egarrian,
          Edaten hari zelarik:
          Erortzen zaio nonbaitik,
          Xinaurri bat aitziñera:
          Ithotzera zoan hura;
          Ez baita omen xinhaurria
          Igerikari handia:
          Urzoak urrikaldurik,
          Lasto-izpi bat atzemanik,
          Dio botatzen alderat:
          Fitsat xinaurriarentzat
          Iduri zuen irla bat.
          Iganik laster hartara,
          Arribatzen da hegira.
Ordu hartan han zabillan eskopeta batekin,
Hauzoko mutill bat zenbait katura nahiz egiñ:
Oiñhuts eta buru-arras herresaka yalgia,
Billdu zuken hark nolazpait afaitako yakia.
Duenekotz ur-hegian urzo laiñoa ikhusi,
Ah! friko arratsekoa nik, dio, badiat eiki.
Eta miran hartua ya daramala hiltzera,
Xinaurriak ausikitzen miñki dio ondagora;
Uztarko bat eman eta gibela du behatzen,
Baiña oharturik urzoa hegalez da yokatzen.
Mutillaren afaria hegal berek goan zuten.
Xinaurriak ere zorra horla pagatu zuen.
Goarda zaite arbuiatzetik aphalez nihor ere:
Ezen egun aphal dena bihar gora daiteke:
Aldiz gaur goiean dena biharkotz eror ere.
Baiña mundu huntan ezta deus arbuiatzekorik,
Khristauentzat, gaitzkia eta bizio tzarra baizik.

__________

OTSOA ETA AXERIA

Nolaz Esopek othe du egiten axeria,
Ylko maltzurretan bethi bertze ororen nausia;
Oraiño eziñ aurkitu dut nik horren arrazoia.
          Yaunak behar duenean
          Bere bizia salbatu,
          Edo bertzena atakatu,
          Ez da haiñ yakiñ lanean?
          Baita yakiñago ere:
          Ner iduriko bedere.
          Eta hunen gaiñean nik,
          Kontra egiñ nezoke kasik
          Esopo ene nausiari;
          Baldiñ baniñteke atrebi.
Huna kasu bat hargatik, zoiñtan axeriari,
Gloria oro emaitea legez baita komeni.
Illhuntze batez zagola putzu baten hegian,
Illargi bethea ikhusten du barneko ur garbian:
Itxura biribill hura gasnatzat du hark hartzen,
Enganio hori segur barkha aise zakioken:
Oraiño akademiarik axeriek ez zuten.
Ura handik erautsteko, poliatik dilindan,
Aldizka goiti-behiti pusader bi zabilltzan.
Oillo-zalea aldi huntan, gasnaz ase nahia,
Goieko pusaderean paratzen da yarria.
Hau yautstean bertzea da goierat egorria.
Baiña ikhusten du tristeak han bere enganioa,
Segur dauka ere beretzat bethiko ondikoa:
Ezen nola zen lekhutik goiera itzul zaiteken,
Bertzen zenbait gormant hara baldiñ ez bazathorren?
Eta gasnaren itxura berak enganatua;
Yautsirik hara ez bazuen hartzen haren lekhua?
Bi egunez nihor harat ez zen yiñ urketara,
Bi gau hetan illargiak galdu zuen kantala,
Bere bidaia ohituan arrundan zebillala;
Etsitua zagolarik illhun urari beha,
Hor du betbetan ikusten otso baten mustatxa:
Goiko hegian zagoen egarriz ethorria.
Itzulirik hula zaio mintzatzen axeria:
          Oy! nausia, ongi-ethorri!
          Huna behar zare yautsi
          Nere bizian eztut nik
          Egiñ hulako bestarik:
          Beha zozu gasna huni,
          Zoin den zabal eta yori:
          Erregiñak berak ere
          Huntaz aise laiste zale:
          Nik diot yan kantal hori;
          Gaiñerako hortan naski,
          Zuretzat badaiteke aski.
          Pusader hortan sar zaite,
          Berehala hemen zare;
          Hortako dut hor utzia,
          Ez ukhan deusez antsia.
Nahi bezain axeria zaiteken ongi mintzo,
Hura sinhetsteko otsoa behar zen ongi gaizo:
Yatsten da; eta axeriak iguriki bezala,
Haren kargak egortzen du bera azpitik goiera:
Hargatik hanbat gostarik segurera denean,
Milla esker ere otsoari hark ez zioen erran.
          Otso hura bezai tonto
          Badire yendetan asko:
          Agintzen zaioteneko
          Aboro gasna ogi baiño:
          Yauzten dire berehala;
          Eta itsutuak bezala,
          Hek galtzera diazila,
          Ez dire ohartzen ondotik
          Berandu denean baizik.
Intresezko egitekotan aise ez zaitela enbarga,
Baiña aitziñetik ezazu zuhur zenbait konsulta:
Eta zure iduripenaz zaite mesfida bethi,
Hala nahi laitekena sinhetsten baita errexki.

__________

HERBIA ETA APOARMATUA

          Apoarmatuak behiñ,
          Herbi zangokariari,
          Zoiñek lasterrago kurri,
          Desfio zion egin.
Yokatzen dautzut, diotzo, nahi duzun bezanbat,
Zu bezain laster naizela heltzen gaiñtto hartarat.
Herbiak derro, arreba, burutik egiñ zaitzu,
Sangria baten beharra nere ustez badukezu:
Zoiñ lehenka zuk niri! —Bai, oraiño hartan nago;
Goazen bada, dio, horla nahi duzunaz gero.
          Hek zer zuten pariatu
          Eta yuietzat nor hartu:
          Ez dakhar istorioak,
          Guti inporta du gauzak.
Herbi ariñak heltzeko aski zuzken laur yauzi,
Nolako behar orduan hark egiten baidaki.
Noizeta ora huiatuez luzaro segitua,
Urrun baitu utzten gibela heien oste unhatua.
Gure burxoroa beraz, baduelakotz asti,
Beha aireari badabill, han alha, hemen yauzi.
Bertzea aldiz partitzen da matrona bat iduri,
Urri daramatza urhatsak, baiña badoa bethi.
Bide-erdian duen arren yadan hunek pasatu;
Koxko-ariñek eztu nahi oraiñon abiatu:
Haiñ aise irabazteaz baita yauna nardatzen;
Parioaz bertzetan da hura oraiño dostatzen.
Ohartu denean noizbait bertzea hurbill dela;
Eta heltzeko laur urhats apenaz dituela:
Herresaka lantzatzen da fletxa ariñaren pare,
Baiña brinko eta yauziak orduan alfer dire.
Urhats-urrik bethi ganez aitzindu du panttupan.
Deskantsatzen dagolarik, baderro ere musikan:
          Oh! zangokari handia!
          Zuk ere utz niri garaia?
          Zer zen beraz gerthatuko
          Ukhan bazindu bidean,
          Nik bezala bizkarrean,
          Etxe bat garraiatzeko?
          Herbi xoro haren pare
           Gaztetan asko badire:
Izpirituz eta eskolaz orratuak baitire,
Dosteta eta ergelkeriez baizen ez dakusate.
Berant hasirik ere ustez dutela hek egiñen,
Bertzek goiz hasirik ere nekhez dutena egiten.
Bere adiñik ederrena dutenean gastatu,
Lothzen dire urthe galduak nahiz erreparatu:
Baiña ikhusten dute laster, munduan omen ona,
Prenda orotarik eztela gutien beharrena.

__________

ASTOA ETA BERE NAUSIAK

     Baratze zaiñ baten asto-zahartua
     Bethi bere zorte beraz unhatua
          Munduaren yabeari
          Pleiñtaz zagokion bethi:
          Alba ethorri baiño lehen
          Zutela yaiki-arazten:
          Eta iollarraren kantua
          Bethi zuela aitzindua.
          Eta hori zertarako?
          Ahalik eta goizenik
          Belhar berdez kargaturik
          Merkatura partitzeko.
          Pardi! zer inportantzia
          Hautsteko nik lo eztia!
Bada zoria unkitua pleiñta samiñetarat,
Ikhusteko emaiten dio nonbait bertze nausi bat.
Baratze-zaiñak utzia, kurtidorrak hartzen du,
Baiña bere erratekoak hemen ere baditu.
Larruak zaizka pisusko bere bizkarrentzat,
Urriña eziñ yasanezko bere sudurrarentzat.
Oxala oraiño banintz ni, ziotzan hark miñekin,
Haiñ aise utzi leheneko nere nausiarekin!
Bedere hark zuenean bertze aldera behatzen,
Aza-osto bat edo bertze, nik arrapatzen nuen:
Eta kapriza hori deus ez zitzaitan gostatzen.
Aldiz deusetako hemen ez duket paradarik,
Ez biltzeko bertze deusik bastoi kolperik baizik.
Berriz ere oraiño beraz zaio zortea aldatzen;
Ikatzkiñ baten arrolan apuntatua da azken,
Hau ere ez zaio komeni, pleiñtak are darizko,
Zoria azkenean legez koleran sartzen zaio:
          Zer bada diotza miñki,
          Beharri luze hau xoilki,
          Izan behar da gaitzago
          Neretzat gobernatzeko,
          Ehun printze betan baiño?
          Uste ahal du hori baizik,
          Eztela kontent ez denik?
          Eta ene griña bakharra
          Dela yaun horren afera?

          Arrazoiñ zuen zoriak
          Oro gare horla eginak:
          Zorte ukhanaz nihoiz ere
          Satifatuak ez gaude.
          Bethi estatu azkena
          Diduritzazu tzarrena:
          Baita hauzoak dukena
          Orotarik hoberena.
Estatu, athorra diña, bagiñdu xanyatzeko,
Zeruari bethi pleintaz, halere giñaudezko:
Baduke astoak urus, hemen izan nahia,
Bizi huntan baidaduka, esperantza guzia;
Haren filosofia oro, baita hill eta akabo,
Har ahal bezanbat plazer, hemen hartzera dago.
Bizi hobe baten usna, khristauak aldiz baitu,
Hemen urus izaiteaz, hagitz ez dauka kontu:
Hobea den hura noizbait, dukeien seguratu,
Den emaille, den eskaille, griña xoilla hura du.

__________

MIGA, AHUNTZA ETA ARDIA, 
LEHOINAREKIN PARTZUN

     Ahuntza eta miga aizpa ardia lagun
     Lehoiñ yaunarekin yarri ziren partzun:
     Partzuner hoberik segur bazuketen;
     Baiña eginak egiñ, gibela ez zoazken.
     Egiñ zuten beraz patu gerorako,
     Kalte, irabaziak berdiñ partitzeko:
     Ahuntzak sarean orkatz bat hartzen du,
     Eta partzunerrer daie egortzen mezu:
     Zathortzen, patuak zakharren bezala
     Katura egiñaren betan partitzera.
     Bateratu direnean, lehoiñak patarekiñ,
Kondatzen ditu laur parte xuxen berearekin:
Gero orkatzaren gorphutza egiñ eta laur zathi,
Laur zathiak partitzea hula zaio komeni.
          Hartzen dut nere lehena
          Lehoiña baitut izena.
          Birdena ere badaramat,
          Hortako baitut dretxo bat,
          Eziñ ukha daitekena,
          Naizelakotz hazkarrena.
          Herena ere daukat nere
          Ni bainaiz aithorenseme.
          Laurgarrenaren hartzera
          Nihor atrebitzen bada,
          Zuetarik, yakiñada
          Bertan ithoko dudala.
Eta ya apetituz ere billkuian nausi baitzen,
Laur zathiak hexurrekin hark iretsi zituen.

     Lehoiñ tiranoak, egiñ yustizia,
     Yende artean ere, ohi da ikhusia,
     Hazkarren denaren fede oneraz gero,
     Nor berearekin, gelditzen da arraro:
     Kontzientzia ere bazterrera utzia,
     Tontokeriatzat hurren idukia:
          Giza-artetik goibeldu zen,
          Eta gan zen notarien
          Ez dakit bihotzetara
          Baiña tintatokitara.

__________

ORKATZA BERE BURUARI BEHA 
ITHURRI BATEAN

Orkhatz bat zagola behiñ ithurri klar batean,
Bere buruari beha uraren mirallean:
Bere adar haltoez hagitz zagon satifatua,
Aliz zangar mehen bistan handizki gaitzitua;
Apenaz hek aradatzaren baitzuten tamaiñoa
Heien itzala ere urean iraupen gutikoa.
Zer diferentzia nitan zangotarik burura,
Hark zerran auhenez, heien ikhusirik itxura.
Xara gorenean gaiñetik agertzen dut kopeta,
Aldiz zangarren moldurak ahalketua nauka.
          Hola mintzo dela oraindik
          Herbiko zakur bat yinik
          Yauz arazten du laurenka
          Bere alegiñaz iheska:
          Badoa oihan, xaretara
          Biziaren salbatzera.
          Baiña han edergaillua,
          Berak hanbat laudatua,
          Kaltekor zaio gerthatzen:
          Zeren ordu guzietan
          Xarapeko laharretan
          Baitu tristea enbrazatzen.
          Hunen oiñ leialek ere,
          Eziñ konplitua dute,
          Bere ohitu zerbitzua,
          Hanbat aldi prezatua.
          Orduan miñekiñ dio,
          Zeruak niri zertako
          Daut eman garraiatzeko
          Ondikozko edergaillua
          Kopetako aparaillua?
Orkatz hura bezain xoro garela zait iduri,
Probetxos zaizuna dugu prezatzen ohi guti:
Kaltekor edo inutillaz, hartuagoak gaude.
Intres, ospe, edertasunak, llilluratzen gaituzte.
Berthute, erligioneak, desgustu demaigute:
Hauk gabe hek bitartean, zer dukete balio?
Gogoari guk oxala, maiz hori bagiñerro!

__________

IGELA ETA ARRATOIÑA

          Badakhar atxularrek,
          Edo bertze norbaitek,
          Orhoitzen ez naiz zoiñek:
          Bertzak hartu nahia,
          Heier hedatu saretan,
          Gutien duen ustean,
          Bera dagola eroria.
Egia hunentzat froga bertze asko baliteke,
Baiñan ondoko fablea oraingo aski daiteke.
Arratoiñ bat gordoa eta hobekien hazia,
Ezzaukana ez garizuma, ez gartha, ez biyilia:
Intzura baten hegian egun batez zebillan,
Izpiritua arintzeko bakharrik pasietan.
Igel bat dathorko, eta bere erdaran baderro:
Zatho enekin, eta ederki biak gare askalduko.
Baietz kuxian baderro arratoiñ yaunak phozik
Gonbidu lkuzeagoen etzuen hark beharrik.
Allegatzen zituen bai, eta baino gozoa,
Eta lurrezko bidaia guziz plazerezkoa:
Eta hanbat gauza arraro, denak ikhuskariak,
Intzurak bere inguruan hedatzen zituenak:
          Zer etzuen hark bilduko
          Bere haurrer kondatzeko!
          Bazter heietako xarmak,
          Hetako yenden ohitzak:
          Eta estatu ordukoa
          Erresuma hezekoa!
Baiña pontu batek zeukan gehien huzkurtua;
Igerika ez baitzen hura hanbatik ohitua:
Igelak laster horrentzat badu erreparua.
Zure patta nere oiñari lothurik datxakola,
Diotzo, eta ihi batek egin zuen afera.
Dutenean hek konplitu horla malobra hori,
Intzurako uretan dire enbargatzen braboki.
Baiña kostatik dire bai zabalerat urrundu,
Bestalea igel banditak ondoratu nahi du:
Eman fedearen eta lege guzien kontra;
Ase on bat bata haren mamiez egin-gura.
Zathia nere iduriko hoberenetarik zen,
Gormantak ya bi begiez iretsia ere zuen.
Bertzeak zerua deithzen du tretuaz lekhuko:
Baiña traidorea orduan aise trufatzen zaio.
Batek tira, isti bertzeak, horla direla hari,
Miru batek ikhusten du goietik gudu hori:
Yan xahar han zebillala arrundaren egiten,
Barura hautsteko zerbait aurkitu non zukeien.
Arratoiaren bizkarraz belbetan gurendua,
Hegal-ukhaldi batez da haren gaiñeratua.
          Harturik atzaparretan,
          Badarama gora airetan;
          Baiña denbora berean
          Oro badarraizko betan:
          Ihiarekin igela
          Bi katura egiñik horla
          Miru Yaunaren bihotza,
          Lorian igeri dautza.
Bide hortaz egun hartan, bai zukeien ederki,
Bazkari on egiteko arraiñ eta haragi.

     Gonbidu guziei, bethi ez ihardets,
     Elhe ezti guziak, ez errexki sinhets:
     Ase on baten gatik, etxetik ez yalgi,
     Ez illkiaz nehork eztu ukhan urriki;
     Baiña illki izanaz, askotan bai naski.
     Segurki kanpoan, ezaituzte yanen,
     Baiña yuiatuko, nola duzun yaten:
     Yatera atrebitzen, apenaz bazare,
     Milla eskerka husu, hari bazare ere.
     Peisant gaizotzat, pasatuko zare.
     Aldiz baldiñ haiñitz, zuk yaten baduzu,
     Eta plat bat nekhez, itzurtzen bazaitzu:
     Gormant ospea hor, segura dauzazu.
          Segur holako omena
     Ez baita munduan daiten ederrena.
     Behiñ ere beraz, uste ez dezazula,
     Nihor zu beharrez hirritsan dagola:
     Nihoiz ere kasik, ezta gonbidatzen,
     Errefusatuko, delakoan baizen.

__________

HERBIAREN BEHARRIAK

Animale adardun batek egin ziotzan noizbait,
Lehoiñ soberanoari, mamian uspel zenbait.
Hunek betbetan kolera handienak harturik,
Eta ez zakiontzat gertha aboro horlakorik:
Nola abre eta azinda ororen sortzez errege baitzen,
Bere erresuma largoan publika-razi zuen:
Bestia edozeiñ adarrak, zakhartzana kopetan,
Haren lurretarik urrun aldebat zediñ haztan.
Ordu beretik ahari, ahuntz eta zezenak,
Suntsitu ziren betbetan, baita orkartz iziperak;
          Konformatzeko ordenari,
          Bat etzen gelditu nagi.
Herbi batek atherian iguzkitan zatzala,
Erremarkatzen du bere beharrien itzala:
Eta zire bezala hek luzexko iduriturik,
Beldurrak yotzen du zenbait salatari nahasik,
Erreporta dezan egiñ erregeren gorthean
Adar egiazko batzu dakhartzala kopetan.
Harzo, adio, banoazu, diotzo xoxoari,
Nere beharriek adar lidurikete naski:
          Balire ere laburrago
          Indioilloarenak baino;
          Halarik ere ez ninteke
          Beldurrik batere gabe.
Nola! horiek adarrak? hori ziñez diozu?
Xoxoak diotzo: beraz zuiatzat naozazu?
Ez, ez, beharriak dire, Yainko onak eginak;
Ordean adartzat dire izanen idukiak,
Herbiak dio; eta kontra nik nerraken guzia,
Laiteke zaragozako zoroen erasia.

          Egiaz gure herbia,
          Etzen zentzuz bilhuzia:
          Baitzaukan bere iduria,
          Nausi tirano batentzat,
          Eztela gaitz den obra bat,
          Behar orduan adarra
          Xanyatzea beharrira
     Edo beharria berdin adarrera:
          Eta egitea lohia
          Inozentzia garbia.

__________

AXERIA BUSTANAZ GABETUA

     Axeri zahar bat, baina ernenetarik,
     Nonbre gabe lapiñ eta oillo iretsirik,
     Inguruan urrun hagitz ospatua:
     Fiñean izan zen artean hartua.
     Nola ez dakit handik itzuri zen yauna,
     Ez oso, baiñan han utzirik bustana:
     Atheraia, diot, gibela motztua,
     Eta afruntu hortaz net ahalkatua:
     Nola abilla baitzen, oro ukhaiteko
     Gibel-aldardiaz bera bezalako:
     Axeri guziek billtzar egun batez
     Zedukatelarik asko bertze gauzez:
          Baderra bere xaindean:
          Zertako guk gibelean
          Karga alfer hori dilindan?
          Zikiñ khentzen hari dela
          Ezkartza diduriela?
          Buztan hau zertako dugu?
          Ez, ez, behar dugu motztu:
          Eta segurki nere oldez,
          Ez derrake batek ezetz
     Batek badiotzo, zure iduripena,
     Nere oldez ez laite segur gaitztoena:
     Baiñan itzul ziate-ia plazer baduzu,
     Errepusta gero adituren duzu.
Hitz hoietarat egiñ zen halako karkaria,
Non buztan-motza nahiz zen ya mintzatu nahia,
Mutu baitzen egon arras, harritua guzia.
          Nola khentzeko buztana,
          Alfer bai zaiteken lana;
          Eta galdua denbora:
          Segitu zen moda bera.

Axeri buztan motztuak, egiñ zuena bera,
Yenden artean hainitzek, dute egiten ardura:
Berek dutelakotz galdu, yendetan prezioa,
Zeren duten pratikatzen, haltoki bizioa:
Bertzeak bere iduriko, billhaka detzaketen
Beren hitz eta etsenpluez, bethi dire ensaiatzen.
Eta zoriz urusago, axeri hura baiño,
Bere ohitza tzarretara, daramate asko zoro:
Zoiñek heiekin baidute, galtzen bere omen ona,
Ziñta urreztatua baiño, baliosago dena:
Galduz gero nekhez baizen, beriz kobra ez daitena.

__________

OTSOA ETA ZIGOIÑA

          Otsoak yale tzar dire,
          Herresaka iretsten dute:
          Gaitz gertha dakiokete.
Hala nola bati behiñ gerthatzer baitzitzaion,
Yoko txar bat hexur batek bada egiter baitzion:
Egun batez bestakari bazkaitan hari zela;
Ohi bezala poxiñak laster zaramatzala;
Bildots hexur bat barnaxko gelditurik trebeska,
Egitera prest zagoen ya bere testamenta:
Hitz bat ere eziñ egiñez, etsitua dagola,
Zigoiña bat han hurbilldik badathor pasatzera.
          Kheiñu bat egiten dio,
          Hau fite badathorkio:
          Nola baita ere zigoiña,
          Presunarik hoberena
          Bethitik hala izan dena:
          Lotzen zaio berehala
          Lanari tenore dela.
Mokoa sarturik barna hezurra dio khentzen;
Baiña zerbitzuarentzat saria ere galdetzen.
Zer! dio hark, zu paga nik? badaitekeia hori?
Ene arreba maitheñoa, trufatzen zare naski:
Etzare kontent lepoa baituzu zuk osorik
Athera gibelat nere hortz zorrotzen artetik?
          Zoaz, esker gabe bat zare
          Eta urrun ni-ganik zaude.
Zigoiñak, eta asko bertze, zigoiñak ez direnek,
Deus egiñ ezdute nahi, saria ez badute hek:
Bertze nihon ez baidute, deusik igurikitzen,
Hemen pagoa ezbadute, hagitz dire khexatzen.
Aldiz khristauak bertzetan, uste baitu saria,
Hemen pagoa ukhaiteaz, hagitz ez dauka antsia:
Hark egiñ ongia gaitzkiz, pagatua bada ere;
Obra on hura galdutz , hark ez dauka halere:
Aitziñat ongiegitetik ez da gelditzen ere.

__________

ZALDIA ETA OTSOA

Primadera sartzerako egun goxo-epheletan,
Zuhaitz, lahar, belhar, oro ernatzen direnean:
Beren egoitzak utzirik animale guziak,
Dabilltzanean non kausi bizitzeko beharrak.
Otso bat negu luzeko dietaz unhatua,
Eta yakituzko yanaz aphur bat herbaldua.
Yautsten da menditik, eta lehen begi-kolpean,
Ikhusten du haraneko phentze gizen batean,
Emana zaldi gaztebat errekeitu hezean.
          Pentsa zazu ikhuskaria
          Zoin zen loriagarria!
          Zer zathia, dio, hauxe!
          Bahiñdaukat nik oraintxe,
          Harahan mendi-gainean,
          Nere krokatik dilindan!
          Oxala bahintz zikiro!
          Nere kontua egiñ hiro.
          Hemen hargatik nere ustez,
          Yokatu behar naiz artez.
          Ez badaite otsoarena,
          Dugun axeriarena.
Goazen beraz; eta urhatsak kondatuz astiroki,
Yaunari zaio hurbiltzen gure otsoa maltzurki;
Agur, konpai, diduritzait duzulakotz txar-aldi,
Errekeitu fresko huntan zaituztela libre utzi:
Mediku zelebre baten dizipulu izatua
Belhar suerte guzien puxantzaz yakintsua:
Banathortzu eskaintzera urririk zerbitzua.
Nihaurk erratea ezta edere, baiña ezta izatu gaitzik,
Ibilli naizen tokitan, sendatu ez dudanik:
Ager zadazu laiñoki bada dukezun miña,
Zure sendatzeko egiñen dut segur alegiña.
Abreak baderro atzeko zango baten azpian
Berriki zait handitsu bat athera erdi-erdian.
          Ene haurra begirautzu
          Miñ tzarrenetarik duzu;
          Diotzo yaun medikoak:
          Hau dio tokiak berak.
          Hor berean sortzen dire
          Asko bertze gaitz traidore.
Baiña zaldi yaunek ere ni baithan konfiantza
Badute; ikhasi baitut oraiño nik barbertza.
Maltzurrak bere erasian zuen xede guzia,
Parada atzematea zen iretsteko eria.
Zamariak, bere baithan zerbait iduriturik,
Baderra, eztuk ez egiñen gaur horlako hirririk.
Eta alegia deusik ez hedaturik zangarra
Mediku yaunak hurbilldu dueneko sudurra,
Uztarko sendo batez du hedatzen atzez gora,
Hortzak bakhanduak, eta odola dariola.

     Ederki egiñ zaitak, dio otso gaizoak,
     Bere baithan arras, ahalkeaz yoak:
Nahi naiz izatu hari, bathikariokoan
Ongi nahiz ez nakien, baizen karnazerkoan:
     Dagola bakotxa, bere ofizioan.

__________

LEHOIÑA, OTSOA ETA AXERIA

          Erromatismaz lothua,
          Eta adiñez eziñdua,
          Lehoiñ batek nahi zuen,
          Baitezpada ziozaten
          Aurki erremedioa
          Adiñaren kontrakoa.
          Gauza dela eziñ egiña
          Hori da gauza samiña,
          Erreger erran eziña.
Deitzen ditu beraz hunek arraza orotakoak,
Medikuntza eta barbertzan yakiñ direlakoak:
Badathorz lehiaz, ezen bakotxaren xedea,
Da errege sendatuazko ardietstea ospea.
Ethorri ziren yendetan axeria esta ikhusten,
Baiña buru-kolpe batez etxe-alde da gelditzen.
Hortaz laster otsoak du mintza-razten gorthea;
Eta erregeren gogoan beltz en egitatea.
Printzeak derra, kuxian axeri gaitztagiña,
Bere egoitzan bedi bertan prisonier egiña:
Bethorkit gero aitzinera amorez edo bortxaz,
Berak kontu emaitera haren kontra erran denaz.
          Badathor, eta agertzen da:
          Baiña ya yakintsu baita,
          Otsoaren lana dela
          Orduko tretu txar hura:
          Erraten dio erregeri:
          Yauna, zure aldean naski
          Hala ez dena kondaturik,
          Naokakete beltzturik;
          Mezprezioz orai arte
          Zuri homaia egiñ gabe
          Arauz egotu naizela:
          Yauna, gauza da bertzela.
          Beilla bat egina nuen,
          Arren zu senda ziñtezen:
          Hau konplitzen hari nintzen.
     Ditut ere ikhusi nere bidaiean,
     Asko yende aditu sabant medikuntzan:
     Eta orok diote zutan bertze gaitzik
     Eztela odolaren hotztasuna baizik;
     Dathorrena xoilki zure adiñ handitik.
Horren erremediotzat huna zer den komeni;
Zure manuz otso eder bat bizirik larru bedi:
Eta berehala haren bero-bero larrua,
Bizkarretik har ezazu zerbaitez tinkatua.
Pare gabea bethitik izatu da asmu hori,
Indar ganak itzultzeko natura hebaiñari.
Otso yauna gisa hortan, hau gaitzi ez bazaitzu,
Ganbarako soiñekotzat zerbitzaturen zaitzu.
          Gustatzen zaio erregeri
          Errezeta sinple hori:
          Murde otsoa da hartua,
          Larrutua, zathitua,
          Laur azpitan partitua.
Eta monarkak egiten du mamiez afari,
Eta beroki larruaz gorphutzaren estalki.

     Lehoiñaren gorthean, ikhusi izan zena,
     Gorthe guzietan da, maiz ikhusten dena:
     Elkhar eziñ yasana, eziñ ikhusia,
     Elkhar engana, elkhar beltz, da hango bizia.
          Oxala mihi gaitztorik,
          Ez balitz gorthetan baizik!
          Baiñan izurrite hori,
          Alde orotara da isuri.
Lehoiñaren gorthea aise, korreyitu zaiteken,
Otsoaren etsenplua, hortako net ona zen:
Baiña giza-artean egiñ, gauza bera ez baidaite,
Medisenter gosta-razi, behar litzaiokete,
Larrua khenduz ezpada, bertze moldez bedere.

__________

ATSOA ETA BI NESKATOAK

Atso batek bazituen bi neskato berekiñ,
Iruten hari zitzaizkon, biak abillak berdiñ.
Heien aldean herriko atso irulle guziak
Etziren bertzerik baizen liho gaztatzailleak.
Ema zaharrak etzuen nihoiz berze griñarik,
Lan egunekoa nesker markatzekoa baizik.
Iguzkia bere arrutan partitzeko aitzinetik,
Alba agertu baiño lehen lebanteko uhartzetik,
Ardatz, arrudak zebilltzan yadanik farra, 
farra baratu gabe zuntza bat bill, bertzea tira.
Oillar diabru batek baitu kantari albakoa,
Herresaka yauz-arazten atso diabruagoa.
Hau, amarraturik erdi gerrian zaia tzar bat,
Lanpa batekin bazoan xuxen xuxena oherat,
Non, lorik hazkarren eta gozoenak hartuak
Dohatsuki baitzauntzan bi neskame malurusak.
Batek begi bat apenaz zuen erdi zabaltzen,
Bertzeak estiran beso biak nekhez luzatzen:
Eta biek, gaitzituak, ahopean zerraten:
Oillar madarikatua! uze ez duk kantaturen.
          Eta erran zuten bezala,
          Egiña izatu zen hala:
          Hegastin malurusari,
          Atzarle goiztiarrari,
Ixil zakion mokoa hautsi ziten lepoa.
Hargatik ez zitzaien zortea hobetu.
Sasitik athera eta baitziren berhoratu.
     Zeren gure atsoa ere oillarra gabe
          Ez baitzen gerthatu hobe.
Ezen eskapa beldurrez bere oren ohitua,
Baratzen ez zen iduri arima herratua:
Gau guzia etxea zena zeukala asaldatua.

Gaitz bati alabaiña egiñ, dionak nahi itzuri,
Uste ez zen handiago bat, hark du topatzen ohi.
Gaitzik gabe mundu huntan, izan ez baitzaitezke,
Ditutzunak pazientki, yasan hobe zintuzke:
Zure pairuan orhoituz, bakharri ez zaudela,
Baiña Yainkoa lekhuko, eta lagu duzula:
Zoiñak haren gatik hemen, dukezuna pairatu,
Ehunka bertzetan, berak, pagaturen bai dautzu.

__________

ZAPATAINA ETA BANKIERA

Hirur xangok zadukaten alki baten gaiñean,
Zapataiñtto bat hari zen kantuz bere lanean.
          Goiz arrats etzen ixiltzen,
          Othuruntzatzeko baizen;
          Loria zen ikhstea
          Eta areago entzutea:
          Nola zarabillkan boza
          Gora behera itzulika!
          Bethi zagon kontentago
          Ema erdi berria baiño.
Aitzitik hauzoan zuen aberats okhatuak.
Utziak zeuzkan aspaldi bai loa, bai kantuak.
          Eziñ bertzela zaitekekn
          Bankero bat hura baitzen:
          Nihoiz alba hurbillean
          Sarthu nahi bazen lotan:
Zapatai erneak kantuz atzartzen zuen betan,
Bankero logaleari hagitz zitzaion gaitzi
Nolaz zeru arthatsuak moda etzuen ezarri;
          Yaki eta ogiarekiñ
          Behar zaiteken orduan,
          Zediñ izan merkatuan,
          Loa ere betan sal-kidiñ.
Bere otelera hark deitzen du maistro kantaria,
Hauzo, errazu zer duzun, urtheko irabazia?
          Zapati madreak aldiz
          Ihardetsten dio hirriz:
          Nik eztut horla kondatzen,
          Ez nihoiz ere idukitzen,
          Bi yornal elkharren gainzka:
          Baiña ni kontent naduka,
          Yakiñak ene sabela
          Yanez eskas ez dagola:
Urthe buru batetik dudanean nik hasi,
Bertze burua atzematen dudala kasik-bethi:
          Biba yaunaren grazia!
          Bada eguneko ogia.
Errazu beraz egunak zer derautzun emaiten?
—Gutiago, gehiago, nola ere den gerthatzen
Makurtzen hargatik nau ni gauza batek halere,
Han hemenka urthe luzean, asko besta baitire:
Gure erretorak eztitu ahantzten nihoizere.
Hauk gure ofiziokoak ohi dituzte galtzen,
Lan-gabeko egunek zeren bi kalte badakharzten:
          Lehena ez irabaztea,
          Birdena aldiz gastatzea.
Zapataiña ren lenguaia phoz eta naturala,
Gustaturik bankerari, baderro berehala:
Petan, nahi zaitut egun nik egiñ urusago,
Thronuan ororen nausi yarria dena baiño.
Horra ehun luis: goarda-zkitzu behartzen zareneko:
Maistro Petani ordutik ziñez badiduritzo,
Hura bezain aberatsik zeru-pean ez dela,
Peruko urre-miak oro etxean dituela.
          Eta badioa alegera
          Diruaren zerratzera,
          Bere kutxa zaharrean
          Gilltza herdoillaren pean.
Baiña han zuen zerratu hark bere umore ona ere
Adio kantu ariñak: gehiago ez dezake,
Haren zintzur herstutuan bozak aurki pasaia;
Loak ere arras utzi du, haren egon-tokia.
          Suspitxa, trantze eta griñak,
          Ditu hark bizi-lagunak.
Egun guzia zaraman erne bethi begia:
Gauaz sentitzen bazuen gathu baten yauzia,
Baziduritzon dirua gathuak ebatsia.
          Giza gaizoa arkenean,
          Karta galtzeko menean,
          Badoatzu otelera
Aboro atzartzen ez zuen diruduna aurkitzera.
Ori, ori, derro, yauna, horra zure dirua;
Horren-gatik eztut nahi galdu loa, ez kantua.

Dirukoiak eztu xoilki kant eta loa galtzen,
Eta gau-egunak oro khexagunez bethetzen:
Baiña oraiño berthutea zaio egiten gaitzago
Baita zeruko bidea, hagitz nekhezkoago:
Khristok errana baidathor, aberats denarentzat,
Guziz dela gaitz heltzea, zeruko erresumarat.
Ez baita aise bidaiatzen, haiñbertze kargarekin,
Ez athe hertsitik sartzen, haiñbertze bagaiekiñ.
Kablea orratzetik ezen, pastzen da errexago
Zeruko bortha hertsitik, aberats dena baiño.
Zer yan, zer yauntz, non bizi zuk, baldiñ segur baduzu,
Kontent zaudezi: san Pablok, horla erraten drautzu.

__________

ARTZAIÑA ETA ITSASOA

Athaldearen gozotik itsasoaren hauzo,
Artzaiñ bat bizi izan zen soseguan luzaro:
          Fortuna xumea zuen;
          Aitzitik hau segura zen.
Egun batez ikhusirik itsas-kosta hegian
Tresor asko zaudezila deskargatuak metan:
          Gutizia lotzen zaio,
          Bere arthaldea saltzeko:
          Eta negoziatzeko
          Diru harrek ziraueiño.
Bademo urari beraz zuen diru guzia,
Baiña kosta egiñik galtzen da zaraman untzia
Ordutik berriz hartzen du utzi ofizioa:
Baiña ezta ya zena lehen arthaldeko maistroa;
Aitzitik xoilki Patxiku artzaiñ soldatekoa.
Zenbait urtheren buruan, bere irabazitarik,
Arthalde pollit baten da yabe egiten oraindik:
Eta egun batez haizeak ixilik zaudezela,
Barku betheak kostara plazentki zathorzela
          Hola he! barku ederrak,
          Diruketara ethorriak?
Dio: zoazte, zoazte, ni ganik bertzerat
Ez nago segur aboro ni nerea emaiterat.

          Ez derrat ez hau airerat,
          Ezta ere asmu funts-gabe bat:
Baiña esperientziatik, hartu yakitatea;
Hagitzez batik-batean, hobe dela ukhaitea,
          Sos bakhar bat eskuetan,
          Ezen ez hamar menturan:
     Eta batbederak duela egoteko
          Bere zorteaz satifo.
               Anbizionearen
               Eta itsasoaren
          Dei inganagarriari,
     Ez zaiola behar beharri ideki:
Hek entzun ukhanaz baldin, bat ongi bada heldu,
Hala egiñaz hamar miller, aldiz zaie urrikitu.
Irabazi gizenenak, urak ditu eskaiñtzen,
Baita haze eta tubonez, emanak eramaten.

__________

HAURRA ETA ESKOLA-NAUSIA

Haur bat dostatzen zelarik ibai baten aldean,
Ur handirat erori zen gaoxoa ustekabean:
Zeruak hala nahia, sahalts bat gerthatu zen,
Zoiñak, esker Yainkari, salba-razi baitzuen:
Zeukala, diot, tin-tinka sahatsaren adarra,
Eskola nausi bat handik badathor pasatzera.
Haurrak oyhu: hel zakizkit, non ez, galtzera noa;
Oyhu miñetara noizbait itzultzen da maistroa:
Eta aire idor bat harturik, duriz sasoiñ-kontra:
          Ah! diotzo: zithal txarra!
          Ikhus-azue ladrea
          Zertara den funts-gabea!
          Kanailla horiek gero
          Har etzzatzue arthatzeko!
          Ala hoien burhasoak
          Baitire urrikaltzekoak!
          Gaitztagiñ hoiek gogoan
          Bethi behar egon griñan.
          Zer eztute sofritzeko!
          Zoiñ diren urrikaltzeko!
Eta erran gogoak erran ondoan hark astiro,
Haurra ezarri zuen noizbait ibai-hegian gero.
          Baiña o maistro elbatia,
          Utz-ak geroko erasia:
          Duken ondoan salbatu
          Egik orduan prediku.

Hemen ezta kondenatzen errient hura xoilki,
Baiña oraiño asko bertze presuna hura iduri:
Erasle eta kritikari, baita hanbat nausitxo,
Egintza ororen gaiñean dutenak errateko.
Hula egiñ, hala erran bazen, hara gan, honera yin
Gauza egiñ eta, bethi hek bazakiten zer egiñ:
Ondotik kritika, abisu, letzioa eztute falta,
Euskaldunak dioena bethi hill eta salda:
          Edo, hill eta abrea,
          Buztanean zaldarea.
Holako yenden arraza hanbat da poblatua,
Non baididuri zeruaz xoil benedikatua.

__________

AGUDEA ETA ASTOA

Agude bat zioala asto baten gaiñean,
Phentze fresko gizen baten hegitik pasatzean
Abreari bademo han sartzeko lizentzia,
Han laster iñoka dabill alegera guzia;
          Ihauska, itzulika, hatzka,
          Uztarka, irrintziriñaka
Belhar ferdea alha-alditan arraso daramala
Edozeiñek kasu hartan egiñ zuken bezala.
          Baiña guti igurikia,
          Hor agertzen zaie etsaia.
Goazen ihesi diotza ikharan agudeak;
Ha! zertako? ihardetsten dio abre leleak?
Bi basta eta bi fardelez kargatuko naute ni?
Ez, ez, derro agudeak zoalarik itzuri:
          Zer zaiket niri inporta
          Nork demadan niri basta?
          Zuhaur bazoaske itzuri;
          Laket-lekhu zait hau niri.
Etsai bakharra berdiñ guk yabea dugu bethi;
Euskara garbienean nik baderraitzut hori.

Gizari astoarekiñ, gerthatu zitzaiona,
Hura bera bertze askori, da gerthatzen zaiena:
Azpikoer baldiñ brida, largatzen badiote,
Nahi orduan alderat, eziñ bill detzakete:
Hunenbertze berek ezen, utzten diotenean,
Haiñbertze haiek diote, hartzen bere xaindean.
Astoari nola, nonbait laketzen bazaiote,
Aitek, zahar hark bezala, behar dute egiñ bide:
Batzuen eta bertzentzat, ez baita hori hobe.

__________

DIRU-KOIA TRESORA GALDURIK

          Zertako daite tresora,
          Badago baldi alferra?
          Bakharrik zurea dena,
          Da zerbitzatzen zaitzuna.
Nahi nuke yakiñ beraz hanbat yende zoroek,
Urre, zillarrak metatzen bethi hari direnek,
          Zer duketen gehiago
          Bertzen gizon batek baiño?
Erromesena hek bezaiñ aberats dago obian,
Eta hura bezain pobre bizi dire gaiñ huntan.
Dizu-zale bat Esopok hemen dakhar etsenplu,
Zoiñek gauza net gustoski senti-arazten baitu:
Bere izanez gozatzeko harrek bazidurien,
Birden bizi bat oraiño zuela igurikitzen:
          Zuen urrea etzen haren,
          Bera bai zen urrearen.
Haren gozo bakharra zen bere diru maithea,
Gau, egun, ordu guziez gogoan ibilltzea:
          Eta hartarik hartzea,
          Sakrelio idukitzea.
Zioan edo zathorren, edan edo yan zezan,
Harentzat ustekabea ongi behar zen izan.
Baldin hark bazakharren gogoan fitsatua,
Haren dirua lurpean gordea zen lekhua.
Hainbertze tornu hark toki hartara egiñ zituen,
Non lezoiñgille bat hortaz noizbait ohartu baitzen:
          Eta asmaturik yokoa
          Miratu zuen zilhoa;
          Eraman han zen dirua
          Eta iduki sekretua.
Gure zikoitza zenean geroago haratu,
Diruaren ohatzea zuen xoilki aurkitu.
          Gaizoa eman zen nigarrez,
          Auhen eta deiadarrez:
          Eziñ zaiteken konsola.
          Horla desolan dagola,
Norbaitek galdetzen dio zerk duen hortaratu?
—Ene tresora baidautet, diotza, niri hartu.
—Zure tresora non bada? —Lauza horren hegian
—Zer hoiñ urrun ezartzeko gerla dea herrian?
Ez zinduen bada hobe idukitzea etxean
          Giltza segur baten pean?
Behar ordu guzietan orduan zuk han aise
Hartu zindukeien bethi hartarik lanyer gabe.
Bethi! diotza, ay zerua! hori ere badugu?
Doan bezaiñ aise naski dirua dathorkigu?
          Nihoiz unkitzen ez nuen.
          Orduan, bertzeak, arren
          Zer diabrutako zinduen?
          Haren tokian emazu,
          Harri bat nahi baduzu;
          Haiñ baliaturen zaitzu.

__________

YABEAREN BEGIA

Orkhatz bat herio-suhar heia bateratu zen,
Zoiñtan errara idi batzu hausnarrean baitzauden
Arrotzari baderrote betbetan xutiturik,
Bertzen nobait gordetzera doala fite handik.
Anaiak, derroik hunek, nere biziaz doha,
Othoitzten zaituztet arren ez nazazuen salha.
          Nik ere zuer ordainez
          Nere ibilliaren bidez;
          Xuxen dautzuet erranen,
          Alha-pide onak non diren.
          Askotan zerbitzuhori
          Balios zuentzat ongi,
          Izan daiteke segurki.
Zer gertha ere daie idiek agiñtzen sekretua,
Zoko illhun batean laster goibeltzen da billdua:
Hatsa aise hartzen du eta badago trankilldua.
Illhuntzean ohi gisa manyatera, arrastelak,
Belhar berde eta zuhaiñez nasai dire betheak:
          Sehiak goiti-beheiti,
          Hara-hunat ehun aldi,
          Badabilltza antsiatuak:
          Are etxe-gizonak berak
          Agertze bat egiten du:
          Baina hau ere ezta ohartu
          Zokoluan dagoenaz:
          Hunek salbo dauka beraz,
          Ordutik bere karkasa:
          Ya esker biziak diotza,
          Idien bihotz onari:
          Nahi du xoilki iguriki,
          Yendea oro landetara;
          Doan bere lanetara:
          Lanyer gabe zen tokitik,
          Illki zedintzat gorderik.
Abre batek baderro ere; ederki doa lana,
Baiña ezta agertu oraino giza ehun begi duna:
Hunen bisita zuretzat guziz da lotsagarri,
Han arte, orkatz tristea, ez erran salbo naiz ni.
Hortan nausia badathor, ikhustera betbetan:
          Hau zer da? dio koleran;
          Arrastela, manyaterak
          Zergatik daude erdi hutsak?
          Azpi hauk egiñ beharrak?
          Deithzen tu bere sehiak:
          Hots! laster zuhaiñ tegira.
          Behintzat hemendik hara,
          Aditzen dut ene abreak
          Daiten arthatuagoak.
          Zergatik utz paretetan
          Marbalo lan hauk dilindan?
          Golde eta uztarri hauk ere
          Bertzela arrima ez daitezke?
Begiak darabillzkala heia zoko orotarat,
Azkenean ikhusten du lehen etzen buru bat.
          Orkatza da ezagutua,
          Hilltzera kondenatua;
          Orok zoiñ-gehiagoka,
          Phazota lodi kolpeka,
          Han berean dute ehotzen:
          Deus ez zaizko baliatzen,
          Ez, begitarte eztia,
          Ez nigarrezko isuria;
          Salba ez dezake bizia.
          Andetan badaramate,
          Zathitan gazitzen dute:
          Eta hauzoak billdurik
          Egiten dute ase-onik.

—Bego bethi, derra Esopol nausiaren begia,
Ikhusteko gauza nehor bertzek ez ikhusia:
Nik aldiz etsaiarena dadukat haiñ argia.

__________

BURDIÑEZKO ELTZEA 
ETA LURREZKOA

     Burdiñezko eltzeak lurrezko eltzeari,
     Erran zion, goazen biak bidaiari:
     Eskusatu zen hau: zerralarik ezen
     Hobe zitzaiola hagitz iduritzen,
     Sukhalde xokoa gaordatzea bethi:
     Ezen lukenekotz ber tokia utzi, 
     Gauzarik mendrena lizatekela aski
          Haren kolpatzeko,
     Baita ehun zathitan bertan ezartzeko.
     Aldiz zuk, diotzo, larrua ez baituzu
     Hagitzez nere bezaiñ delikatu:
     Beldurtzeko estuzu holako deus ere,
     Eta nora nahi zu bazoazke aise.
     Burdiñezko eltzeak ihardetsten dio,
     Lauier gerizean zaitut idukiko.
     Gogorxko zerbaitek yotzeko menean,
          Zu kausi zaitezkenean:
     Kolpea hartzetik zu begiratzeko,
          Artetik naiz pasatuko.
     Eskaiñtza eder horrek dio emaiten gogo;
     Burdiñezko aizpa ere aldera dathorko:
     Eta bi presunak hirurna zangotan,
     Badoaz maiñguka daigiketen gisan.
     Harrixkorik baldin topatzen badute,
     Bata bertzeari yoka hari dire
     Lurrezko eltzeak haiñ patitzen zuen,
     Non hola ehun urhats egiñ baiño, lehen,
     Konpaiak baitzuen puketan ezarri:
     Baiñan ez zaiteken zorte hortaz pleiñi.

Alde-bat xuhur baduzu, zure herrunkan zaude
Handiago direnekin, ez zaitezela kide:
Non ez, lurrezko eltzearen, zortea daite zure.

__________

DIRUKOIA ETA URREZKO 
ARRAULTZE EGILLE OILLOA

Zikoitzak guzia nahiz, guzia ohi du galtzen
Hala nola gaizo batek behiñ egiñ baitzuen;
Fable hunek dakarrena baldiñ egia bada,
Lafontenek edo Esopok gauza kondatua da.
Egun guziez zioen oillo batek leialki
Urrezko arroltze bat xuxen erroten yabeari
Hunek aldiz pentsaturik oillo harrek sabela,
Tresor oso batez betan bethea zadukala;
          Hilltzen du eta idekitzen,
          Eta harritua aurkitzen,
Difuntuak etzuela bere barnean deusik,
Deus ematen ez zioten oilloek ez zutenik.
Eta bere buruari ziola haiñ zoroki,
Eguneko errenta ona bethiko gal-arazi.

          Zikoitzek nahi badute
          Ezkola hor har bezate:
          Zenbatek gure egunetan
          Aberatstu nahiz betan,
          Daukatena segurean
          Duten ezartzen menturan!
          Nahiz ukhan ez dutena,
          Galtzen dute badutena:
Eta gaur bizitzekoa, ausarki bazutenak
Aurkitzen dire biharko, kolpez erromesenak.

LIBURU BIGARRENAREN AKABANTZA

__________

LIBURU HIRURGARRENA

__________

AXERIA, XIMINOA ETA ANIMALEAK

Lehoiñ bat luzaro oraiño bizi ustea hill zen,
Zoiña, bizia zueiño errege puxant baitzen.
     Beraz hill zenean, haren peko ziren
     Animalek orok billtzar egiñ zuten;
     Behar zutela egiñ froga bakhunkoa;
     Zoiñi zoakoken hark utzi khoroa;
     Errege izaiteko haren pkazajia,
     Atheratzen dute khoroa kaxatik
     Zointan altxatua baitzagon bethitik.
     Aldizka guziek entsaiatzen dute,
     Baiñan izariko batek ere ez duke:
     Batzuk ttikiegi baidute kaskoa,
     Bertzen larriegi hunen tamaiñoa:
     Hauk berriz adarrak kopetan goregi,
     Beharria astoak guti bat luzegi:
     Ximinoak ere hirriz dagoela
     Froga bera egiten du bertzek bezala
     Eta dostatzeko miratzen tyara.
     Badabillzka inguru baillitz inustria,
     Milla grimasa, eta ximinokeria:
     Brinko zalhu batez khora barnetik,
     Pasatzen da hala, nola uztai batetik:
     Animalek hori haiñ dute ederretsi,
     Non orok baitute printzetzat onetsi.
     Bakotxak egiten dio bere agurra;
     Orotarik xoilki axeri maltzurra,
     Egiñ den hautuaz dago gaitzitua:
     Baiña agertzen eztu batere kherua.
     Konplimendutto bat hark ere egiñ eta,
     Baderro erregeri: beraz yaun monarka,
     Toki bat badkit bertzek ez yakiña
     Tresor aberats bat gordea daukana.
     Bada legea da, horrelako aurkiñtzak
     Bere dituela zure maiestateak.
     Nihoiz izan diren bertze erregen pare,
     Errege berria baita tresor-zale:
     Aiphatu lekhura bera da gan nahi,
     Ez dadintzat arren trunpatua geldi.
     Arte bat zagon han ongi harmatua,
     Ximinoa hartan izan zen hartua.
     Billtzarraren partez axeriak dio,
     Eztutela egiñek deusere balio.
Heronek heure burua gobernatu ezin duk,
Eta hik gobernatu gu guziak nahi gaituk?
Kargu emana kuxian beraz khendu zioten:
     Eta oro orduan klaro ikhusi zuten,
     Errege izaitea dukenik merezi
     Ezdaitekela aurki baizen hagitz guti.

Animaleek orduan zertan egiñ ez zuten,
Gizonek kasu berean ohi dutena egiten?
          Khendurik azken monarka
          Iphiñtzen errepublika?
          Nik ez dakit zeren gatik:
          Fableak ez dakhar deusik.
          Aitzitik bertzek zergatik
          Gauza hura ezartzen dute
          Bada oraiño hemen ere,
          Berdiñ diot: ez dakit nik.
     Zoiñ den hoberena, gauza bietrik
Yuiatzeko dezagun utz, arbola fruitutarik.
Bethiko esperientziak, gauza da irakhatsia,
Bordaria ontzen eztela, mudatuz maiz nausia:
Ez aberatsten sehia, xanyatuz maiz tokia.
Yendeak ere diduri mudantza husutarik,
Nihoiz guti dakharrela, kargaren gutimenik:
Gutiago onant zaren nihoiz berratzapenik.

__________

GATHU ZAHARRA ETA SAGU GAZTEA

     Sagu gazteiño bat mundura berria,
     Guti ikhusia eta haiñ guti ikasia:
     Gathu zahar bati zagokon othoitzez,
     Hura ematu nahiz bere arrazoiñ onez.
          Bizitzerat utz nazazu
          Naizen bezalako sagu
          Ttiki-ttiki pasa-errexa,
          Izan daitekeia karga
          Etxearentzat batere?
          Baliduritzaitzuke othe
          Etxe huntan yaun andreak,
          Eta daitezken bertzeak,
          Hill detzakela goseak,
          Nik yaten dudana-gatik?
          Ogi bihi bat bakharrik
          Aski da nere asetzeko;
          Eltxaur bat ere segurik
          Arras ni biribilltzeko
     Mehe naiz oraiño: nazazu utz aphur bat;
     Errepas hau bego zure ume yaunentzat.
     Horla sagu gazte zori-gaitzekoa
     Gathuari mintzo zitzaion laiñoa
     Trunpatu haiz bada, bertzeak diotzo:
     Horlako diskurtsak niri hedatzeko.
     Gathu zahar batek nihoiz barkhatzea!
     Bertzelakoa dun bethitik legea.
          Lege horren arabera,
          Hill-hadi, ta berehala
          Hail toki goibeletara
          Hire arengak egitera
          Ene haurrek aski bertze
          Errepas ukhanen diñe.
     Ez zuen faltatu errana egitea.
     Huna fable hunen morala sinplea.

Gazteak bere baithan, fidantzia asko du,
Errexki guzietan, du uste azertatu:
Aitzitik zaharra, gogorra da erraiez,
Ez bera, ez unki hau, ez daiteke deusez:
Bi defaut hautarik, zoin da gaitztoena?
Ene oldez segurik, da zaharrarena:
Ezen gazteenak, erresurtsa badu,
Esperientziak, korreyitzen baitu:
Aldiz zaharrena, da erresurtsa gabe
Esperientziaz, muda ez baidaiteke.

__________

ORKHATZ ERIA

Orkatzen herrian behin orkatz bat eritu zen;
Haren etzantzara laster haiñitz kide yiñ ziren:
          Ikhustera, laguntzera,
          Bedere kontsolatzera.
          Bethi zaioke eriari
          Oste hori khexagarri.
Ah! yaunak, utz nazazue, trankill, othoi, hilltzera;
Eta herioa bertzek bezala segitzera:Ez daritela negarrek!
          Baiñan ez: kontsolariek
          Egiñbide triste hori
          Bethi nahi dute osoki.
          Goan ziren baa azkenean,
          Yainkoak nahi ephean:
          Ez hargatik edan gabe,
          Erran nahi da; egin gabe
          Alha-aldi bat bedere.
Haritztegi hauzokotan denak barraiaturik
Alhapideak oro utzi zituzten larruturik.
Errekeitua eriari zitzaion hagitz motztu,
Plat onik ya ez zuen zeren ukhaitea pentsatu:
Gaitz batetik erori zen areago batera,
Eta azkenean ethorri osoki barurtzera
          Eta goseak hilltzera.

Eriak ezditu xoilki kontuan hartzekoak,
Mediku, sendagaillutan egiñ diren gastoak:
Ahal bezaiñ laster diru, onez pagatzekoak.
Bisitari, kontseillari, eta gua-beillaritan,
Arno fiñ, likur, xokolot, eta mazapanetan,
Hanbat aise badoako, nola purga, aiutetan.
Urus, diotzatenean, erresurtsak gutitzen,
Hitzketez ez badiote, bere gitza berretzen.

__________

LEHOIÑA ZAHARTUA

     Urthez eziñdua zagoen lehoiña
     Oyhanak aspaldi ikharan zauzkana:
     Eta orai galdua balore iragana.
     Azpikoek beraz atakatu zuten,
     Hura ezintzean hek hazkartu baitziren.
     Ostiko batez du yotzen zamariak,
     Adar-ukhaldika sistatzen idiak,
     Otsoak ez daizka guphide ausikiak.
     Lehoiñ malurusak, ezindua, triste,
     Orho illhun bat egiñ apenaz dezake:
     Bere zorteari sumetitzen zaio;
     Pleiñta alferrik ere batere ez dario.
     Baiña ikhsuten du bai dagoen lekhura,
     Badathorkiola are astoa bera:
     Ay! ay! hau diotzo, zaitak soberaxe:
     Prest nindagoken bai hilltzera hementxe:
     Baiña hire-ganik laido nik hartzea,
          Bietan zaitak hilltzea.

Gazte, sendo, handi denak herbal eta ttipia,
Munduan ohi dauka deus, gutitzat idukia:
          Tontokeria handia!
Ezen ardura ikhusten da, puxantena bebetan,
Guzien meneko egiña plaiñu eta auhenetan:
Eta asto sendoak duke, balio gehiago
          Lehoiñ eri denak baiño.

__________

EDAILLEA ETA BERE EMAZTEA

          Badu nork bere defauta
     Zoinetara bihurtzen hura bethi baita:
     Ahalkeak ez lotsak ez dezake aparta.
Hunen gainean dathorkit kondaira bat gogora,
Zoiña etsenplu batez orai bainoa finkatzera.
Bakhusen debot on batek zaramatzan galtzera
Bere osasuna, zentzua, baita are boltsa bera.
Ezen holakoak nekhez dire bidez erditan,
Non ya kausitzen baitire bere sos ondarretan.
Hunek guziz emaztea zaokan gaitzitua,
Ahotik baitzaramakon menaiuko dirua.
Giza korreyitu nahiz asmu hau egiñ zuen;
Behar bada ema ezkonduek oraindik ez zakiten:
Ez derrotet nik hargatik hek pratika dezaten.
          Arrats batez bvereziki
          Zitzaionean ethorri,
          Hark nola baitzuen ohi:
          Ezin egongisa xutik,
          Aihen-ysak hartarik,
          Boteillan zentzua utzirik
     Ezartzen du damak tonba orde batean,
     Arno berriaren laiñazek koiñetan
     Astiro iraki baitziozaketen.
     Atzartzean kolpez hor da giza ohartzen,
     Hilltzerako tresnez dela inguratua:
     Xirio luze bat aldan phitztua,
     Hill-mihisea ere gaiñetik hartua,
     Eta harako-han ur bendikatua.
Ay! ay! diotza, hau zer da? alhargun duta andrea?
Ordu berean da agertzen haren sahets tendrea,
Estalki luze batean gorphutza trozatua,
Maska bat bisaian eta mintzoa mudatua:
Alde guziez arima herratu bat iduri,
Badoako emeki-emeki hurbill hill-ordeari.
Eskaiñtzen dio saltsa bat satanentzat egiña,
Ordutik senharrak eztu dudarik xumeena,
Egoitzatzat eztuela ifernuko barrena.
     Nor haizen erradak, dero fantasmari:
Erresuma goibeleko despentsaria nauk ni;
Huna dathorzen orori nik zemotet yatera:
          Gizak kuxian baderra:
          Ez demoten edatera?

Fabletto huni nere ustez, bi gauza badarraizko.
Bata, edateko ohitzari, darraiona luzesko.
Haren esklabo dagola, hilltzeko orduraino
          Baita kasik haratago,
          Fableko giza lekhuko.
Bigarrena, ema ezkonduak, ez dukeiala ondotik
Moienik, korreyitzeko, senharra biziotik.
Aitziñetik behar dela, sahets ona hautatu,
Utzirik gazte deboxa, gazte prestua hartu:
Eta tristeak hautuan, trunpatu direnean,
Gozorik ez duketela, baizikan othoitzean,
          Gurutzearen aldean.
Non ez duten nahiago, senharrekin trinkatu,
Bi burutan etxeari, biek betan eman su:
Nola gure tokietan, maiz ikhusten baitugu.

__________

ZUHUR BATEN ERRANA

          Gizon bat hari zen
          Behiñ etxe egiten
          Baiña gizon handi bat zen
          Izen Socrate zuen.
     Orok kritikatzen zuten haren lana.
Batek zerran, egiazki etxearen barrena,
Holako yaun bati segur ezta doakokena;
Bertze batek aldiz zion: etxe aitzindegi hori,
Ez zait iduritzen ongi ni naizen sinpleari.
     Guziek zioten apartimenduak
     Hertsi zirela eta hagitzez eskasak.
     Zer egon-tokia horlako batentzat!
     Bira ere ezin kasik hart eta hunat!
          Yaunak, oxala, diotza,
          Dena bethe ahal baneza
          Adiskide egiazkoez,
          Prestu, fiñ eta iraunkorrez!
          Zuhurrak arrazoin zuen,
          Zenbait froga egiñ zukeien:
          Halakoentzat etxea
          Handiegia aurkitzea.

Bethi da bere mihian adiskide nor nahi;
Baiña erhoa da fidatzen, zaioena hitzari.
          Izena da komunena,
          Iana aldiz bakhanena.

__________

ASTOA ERLEKIEKIN

          Asto-bat zioalarik
          Erlekiez kargaturik,
          Buruan ezarri zuen
          Hura zutela adoratzen.
          Hartua hortaz burua
          Bazoan fanfarrundua;
          Intsentsua eta kantikak
          Zaduzkalarik guziak
          Ziñez beretzatekoak.
          Norbait hortaz oharturik
          Khentzeko haren kaskotik,
          Pentsamendu supher hori;
          Baderro abre gaizoari:
     Enganatzen zare, beharri-luzea!
     Zure idukitzean oraiko ohorea:
     Gloria hau oro ez doatzu zuri,
          Baiña darama zunari.

Gauza bat da hagitz, maiz ikhustekoa,
          Doktor baten balioa,
          Dela haren soiñekoa:
          Hark duen arropa ez balu,
          Nork luke ezen hartaz kontu?

__________

ORKATZA ETA MAHATSTEIA

Ora eta ihiztariz behiñ orkatz bat bortxatua,
Mahatsti hautiñ batean sarthu zen etsitua:
Eta hartan edirenik gordetzeko tokia.
          Salbatu zuen bizia.
Ihiztariek ordutik dute pentsamendua
Orkatzaren arratoa dutela orek galdua.
          Deitzen dituzte oinetara
          Aphur bat deskantsatzera.
Eta orkatza lanyeretik itzuria doiean,
Ongigilleari hortzez lotzen zaio gosean.
Badaitekeia esker eskas beltzagorik lurrean?
          Baiña orek aditu dute,
          Berriz hara billtzen dire:
          Handik dute yauz-arazten,
          Alde orotarik herstutzen.
          Azkenean han berera,
          Tristea dathor hilltzera.
     Gaztigu hau, dio, legez dut merezi:
     Ingrata, zu huntaz balia zaitezi.
     Erortzen a bertan. Eta orak billdurik
          Asetzen dire hartarik.
Alfertu ihiztarier erakutsi negarrak,
Haukien erraiak daude ohi bezaiñ gogorrak.
Munduan esker eskasa, da gauza itsusiena,
Gezur eta ohoiñtzarekiñ, berdiñ ezartzen dena:
Aldiz fedearen bistan, hagitz areago da,
Khristau baten obenetan, handiena hau baita.
Gaitzki egilleari on-egin behar badio,
Onegilleari hark zor, horlatan zer eztio?
Esker itzultzeko plazan, laido badu egiten,
Izen gabeko mustro bat, baizen ezta gelditzen.

__________

LEHOINA ETA ASTOA IHIZIAN

Animalen erregeak behiñ xede egiñ zuen,
Egiten ihizta aldi bat, bere besta baitzuen.
          Lehoiñaren ihizia
          Ezta ez hegastin ttikia;
          Baiñan edo basurdea
          Edo orkatz har edo emea.
     Bada egitekoa zoakontzat ongi
     Astoa zuen hark hartu zerbitzari.
     Sortzeak emanik hunek nola baitu
     Boz hazkar bat zoiñak parerik ezbaitu:
     Beharri-luz beraz kordexazalari
     Zitzaion izatu musde lehoiñari.
     Hunek eman zuen panttupa batean,
     Abar heze meta handi baten pean.
     Erran zion handik orho egiñ zezala,
          Bulharrek eman ahala.
     Hunen arramantzak pentsatzen baitzuen
     Beren etxetarik kolpez eraikiren,
          Zituela trantzituak
          Laur atzetako guziak,
          Gutien iziak berak.
     Oste hau oraino etzen ohitua
     Entzutn haren boz espantagaillua;
     Airetan zebillan trunboiaren pare:
     Oyhantarrak oro lotsa eta herabe,
     Zoazela ihesi, denak bazathorzen
     Toki zorizkora, zointan baitzaogoen
          Ethortzekoaz yakiña
          Ephaitzan gure lehoiña.
Ez duta egun ederki nik irabazi yornala?
Dio astoak, gloria oro bere hartzen duela?
Bai, bai, diotzo lehoiñak, orho egiñ duk gothorki
Hire eta hire arrazaren ez banakik nik berri
          Lotsa ninteken nerorri.
          Balitz astoa atrebitu,
          Koleran zaiteken sarthu:
          Nahiz bada burla hori
          Legez zoakoken hari
Ezen nork dezake yasan fanfarrandua astoa?
Segur karatera haiek eztute hortakoa.

     Handiek duteiño, ttipien beharra,
     Ezdute guphide, lausengu maltzurra:
     Baiña egiñ dute bai, hek bere yokoa,
     Aise dute ahantzten, zor duten pagoa.
     Lanaren saria, zaie bai eskatzen,
     Urus afruntutzat, ez badute hartzen;
     Eta laidorekin, gibelat egortzen.

__________

IGELAK ERREGE-GALDEZ

Igelak errepublikaz lehenago unhatuak,
Eta errege batez nahiz izan gobernatuak:
Eman ziren Yupiterri oro betan oyhuka,
Eman zezakoten arren desiratu monarka.
     Erori zitzaien lagoa gaiñerat
     Zerutik berbetan printze bakhezko bat.
     Baiña hanbat hunek erortzearekin,
     Intzura guzian zuen azantza egiñ
          Non, yende igerikaria,
          Arraza ergel eta izia,
          Ikharatua guzia;
          Suntsitu baitzen iheska;
          Edo urpera pulunpaka,
          Edo seska eta ihipera
     Intzurak zituen zilhoska orotara;
     Luzaro ez zirela lotsaz atrebitzen
     Printzea ikhustera nolakoa othe zen:
          Bonaparte bat zeukaten,
          Eta hura laza bat zen,
     Zoiñaren bultuak baitzuen harritu
          Ikhusi behar zuela,
          Xilotik atheratzera
          Lehen zena benturatu
     Hurbilltzen da, baina ikharan dagola;
     Egiten du bertze batek hark bezala:
     Ondoan badathorz xinaurrien pare,
     Oste ergela gero haiñ da egiten trebe,
          Non baidiote erregeri
          Gaiñerat egiten yauzi.
     Monarka gaizoak oro yasaiten tu;
     Sosegutik deusek ez duke mugitu:
     Yupiñek laster du burua arraildua.
     Oyhuz dagokio berriz populua,
     Emaguzu, dio, printze dabillken bat:
     Lertsun bat egortzen daie monarkatzat.
          Hunek, hill eta banazka,
          Iretsiz badaramatza.
     Igeler hura ere pleiñtak darizkote:
     Yupiñek orduan legez baderroie:
          Zer bada zuen nahien
          Gathibo garela izanen,
          Pentsatu ahal duzue?
Behar ziñduten atxiki gobernu hastekoa:
Baiña zindutenaz gero bertzelako gogoa,
Aski behar zitzaizuen printze hastapenkoa
Zen bezala zediñ izan eztia eta maltsoa.
     Bada duzuen hau, onhets ezazue
     Non ez, txarrago bat, emanen zaitzue.

__________

OTSOA, AHUNTZA ETA PITTIKA

          Ahuntzak, behiñ zoala
          Hauzoko belhar berrira,
          Errapea bethetzea;
          Maatillaz bere bortha
          Hetsi zuen: erran eta
          Pittika bere umeari:
          Behautzu idek nihori!
          Haurra, biziaren penan;
          Non ez dautzuketen erran;
          Adiskide seinaletzat:
          Gaitza dela otsoarentzat,
          Eta haren kastarentzat.
          Hark hiltz hoiek erratean
          Otsoa pasatu zen han;
          Hunek, kontuz billdu eta,
          Gogoan tiñki badauzka.
          Gormanta orduan segurki
          Amak ez zuen ikhusi.
          Hau gantxe deneko handik,
          Hunen mintzoa harturik
          Eta boza meheturik
          Badoako pittikari
          Nahi dion ez ideki;
          Drrolarik seiñaletzat.
          Gaitza del otsoarentzat.
          Eta uste zuen zuxean
          Sarthu behar zea etxean.
Pittikak, beldurti bethi, ttarttetik du behatzen:
Patta xuria ikhus? non-ez, nik eztut idekitzen;
          Da haren lehen mintzoa.
          Baiña pata horlakoa
     Otsoen artean guti da usatua
     Gauza den bezala oroz yakiñdua.
Mintzo hori aditzeaz estonitua osoki,
Otsoa yiñ zen bezala handik goan zen prudenki
          Pittika, non izanen zen
          Sinhetsi izan bazuen
          Hitz seiñaletzat emana,
     Lehenago otsoak gerthuz atzemana?

Munduko egitekotan, kalte eztela diduri,
Segurantzaz ukhaitea, baten plazan bahi bi:
Egundaiño nihork eztu, sobraz gibelat utzi.

__________

OTSOA ARTZAIN BILLHAKATUA

     Otso batek ikhusirik gutituaz zoala,
     Inguruko ardietarik billtzen zuen grabela:
     Gogoratu zuen zela harentzat hoberena
Egitea kasu hartan hark axeriarena.
          Artzaiñ gisa da beztitzen,
          Kapusaill bate estaltzen:
          Bastoi bat ere egiten du
          Xirola ere ahantzten eztu.
          Yokoa zediñ konplia,
          Hark eskribuz ezarria,
          Eman zukien gogotik
          Zariola kapelutik:
          «Ni naiz Manoel artzaiña
          Arthalde handi hunena».
Bere presuna horrela duenean konpondu,
Eta bastoaren puntan bi patak arrimatu:
Alegiazko Manoel hurbilltzen da oiñ bat oiñ bi
          Orduan lo zagon tinki
          Manoel egiazkoa
          Sorhopilean gaizoa
          Lo zagon ere zakurra
          Baita xirola meharra:
          Lo zauden ardiak ere
          Gehientsuak bedere.
Madreak utzten dauzkitzu oro diren bezala:
Baiña ardiak billdu nahiz hark bere korralera,
Bertze artzaiñak bezala oyhu egiñ nahi izan zuen,
Komeni hala iduritzen zela baitzitzaioen.
          Hementxe ekibokatu zen,
          Yokoa ere agertu zuen:
Artzaiñak bezala oyhua eziñ egiñ baitzuen.
          Baiña egiñ zuen orhoa
          Oyhana iharrostekoa.
          Hunen hotsera guziak
          Mutill, zakur eta ardiak
          Betan iratzarri ziren.
     Otsoak ordutik zer egin bazuen.
          Eziñ itzur, ez defenda,
          Kapotea baitzen traba;
          Bere kontua ukhan zuen,
          Nola merezi baitzuen.

Bere yokoa ez darama hipokritak luzaro,
Ustekabez prestamuzko maska erortzen baitzaio:
Eta orduan guziez da, legez arbuiatua,
Nola baita izaiten bethi, gezurti frogauta.
Bakotxa ager bedi beraz, bethi den bezalako.
Bertze edozeiñ defaut barkha, dakioke aiseago,
          Trunpatu nahia baiño.

__________

HERBIA ETA IGELAK

          Herbi bat bere xiloan
          Zagon behi pentsaketan:
          (Ezen zer egiñ zeldetan
          Ezpadago gogoetan!)
          Gaixoa bazagon beraz
          Hartua melankoliaz.
          Animal hau triste da,
          Eta lotsak hiran dauka:
          Yende iziperak hark dio,
          Zoiñ diren urrikaltzeko!
Yaten dutenek ere onik egiñ ez dezokete
Plazer garbi bat nihoiz ez: bethi trantzean daude.
          Horra nola naizen bizi
          Lotsa ondikozkoak niri
          Loa ere daut ebakitzen:
          Niholere nihoiz ezen
          Har ez dezaket pausurik
          Begiak zabalik baizik.
Korreyi zaite derrake kasko zenbait zuhurrek:
Helas! izipertasuna khen dezakeia deusek?
Are, lainoki derradan, sinhetsia daukat nik,
Gizek ere badutela nik dudan gaitz huntarik.
     Horla zerasala herbi beldurtiak,
     Erne alde orotara zauzkan beharriak.
Osto bat, haize bat, ez deus, itzal sinplea bera,
Aski zen hari betbetan emaiteko sukarra.
     Amets horietan zagola sarthua,
     Gure azinda triste, melankoliatua;
     Hots ariñ bat zaio beharritaratzen,
     Eta fite zaio ihesari lotzen
Intzura baten hegitik zoalarik laurenka,
Igelak ikhusten ditu yauzten urera osteka:
Ah! dio nere beldurra bada norbait duenik,
Bertzek nola niri, bertzer hala egiten daiet nik.
     Naizeneko agertu oro lotsa dire,
          Kanpak ere ikharan daude.
     Zer! animaleka detzadan nik izi
     Gerlako ozpiña bat izango naiz naski?

Alabaiña segur ezta nehor haiñ pultrun denik;
Kausi ez dukenik bera baiño pultrunagorik:
Yaunari esker munduan, bada guzietarik;
          Hautarik ez gutienik.

__________

TRESORA ETA BI GIZONAK

     Gizon bat zituen oroz gabetua,
     Kreditik gabe eta sakelan diabrua;
          Erran nahi da deusik ez:
          Asmu egiñ zuen ziñez,
          Haren hoberena zela,
          Bertze askok ohi bezala,
          Fiñatzeko atsekabea
          Bere burua ukhatzea:
     Berdiñ hark ez bazen, goseak hau bera
          Laster egiñen zuela:
     Zoiña baita segur heriotze gisa,
Bizi-gura direnentzat hagitz guti gustosa:
Badio ordu beretik etxe tzar batetarat
Bere xede ondikozkoa pratikan emaiterat,
          Daramalarik soka bat.
Hau nahi du itze batez seguratu paretan,
Baiña murru zahartua lehen maillu kolpean 
Erortzen da, eta tresor bat dathor harekin betan.
Billtzen du gure etsituak, badarama boztua;
Badioa urreaekiñ, utzirik kaprestua.
Kondatu gabe ere, suma itsura da hartua.
     Galaia doala handik istapeka,
     Yabea badathor tresoraren xerka:
     Dirua aurkitzen du bertzetara goana.
     Zorigaitz hori zen hark ezin yasana.
Zer! diotza, suma hau ni galdurik nadiñ bizi!
Eta ez naiz ordu berean urkhatuko nerorri?
          Bai eta hala eginen dut,
          Non ez, soka ukhanen eztut
          Kaprestua han zagoen;
          Xoilki gizona falta zen.
          Hartzen du hau eskutara;
          Egiñik urkha-billurra,
          Tinkatuz hartan zintzurra,
          Badoa bertze mundura.
Eta hunek zeukan naski hura konsolatua,
Bertze batek zuela egiñ, lazearen gastua:
Eta horrela ukhan zuen, gerthuaren drolea!
Diruak bera nola, sokak bere yabea.

Dirukoi giza hilltzean, ez daite negar gabe,
Bere tresora berekiñ, hark ez baidaramake.
Nekhez billdu zituenak, utzten ditu bertzentzat,
Ahaiden, ohoiñen edo bedere lurrarentzat:
Billduez gozatu gabe, den gaizoa miñekiñ,
Bertze aldean agertzen da begi larrituekin
     Hemengoa baitu; bethikotzat galdu,
     Hango bethikoa, ez aldiz beretu.

__________

XIMINOA ETA GATHUA

Yakot ximinoak eta Mim gathuak lehen,
Etxe bera, mahaiñ bera eta nausi bera zuten.
Aziñda gaitztagiñezko horra ene ustez pare on bat:
Ausart eta maltzur ziren bat bertzea bezanbat:
          Nihoren beldur etziren,
          Edozeiñ izan zaiteken.
Etxean bazen deus nihoiz eskas edo hasirik,
Akusatzen etzen nihor hauzoko yendetarik:
          Yakot zen ohoiña bethi;
          Eta bere aldetik Mimi,
Saguer baiño erneago zagokion gasnari.
Gure bi frikun maistroak egun batez zaudela,
Erretzen hautspean zauden gaztaiñ batzuer beira:
          Hauien eskamotatzea,
          Hek zioten: zer kolpea!
Madreek ikhusten zuten hor abantaill doblea,
Bere ona lehenik, ea gero bertzen kaltea:
          Yakotet derro Mimirri,
          Bada egun doakik hiri
          Kolpe on baten egitea;
          Hauts-petik atheratzea,
          Bokado gozo horiek:
          Ya ezen dantzatu lituzkek,
          Yaio izan baninduk ni
Gaztai erreak hautsetik atheratzeko egoki.
          Egidak atsegiñ hori?
          Lotzeko ez zuken Mimik
          Othoitzen luze beharrik.
          Erran bezaiñ laster egiñ
          Mimik modu haiñitzekiñ,
          Hdaturik patta surat,
Baztertzen du hautsa aphur bat:
          Eta gibelat erhiak
          Badakhartz beroegiak:
          Gero berriz luzaturik,
          Badakhar gaztaiñ bat sutik;
          Bertze bat hunen ondotik:
          Hirurgarren bat oraiñdik:
          Yakotek ethor ahal
          Badaramatza tripara.
Baiña neskatxa hor dathor: adio nere galaiak,
          Penaz utzirik gaztaiak:
          Handik itzuri gan ziren
          Mimi kontent ez omen zen.

Erreboluzionetan horla dire gelditzen,
Fanfarrun barrikadetan, direnak gudukatzen:
Gaizoek egiñ tortilla, baitute abillek yaten.
Populu soberanoa, den ondoan nekhatu,
Menbroez, edo biziaz, denean han puntxatu,
Xarlatanek dutenean, yokoa seguratu;
Oyhuz diotela: biba nazione handia!
Elhe ederrez daienean, eman ferekaldia:
Doble karga bademote, laster abereari,
Eta baldiñ eziñdua, badago hura nagi,
          Merke bastoi ukhaldia:
          Biba populu handia!

__________

LEHOIÑ ERIA ETA AXERIA

          Animalen erregeak
          Zilhoan eri zauntzanak
          Bere azpiko guzieri
          Ordena zaien egorri:
          Arraza ziren guziek,
          Adardun, adargabeek,
          Bidal zetzaten gorthera
          Monarka bisitatzera,
          Deputatu hautatuak;
          Zauzkala segurthatuak
          Berak, baita are segidak,
          Lehoiñ hitzaren azpian;
          Aurkituren zutela han
          Kariño eta begitarte:
          Segurantza ere bertzalde
          Hortz eta atzaparren kontra:
          Ez baitzen hau gauza alferra.
          Pasaporte on bat oraiño
          Trankill bidea egiteko.
          Printzearen dekretua
          Izatu zen konplitua:
          Alde orotarik gan ziren
          Haiñitz yende, zoinak lehen.
          Axeriak ziren xoilki
          Etxe alde egotu prudenki:
          Batek egitate horren
          Arrazoin hau eman zuen:
Zilhora gan yenden oiñen bideko arrastoak,
          Dire oro haratekoak.
Aldiz bisitatik nihor gibelat yin othe den,
          Batek ere eztu markatzen.
          Horrek gaduzka beldurti:
          Haren maiestateak guri
          Digula beraz dispentsa:
          Pasaporta goarda beza.
          Yauna use dut ona dela:
          Baiña haren gaztelura,
          Ikhusten dut asko sartzen,
          Eta bat ere ez illkitzen.

Behiñere ez balu egiñ, axeriak treturik
Fable hunek dakharrena, baiño gaitztoagorik:
Duen fama tzarra segur, ez zuken garraiatu
Ezen zuhurtzia bera denak erraiten dauku:
     Usoaren pare, izan zaite laiño,
          Zuk nihor ez trunpatzeko:
     Sugearen pare, erne bethi zaren,
          Bertzek engana ez zaitzaten.

__________

ARRATOIÑA ETA ELEFANTA

Frantsesek geure buruak daduzkagu net handi,
Egun guziek ikhusten den gauza bat da hori:
          Aire inportant bat da hartzen,
          Eta ezta gaizo bat baizen.
     Hau da bereziki Frantziako gaitza:
     Banitate ergela da gure primeza,
     Espaiñolak haidor dire duda gabe;
          Baiña bertzela bedere.
Heien urguillua niri diduritzait, hitz batez,
Erhoago hagitz, baiña ez haiñ gaizo haiñitzez.
          Emakegun gurearen
          Itxura zenbait bederen.

Ttipienetarikako arratoiñ bat zegola,
Handienetarikako elefant bati beira:
Estai haltoko abre hunen ibill-aira torpeaz,
Laur patta ariñen gaiñetik trufatzen zen hura arras.
Bertzea bazoan bakhan eskipaia handian;
Hirur alasetako abre largoaren soiñean,
     Printzesa turko bat hagitz famatua,
     Bere etxadia oro berekiñ hartua
          Gathua, ora, ximinoa,
          Perroketa, baita atsoa;
     Pelegriñ zioan beilla konplitzera;
     Turkoa pendi da romerietara.
          Arratoiña estonitzen zen,
          Yendeak nola zaudezen,
Fabrika moldegaitz haren bultoaren miretsten:
Guti edo haiñitz nonbait idukitzeak toki,
Balemake bezala iñoiz arabera merezi.
     Baiñan, o gizonak, dio, zer duzue
     Bada horren baithan miretsten hoiñbertze?
     Haur-espantagaillu gorphutz larri hori?
     Egia derradan, duzue aski guti.
     Garen ttikien guk guhaur gutiago
     Batere ez daukagu elefanta baiño.
          Aboro ere erranen zuen;
Baiña gathua orduantxe kaiolatik illki zen:
Eta gaiñera yauzirik erakutsi zioen
Arratoiña eta elefanta ez direla igualatzen.

__________

ZAMARIA ETA ASTOA

Mundu huntan behar dugu elkhar bethi lagundu,
Lehen ere hori bere nonbait erran dukegu:
Baiña gauzak hiruretan erraten kalte eztu.
          Elkhar behar da lagundu:
          Hauzoa hilltzen bazaitzu
          Haren karga zure duzu.

     Beharri-luze bat behiñ bazioan,
     Zaldi guti ikhasi baten konpaiñian.
     Hunek bizkarrean basta hutsa zuen;
     Asto gaizoa aldiz haiñ kargatua zen,
          Non aboro ez baitzirauken.
     Konpaia ohoitzten du sokorri dezala:
     Heldu baiño lehen non ez hek hirira,
          Hill-hotza eroriko zela.
     Galde hunek xoka, diotza, ez zaitzake:
     Kargaren erdia guk harturik ere,
          Zuretzat dosteta laite.
     Zaldiak, egortzen du pasaietarat
     Botarik oraiño burlaz uztarko bat.
     Haiñ ongi non bertan ikhusi batzuen,
     Hill-gogorra astoa ezindua erortzen.
     Urriki bazuken: ezen mementean
     Karga eman zioten zena bizkarrean:
          Eta pisa-goiti ona,
          Larru difuntu arena.

__________

ORA AHOKOA ITZALARENTZAT 
LARGATZEN DUENA

          Munduan gauza batzuen
          Itzalari darraizkonen,
          Haiñ da handia nonbrea,
          Non gaitz baita kondatzea.
Ziñbitakotan komun da gaizokeria hori:
Utzirik funtsezko gauza lotzea airekoari.
Baiña luar atzetakotan guziz da estonigarri.
Bedariak hala bada Lafontenek derrana,
Haukietan ere osoki guza ezta ezin-izana.
          Ora bat, dio, zoala
     Haragi zathi bat ahoan zeukala,
          Ibai baten bazterrean:
          Ikhusi zuen urean
          Haragiaren itzala:
          Hau ere behar zuela,
          Yauzten da laster urera,
          Ikhusia atzematera:
          Baiña ahokoa du galtzen
          Urekoa aldiz ez hartzen.
          Betan urak handiturik
          Ho ordean ibillirik,
          Nekhez zen heldu hegira,
          Haiñ gaizoki hark utzira.
     Eta gelditu zen ahalkeaz gaiñdi,
     Ez zadukalarik, ez itzal, ez zathi.

     Berriz ere diot, gauza zait handia,
     Orak larga dezan ahoko zathia
     Harria non ez den, eta ez haragia.

__________

AXERIA ETA MAHATSMULKOAK

Axeri bat behiñ zaharra eta fiña,
     Ezen omen zen Gaskoiña,
     Batzuen ustez Normana:
Dena dela hortaz, batetik bertzera,
     Hagitz da yauzi laburra.
Trunpatu duela Normanak Gaskoiñik,
Edo bertzaldera Gaskoiñak Normanik,
     Ezta nihoiz etsenplurik,
     Nik dakidala segurik.
Axeri hau beraz goizeko freskuran
Zagon baztrretxe baten inguruan
     Oillo zenbaiten ephaizan:
     Hartu zuken oillarra ere,
     Den zaharrena halere:
     Baiña deusik etzen yalgi.
Partiadan handik behatzen du goiti;
Eta ikhusten ditu treillatik daudela
Dilindaka zenbait mulko musketela
Kolorea hagitz eder zeukatela.
Ah! diotza, baldiñ atzeman banetza,
Hoitaz egiñ nire goizeko othuruntza!
Hartako egiten ditu alegiñak:
     Baiña alfer ditu guziak.
     Bah! dio azkenean, beude;
     Oraiño berdesko daude.
     Ez dire on bertze iñorentzat,
     Baizen mutiko tzarrentzat:
     Eta goan zen sereno haiñ
     Gardiano aita bat bezaiñ.

     Hobeki zukeiena egiñ
     Hark aserretzearekin?

__________

SENHARRA EMAZTEA ETA OHOIÑA

          Gizontxo bat ezkondu zen,
          Nahitua aspaldi baitzen:
          Lagun zeukan maithea,
          Izanik ere emaztea:
          Hunek aldiz maithe etzuen
          Senharra arauz zeren zuen.
Egundaiño ez zion eman batere seiñalerik,
Nahiko zuken bezala, maithe zuelakorik;
     Nihoiz solhas goxo, nihoiz hirrittorik
     Nihoiz deus ezkontzan zillegietarik.
     Gaizoak ez zuien are gerorako,
     Esperantza-kidin baizen gutiago.
Ez zuen beraz ikhusten harrek bertze zorterik
Pazintzia eta barur sekulakoa baizik.
Horla dagola gau batez, auhen eta plaiñutan,
Ohoiñ bat agertzen zaie bere gelan betbetan.
          Anderea lotsak yoa
          Herresaka badioa,
          Gizaren besoetara
          Lotsan gerize-ketara.
Oy! ohoiñ guziz maithea! dio orduan senharrak;
Har zatzu, har etxe huntan, nahi tutzun guziak:
          Har ezazu etxea ere.
          Ezen enetzat zu-gabe,
          Zen nihoiz eziñ ukhana,
          Orai dudan zoriona.
          Behiñ erratea aski zen:
          Ohoiñak nola ohi diren,
Yende guti delikatu, malonest eta ausartak;
Hunek gogara zituen bethe bere atzaparrak.

Hunek erakusten digu daitken klarkiena,
Pasione guzietan, daiteken gogorrena,
          Izipertasuna dela:
          Ikhusi dugun bezala,
          Denaz gero hazkarrago
          Higiñtza bera ere baiño.
          Amodioa baiño ere:
          Yakiñek hala diote.
          Erakutsten du oraino,
          Ezkontza urus izaiteko
          Eztela aski boltsakoa;
          Behar dela amodioa.
Ezen diru gabe ezkontza, purgatori bada,
Ifernu da amodioa han aurkhitzen ezpada.

__________

ITZAIÑA BASAN GELDITUA

Itzaiñ bat almazenera xistuz zoala behin,
Bezkoitzeko intha urtsuetan, orga bat zuhaiñekiñ:
          Bozik zoala gaizoa,
          Ikhusten dautzu karroa
          Kolpe-kolpez gelditua,
          Zilho batean sarthua.
          Baserria nola baitzen
          Laguntzak urrun zaudezen.
     Ez zaiten aurkitu orduko apuroan,
     Zen tokian baiño lekhu tzarragoan.
Zorteak nahi izan du bai itzaiñ bat erho-arazi?
Bezkoitzeko mugetara hel-arazi du bethi.
          Guk zerua othoitz dezagun
          Iduk gaitzan handik urrun.
Ematen zaitzu tristea, burho, yuramentuka,
Madarikatzen tuela bihotz osoz aldizka;
          Zilho guziak lehenik,
          Bere abereak ondotik,
          Gero orga eziñ mugitua,
          Azkenik bere burua.
          Zakiskien arneguak
          Aspalditik yakinduak,
          Eta orai egiñ berriak
          Erran ondoan guziak:
     Arrapoa ahotik, besoak dilindan,
     Zerurat oyhuka yartzen da errabian:
     O zu! san Isidro santu zelebrea
     Labrarien eta itzaien habea!
     Naizen apuroan urrikari nauzun
     Ethor bekit zure besoa arren lagun.
     Handia txit dago haren podorea,
     Haiñ handia nola daukazun ospea:
     Ikhus azu nere orgaren zortea.
     Hor dago lothua xarma zenbaitekin,
     Zilhotik ilkirikegizu gan dadiñ.
     Asko lehen ere bertze mirakuillu,
     Aditu dudanez, zuk egiñ dukezu.
     Orazionea akabatua ez zen;
     Hedoipetik horra non aditzen duen,
          Boz bat hunela derrona:
          Entzun ezak, o gizona!
          Isidrok bada dik nahi
          Dadiñ batbedera mugi:
          Lagun zak heure burua,
          Lagun dakiken zerua.
          Ikhus-ak nondikakoa,
          Den hire traba oraikoa.
          Hots! khen zotek arruderi
          Mortero diabruzko hori:
          Bustiñ-basa ondikozkoa,
          Zoiñak bai dauka karroa,
          Haxeraiño zikindua
          Eta zilhoan lotha.
          Hots! hire ond-aitzurra harzak,
          Harri hori porroska ezak;
          Nibel zak panttupa hori,
          Zillhaska hau bethe bedi.
Egiñ duk? —bai: bada oraintxe noakik laguntzera,
Dio bozak: har ezak hik akilloa eskutara.
Hartu dut: zer da hau? orga badoakit gogara.
     Biba san Isidro! bedi laudatua.
          Eta erremesiatua.
     Hemen bozak derro: ikhusten duk horla,
     Hire abreak hortik aise irten direla.

          Lagun zak heure burua,
          Lagun dakiken zerua.

__________

OILLARRA ETA PERLA

Oillar bat kabazka behiñ hari zela,
Perla eder bat zuen athera argitara:
Harri preziatu marxant baten gana
Badoa lasterrez, derrolarik, Yauna,
Uste dut perla hau dela harri fiñ bat;
Baiña diduritzait laitela neretzat
Hagitz habeago bihi xeheren bat.
Iñorant bat behiñ liburu-gai baten,
Ondokotasunez primu kausitu zen:
Inprentariari baderamakio;
Ona dela hagitz uste dut, diotzo:
Baiña pezeta bat baizik ez bada ere,
Nere oldez neretzat nahiago nuke.

Biek nola biek, arrazoiña zuten:
Bere aurkintzetarik, zer zuketen ezen
Athera berentzat, bertze probetxurik,
Oillarrak perlatik, gizak liburutik,
Bakotxak zuhurki, zuena egiñ baizik?
Haiñ da egia beraz, usna eta zentzua
     Direla haiñ dohaiñ onak
     Eta gidari segurak,
Nola yakitatez garnitu burua.

__________

SUGEA ETA LIMA

Errana da suge batez (berme ez naiz hala dela),
Lehenago harotx baten hauzoan bizi zela.
          (Segur harotxak hauzoa
          Ez zuen hanbatekoa).
     Sarthu zela beraz haren sutegian,
     Aurkitu zukeien yateko zerbait han:
     Eta ez edirenik han bertze frikorik,
          Lima atzeiruzko bat baizik:
Huni zitzaiola lothu karra-karra ausikika:
Limak ziola aldiz hula trankill egiñ musika:
     Zer iduritzen zaik iñorant sinplea?
     Zer egiñ gogo duk koxko fuiñ gabea?
          Hitaz gogorragoari,
          Hatzaio enferratzen eiki!
     Hire hortzak oro lehen tuk hautsiko,
     Ezenez baidautak hik niri khenduko
          Korrado baten laurdena:
          Ergela utzak hasi lana.
          Ez diat beldurtzen hortzik,
          Denbora hortzak baizik.

Hau zuer doakizue, karatera baxoak,
Gorderik ausikilari, mihi ondikozkoak:
Yende on eta berthutoser, yazartzen diozue,
Egiaz edo gezurraz, berdiñ dadukazue:
Zuen pozoiña nolazpati, isur badukezue.
Zuen xedea hargatik, eztuzue ardietsten,
Zuen fletxa samiñenak, alfer baitire erortzen:
Eta zenbat ere zuek, heiki yazarriago,
Hanbatez heien ospeak, du distiatzenago
     Eta ez diozue, khentze gehiago
     Limari biperak, egiñ zion baiño.
     Zuek idurien, yazarmenak zeren
     Denak laudorio, biatire bihurtzen.
     Haiña da ezen bethi, mihiz ausartena,
     Zoiñak baitu bere, linya zikiñena.

__________

OILLARRA ETA AXERIA

Oillar zahar bat luzaro fama handikoa izana,
Basakurteko kargua utzia ya zuena:
Haritz adarrean zagon sentiñel paratua,
Hori da heien artean zaharren enplegua.
     Esperientzia handikoa baitzen,
     Oillar hau fiña eta den maltzurrena zen.
     Axeri bat bada hurbill badathorko
     Eta eztituz boza hula zaio mintzo:
          Agur, anai, bakhe dugu,
          Gerlak akabo ditugu:
          Baiña bakhe yenerala
          Bethi balirau oxala!
     Berri hori zuri nathor emaitera
     Yauts zaite arren, zatho ni besarkatzera,
          Bakhearen finkatzera.
     Hemendik aitziñat asaldurik gabe
     Zuen aferer hots demozuekete;
     Guhaur ere zuen lagun bagathorzke.
     Zatho, zatho deusez ez ukhan antsia,
     Hitzaren esklabo bethi da axeria.
     Ez nazazun iduk hemen gehiago:
     Hogoi-ta-bortz lekua baitut egiteko:
          Eta asko bertze egiteko:
     Zorion horrentzat egitzue bestak.
     Baiña bitartean, baterarik biak,
          Nahi nuke ukhan hartua
          Zure bakhezko musua.
     Kide, derro oillarrak, ez zaiteken deusik
     Plazer gehiago zemakidakenik
          Berri handi hori baiño.
          Baderraket ere oraiño,
     Atsegiña dela neretzat doblea,
          Zure ahotik aditzea.
     Baiña harako-han badathorz ora bi
     Berri berarekin hek dathorzke naski;
          Urhatsa hatte dakharte,
          Mementean hemen dire.
     Yautsten naiz: eta orok billduak orduan,
     Besarkatuko ahal elkhar dudu betan.
     Axeriak aldiz banoa, diotzo,
     Bide luzea ezen daukat egiteko:
     Plazer eta bestak bertze aldi bateko.
     Galaia laurenka badioa itzuri,
          Xara, mendixketan gaiñdi;
     Gauzaren segidaz kontent hagitz guti.
     Eta oillarra haren lotsaz burlatu zen,
     Bere baithan asko hirri egiñ zuen:
          Arrazoin bazuen, ezen:

          Atsegiña da doblea,
          Trunparia trunpatzea.

LIBURU HIRURGARRENAREN AKABANTZA

__________

LIBURU LAURGARRENA

__________

MANDOA BERE ETHORKIAZ HARTUA

     Abade baten mandoa
     Bere hidalgiaz hazia kaskoa
Bere ama behorraz baizen etzen mintzo
Kondatzen zituen haren egiñtza asko:
     Hark hau egiñ, izatu han
     Semeak segura zeukan
Zela emana izanen istorioetan.
     Ziduritzon aphaltzea.
Mediku bat ere soiñera hartzea.
     Baiña zenean zahartu,
     Eyharako zuten saldu.
Orduan zen xoilki bere attaz orhoitu.

Malura ez balitz on, deus bertzetarako
Baizen gaizo baten, eskolatzerako;
Hortaz beraz legez, erran ahal laite,
Zerbaitetarako, on dela halere.

__________

YUPITER ETA BORDARIA

Yupiterrek lehen borda bat bazuen,
Errentan zoiña eman nahi baitzukeien.
Publikatu zuen haren etxegizak:
Bordaria ordutik falta ez zuken bordak.
Bada agertu ziren baten plazan bia:
Laburra ez zaiteken heien erasia.
Borda itzuli zuten alde orotarik.
Hunek zerran, yauna, klaro ikhusten dut nik,
Alhor hori dela nekhe handikoa
Horko labrantza ere gastu bizikoa.
Harren zion, lurrak hagitz patar daude,
Hortik egarriak maiz pena detzake;
Sustraiak bertzalde hurbill sobra eztire
Horla biek hanbat baiña dute ezarri
Deusik egiñ gabe non ya baidoazi.
Batek, nola hura zen bertzea baiño,
Zuhurrago ez segur, Baiña animosago,
Azken hitzarentzat Yupiñi baderro:
     Zure borda hartzen dautzut:
     Baiña abantaill bat behar dut.
          Erran suma ukhanen duzu,
          Baiña aldiz zuk emadazu
          Aireari manatzea,
          Nere gogara egitea,
          Edo haize, edo uria,
          Gopibela edo iguzkia.
          Tuzkedan arras aroak
          Bethi nahikarazkoak.
     Bademo Yupiñek eskatu duena.
     Horra beraz nere laborari yauna,
     Sasoiñen errege; dakharla gogara
          Ona edo tzarra denbora.
          Aldizka haize, edo uri,
          Orai goibel, sarri iguzki,
          Idor orai, heze sarri.
          Eta oro bere izarirat;
          Baiña bakharrik beretzat.
          Horiek guzietarik
          Hauzoek ez dute deusik
          Probetxurik gehiago
          Amerika-ñoek baiño.
          Hauientzat hobe izatu zen,
          Uzta ederra egiñ baitzuten:
          Bihiz bethe soillaruak,
          Ardoz ere bai guphelak
          Pribiliatuak aldiz
          Billdu zuen ere haiñitz,
          Osto, lasto, korbotx ere:
          Bihirik kasik batere.
     Hurren urtherako plama itzuli zuen,
     Kontrara sasoinak, biratu zituen.
          Baiñ izatu zen fruituez,
          Hazoek bai, hark bera ez.
     Ordutik zer egiñ? desesperatua,
          Yupiñi doako humiliatua.
     Eta kofesatuz bere inprudentzia,
     Othoitzten du barkha dezakon gaitzkia.
          Yupiterrek yabe on gisa,
          Barkhatu zion ofentsa.

          Erragun beraz ausarki
          Probidentziak segurki,
          Gerorrek baiño hobeki
          Duela ikhusten zuhurki
          Komeni zer zaikun guri.

__________

ORA BEHARRIEZ GABETUA

Ora bati beharriak ebaki ziotzaten,
Nahiz berari trabarik egiten ez zioten.
     Yabeak ber-berak ziotzan pikatu.
     Zer gisa ederrean nauten ni paratu!
     Lagunen artean agertzera oraintxe
          Nondik atrebi naiteke?
     Oy! animaleen errege urguillusak,
     Hobeki derradan, tyrano kruelak!
     Ezta bada izanen nor edo nor behiñ,
     Zaituztena utziko murritztuak berdiñ!
          Ordea hunen sangez,
          Eta marraska miñez,
          Zauden guti beratuak
          Motztaille kostumatuak
Azorri baziduritzon asko zuela galdu.
          Baiña gero zen ohartu.
          Haiñitz zela probetxatu.
Ezen nola zuen sortzez ardura bihurria,
Bere kider zeukatena khentzera net pendia;
          Haiñitz okasionetan
          Etxera zuken eraman
          Menbro erregretatua,
          Dilindan sakaillatua.
          Ora liskartsuak bethi
          Beharria darama eri.

          Gauza da den hoberena
          Ahal bezaiñ gutiena.
          Bertzer lot-bide emaitea
          Hartzen da atentzionea,
     Toki bat denean xoilki goardatzeko,
          Hura ongi defendatzeko.
          Lekhuko da azor maistroa.
Eta haren itze-puntez garnitu lepokoa.
Gaiñera, nola buruan, esku-gaiñean baiño
Ez baitzakarren prudenki, beharri gehiago,
Otsoak berak ez zuken, han biderik lotzeko.

__________

ZALDIA ETA ORKATZA

     Mende zaharretan ez ziren zaldiak
     Sortzez munduratzen gizonen sehiak.
     Giza-kasta ezkurrez zenean neurritzen,
     Mula, asto, zaldiak oyhanetan zauden:
     Ez zakiten ere kaprestua zer zen.
Ez zen ikhusten orduan mende hautan bezala,
          Haiñbertze basta eta zela:
          Hanbat gerlako harnaxa,
          Haiñbertze karro ez karrosa.
          Ez zen ikhusten oraiño
          Haiñbertze eztai eta friko.
     Bada mende hetan zaldi batek behiñ,
     Liskar ukhan zuen orkatza batekin.
     Eta nola baitzen hau oiñkari ona
     Eta zamariak eziñ atzemana;
     Hau zaio adrezatzen gizon artexari;
     Gartsuki othoitzten du demon sokorri.
     Gizonak brida bat laster dio ezartzen,
     Eta bizkarrean yauziz zaio yartzen.
     Ordutik ez demo puasurik batere
          Non ezten orkatza
          Ahiturik hatsa
       Gelditu bizirik gabe.
Hau egiñ eta, zaldiak esker bihurtzen dio
Giza ongi-egilleari: gero hunela derro:
          Adio: zure zerbitzari:
          Orai nahi naiz itzuli
          Lehengo oyhanetara ni.
          Gizonak dio: ez horixe;
          Sobera presatzen zare.
          Egonen zare gurekiñ:
          Ezen nik sobra dut yakiñ,
Zer probetxu zure-ganik dudan athera-kidiñ.
          Zaude beraz, arren, zaude;
     Tratatua hemen ontsa izanen zare
     Arrastela bethi berdez fornitua,
     Eta triparaiño nasai ihaurtua.
     Ah! mantenu onak zer gozo demake
          Bada, libertate gabe!
     Gaizoa izan zela zaldia obartu zen,
          Baiñan ez berantxe baizen.
     Egiña zagoen ya prest ezarria,
     Bizi-lekhutzat hark behar establia.
          Bethi egoitea estekan,
          Zen haren zortea izan.
     Zuhurrago hagitz zaiteken agertu,
     Huts ariñ bat lehen hark balu barkhatu.

Nahi bezaiñ handia den, bengantzaren plazera,
Karioegi zait niri, halere erosten dela;
Harentzat emaiten bada, on preziatu hura
Zoiña gabe bertzeak deus, segur oro ezpaitira.

__________

GATHUA ETA AXERIA

Gathu bat eta axeri bat alegia bi saindu,
Behin debotki pelegriñ biak ziren partitu.
          Ay! zer hypokrit parea!
          Zer filur-maistro kublea!
Bere kolpea egiteko denean loth-bidea.
Halaber hek iragaiten ziren inguretan,
Oillo eta gasna askok zuten eskas egiñ etxetan:
     Zoiñ gehiagoka hek hola zituzten,
     Bere bidaiako gastuak ariñtzen.
Bidea nola zen luze, horlatan unhagarri;
Unhadura ebitatzeko disputan ziren hasi:
     Disputank badakhar hortako sokorri:
     Hau gabe ezin loa balathorke bethi.
     Gure bi debotek zuten gora-gora,
          Larrutu bere zintzurra.
     Zutenean biek asko argudiatu;
     Nahi izan zitzaizkon lagunari lothu.
     Axeriak bada derro gathuari:
     Net haizela abilla diduritzaik hiri:
          Badakika nik bezanbat?
          Asmu badiat zaku bat.
          Bertzeak derra, ez segurki;
          Nik bakhar bat diat xoilki:
          Baiña ausarki derradana,
          Milla balio tuena.
Hortan berri-berritan hor dute disputa altxatzen;
Baietzka, ezetzka hek horla zirelarik berotzen,
Ora multzo batek builla fiñarazi zeraien.
          Gathuak axeriari:
          Hots, mira zak zaku hori.
          Hire kasko madre hortan
          Billha zak hots! ordu huntan
          Ingiñu zenbiat segursko,
          Lanyeretik itzurtzeko.
          Huna nere bakhar hura:
          Ikhus-ak zoiñ den segura.
Hau erran eta kokiña badoa herreska,
Han zen haitz batean gora laur atzez zarrapola.
Bertzeak, giñik asko itzuli alferretan,
Yo zilho bat, yo bertze bat, ibilli zen hersturan;
Askotan ere zakurrak zituen enganatu:
Baiña asmuak oro deus ez zitzaizkon halaiatu.
     Lurpe batetarik illkitzen zelarik,
     Zakur oiñkari bi giñera yauzirik;
     Eziñ egiñ gogor, ezin itzuri gan: 
          Itho zuten han berean.

     Zertako asmu haiñitz, egitekoetan?
     Edo haiñitz xede, helantza gaitzetan?
     Eziñ dezidatuz, denbora da galtzen;
     Maiz onena utzirik, tzarrena ere hartzen
     Bakhar bat hagitzez, obe baizen ezta,
          Hura baldiñ ona bada.

__________

EMAZTEKIAK ETA SEKRETUA

     Deusik haiñ pisurik nola sekretu bat:
     Garraiatzea urrun da gaitz andreentzat.
     Baiña lan bereko badakitzat ere
     Bizardun ez guti direnak emazte.

Bere andrea frogatzeko senhar bat gau batean,
Plañu, deiadarka hasi zitzaion sahetsean.
     Ay! ay! ay! zer dut nik-erdiratzen naute:
     Ez dirauket hula leher egiñ gabe.
     Ha!... fiñean bada, soleatu naiz ni:
     Arroltze eder batez oraintxe naiz erdi.
          Arroltze bat! derran andreak:
     Bai, horra non duzun frogatzen du berak.
          Horra, ikhus-azu zoiñ lari,
          Bero-beroa, erron berri.
          Behautzu, othoi, hargaitk,
          Gauza huntaz mintzatzetik;
          Oillo deitha mintzakete:
          Arren beraz ixil zaude.
     Nola andrea beri baitzen kasu huntan,
          Baita bertze asko aferetan;
Sinhetsi zuen gauza, eta ziñekiñ promes eman
     Ez zuela deusik erranen sekulan.
     Baiña ez zuen ziñak iraun gehiago
          Gauaren itzalek baiño.
     Agertu deneko albaren argia,
          Ema sinple, hitzuntzia,
     Yauzirik ohetik erdi billhuzia;
          Badoa fite hauzorat
          Bere komaia baitharat,
          Berriaz erdi nahia.
          Adi-zan, no, bahakharnat
          Hementxe berri handi bat.
          Baiña eztinat nahi erran
     Baizen nehori hik erratekotan.
          Ezen bahu publikatzen,
          Senharrak zanpa nintzaken.
     Nere gizak erron zautan arroltze bat,
     Arroltze bat handi bertze laur bezanbat.
          Baiña misterio hori
     Hire eta ene artean egon bedi bethi.
     Nola! hik hoiñbertze, bertzeak baderro:
          Egiñ nire gomendio!
          Segurki hatzait trufatzen,
          Edo ez naun ezagutzen:
          Hoa, trankill bahagoki,
          Beldurtu gabe deusere.
Erroillearen andrea hortan etxera goan zen:
Bertze aldiz erran nahiz ya hari zen erretzen.
          Badoa sei lekhutara
          Gauzaren barraitzera.
     Arroltze batentzat hirur badiotza,
     Baiñan akabatzen hortan ezta gauza
     Ezen bertze ema bat doa lauretara;
     Eta kondatzen du beharri xilora.
     Prekauzione hau alfer zen segurki,
     Sekretua kanpo ya baitzen aspaldi.
Ahotik ahora nola kurrituz yend-artean,
Arroltzen nonbrea bethi berretuiaz baitzoan
          Arratsa ethorri zeneko,
          Bazen ehunez gorago.

__________

AGUDEA ETA HIRUR YAUNTTOAK

          Gizon zahar bat hari zen,
          Behiñ arbola landatzen:
          Laur hogoi urthe zituen.
          Etxe egiten paso oraindik:
          Zerraten estoniturik,
Yautto hirur hauzokoek beira zagozkolarik.
          Baiña adiñ hortan landa!
          Segur erhokeria da.
          Ezen zuk zuhaitz hoitarik
     Zer gozo, othoi, bada dezazuke igurik?
Mathusalen bezaiñ luze bizi behar zintezke
          Zertan griña horrenbertze
Gero batez, zoiña ezbaita zuretzat agertuko?
          Okupa ez zaitela aboro,
          Baizen zure iragan hutsez:
     Esperantza luze eta obra handiez,
     Okupatzea ya ez zaitzu komeni:
     Horiek hobeki doazkigu guri.
          Ez hanbatik zeuer ere,
          Zaharrak aldiz derraie.
          Establimendu zoin nahi
     Bethi dathor berant eta dirau guti.
          Herio latzaren sega
Zuen eta nere egunez orobat yokatzen da.
Gutarik zoiñ daite segur ikhusiren duela
Falta gabe biharamun goizeko argi zabala?
     Baduzuia zure bizian ordurik
Ondoko mementaz beraz segurtha zaitzakenik?
     Nere illobasoak noizpait itzal huntaz
     Izan dakizkiket niri zordun beraz.
          Zer! eztuzu nahi bada
          Zuhurrak dukeien artha
          Bertzen plazera egiteko?
     Plazer bat egundik nik hartzen dudana,
     Eta bihar ere har dezakedana;
     Baita bertze zenbat egunez oraiño:
          Ezta ezen seguratzeko,
          Zuen tonba gaiñetarik,
          Ez ditudala tristerik,
     Oraiño asko alba fresko kondatuko.
     Zaharrak arrazoiñ osoa ukhan zuen.
     Hirur gaztetarik ezen bat itho zen,
     Zelarik ilkitzen apenaz protutik
     Ameriketara partitzen zelarik.
     Bertzea igan nahiz gradu goretara,
     Gerlako enplegutan zerbizatzen zela,
     Kolpe ustekabeko batek atzemana,
     Han zuen kausitu bere egunen fiña.
          Hirur garrena erori zen
     Bere eskuz xertatu nahi ukhan zuen
          Arbola baten gaiñetik;
     Eta gehiago ez zen altxatu handik.
          Eta gizak nigarretan,
          Heien tonba harrietan
          Zizelatua gothorki.
          Kondaira hau zuen utzi.

__________

ERHO BAT ETA ZUHUR BAT

Erho bat zarraion behiñ harrika zuhur bati;
Itzultzen zaio zuhurra, derrola: konpai, thori:
          Ongi duk egina
          Hik egiñ dukana;
          Har-zak luis hori.
     Nekhatuz gero hoiñbertze,
     Aboro ere behar huke;
Ezen errana duk trabailluak bethi
Yustu den pagoa duela merezi.
Baiña horrako-hor dathorren gizona
Duk sakelan diru asko baduena:
     Baieta pagatzaille ona.
Egorzkion korri hire present berak,
Falta egiñen ez dauk segur sari onak.
Irabazi nahiz gure erhoak hemen,
Laido bera buryes hari dio egiten.
Baiña etzuten diruz orduan pagatu:
Mutill on multzo-bat baitze hara billdu;
          Orok harturik artean,
          Zanpatuz tirria onean,
          Eho zuten han berean.

__________

LEHOIÑA GERARA BOAKI

          Lehoiñ erregek zabillean
          Xede handi bat kaskoan.
Iduki zuen hortako gerlako kontseillua:
Eta gerla izan zenean hartan dezidatua,
Kurrierez heldu zuen orotara mezua.
Azpikoak oro ziren sarthu haren xedean,
Billdu ere egiterako gerla, haren menean:
          Bakotxak bere moldean.
Elefantak behar zuen bizkar zabalarekin,
Gudurako behar diren tresnen garraioa egiñ:
Zla bera gudukatzen ohi bezala berdiñ.
Hartza asautetarako zen printzeak hautatua;
Axeria yoko gordez izan zen kargatua.
Iminoak etsaia aldiz behar zuen dostatu,
Bere yusta eta grimasez gudutik barraiatu.
     Baiña batek derro yeneral yaunari:
     Asto hau zertako haiñ tonto eta nagi?
     Eta herbi iziper, buru xoro hori3
     Igorzkitzu, yauna, eren etxetara.
     Ez, ez, dio erregek, ez nago hortara:
     Nola astoak duen haiñ larria orhoa,
     Yende espantatzeko nahikarazkoa;
          Izanen da trunpetari.
          Aldiz herbi sinple hori,
     Koxkoa izan arren oiñak bezain ariñ,
     Kurrier net ontsa da zerbitzakidiñ.

Horla printze zuhur batek, erresuman badaki,
Emaiten diakioken, kargua bakotxari.
Baldiñ handitari haiñitz, igurikitzen badu,
Ttipienak horren gatik, arbuiatzen ez ditu.
     Baditu ere hark, handiak gizentzen,
     Hortarako ez ditu, xumeak larrutzen.
     Baidaki horla egiñ, duketen guziak,
     Ozatu direla, yendez gaitzetsiak:
     Ordutik direla, segur desmasiak,
          Eta khoroa ebatsiak,
          Baita bur ebakiak.

__________

BUFUNA ETA ARRAIÑAK

     Asko badabilltza bufunen ondotik,
     Aldiz nik ihes dut egiten hetarik
     Gaizoentzat ezen dituzke Yainkoak
          Kreatu xoilki bufunak.
          Behar bada fable huntan
     Noa halako bat ezartzera bistn.
          Behar bada ere norbaiti
     Badiduritzoke dudala egiñ ongi.
     Farra-eragille bat zen behiñ-batean
     Bankero dirutsu baten mahaiñean.
          Etzuen hark bere aldean
          Arraiñ ñimiñorik baizen:
          Larriak urrn zaudezen.
     Xikittoak hartzen ditu bana-bertze,
     Eta beharrira mintzatzen zaiote.
     Alegia gero hark igurikitzen
     Heien errepusta, bazagon entzuten.
     Billkuia guzia zagon harritua.
          Eziñ sumatuz asmua.
     Orduan bufunak, serios yarria,
     Derroie: beldurra zaukala handia,
     Bere adiskide bat, zuela ya urthe bat,
     Fortuna egiñ nahiz gana indietarat,
          Galdua izan behar zela
          Untzia gnik kostara.
Hortaz zaiela miñtzatu arraiñ gazteiño heiki;
          Yakiñ nahi zerbait berri:
     Baiña hek guzien errepusta zela,
     Gauza yakiteko gaztegi zirela:
     Larriek hobeki bazakiketela.
     Nahi nioke orai yaunak, larri bati,
     Galde bera egiñ, ez bazaitzue gaitzi
     Billkuia gustatu tretuaz othe zen,
          Nik eztut seguraturen.
Hargatik gure bufuna haiñ ongi zen yokatu,
Non arraiñik gordoena baitzuen eskuratu;
     Zoiñak baitzukeien adiñikan aski,
          Ehun urthe hetan,
          Mundu berri-ketan,
          Ibilli izan ziren,
          Eta marrazoen
          Tripartu ziren,
Guzien zorte eta izenak, yakiteko segurki.

     Noiz ere bufun hark, hau egiñ baitzuen,
     Astoek ere ya, hitza bazuketen.
          Orai tretu horlakoa,
          Xistuz laite yokatua.

__________

ANIMALIAK IZURRITEAZ ERITUAK

     Gaitz bat orotarik izigarriena,
     Alde guzietan ikhara demana:
          Zeruak bere koleran,
          Gure obenen kaztigutan,
          Naski kreatu zuena:
     Izurria bada, duen bere izena:
     Erresuma illhuna, egun bakhar batez,
     Pobla dezakena, nasai abitantez
     Gaitz hark abrer gerla zaroen egiten;
     Oro ez ziren hilltzen, bañan eri ziren.
          Etzen ikhusten aboro
          Biziaren luzatzeko
          Moien-keta zabillanik.
          Etzen nihon yanaririk
          Her gura zemoketenik.
Axeriak eta otsoak ya etziren okupatzen
Oillo eta arkumeak nondik arrapa zetzaketen.
Iheska totoila eztiak elkhar ganik zabilltzan;
Etzen aboro kanturik ez plazerik horlatan
          Oyhanetako ostroiletan
     Astoak etzion kasurik egiten,
     Astakarloari net zale zen arren.
     Lehoi yaunak beraz billtzarra du deitzen
     Eta auaier hula zaiote mintzatzen:
          Uste dut zeru zuzenak,
          Ikhusirik gure obenak,
          Zigorrada hau duela
          Erauntsi gure gaiñera.
Ara bada, gure artean abendunena dena
Bekio ofrei zeruaren kolerari biktima:
Ardiets othe dezaken ororen osasuna.
     Istoriak ezen badakhar hortako,
     Horlako kasutan, etsenplu horlako:
     Menaiatu gabe, hots, geure buruak,
Detzagun zorrotzki mira gure kontzientziak.
     Nitaz kestione, egia bada ere,
          Zikiro bat edo bertze,
     Gerthatu dakiken iñoiz iretstea;
     Baita noiz edo noiz, hekien yabea:
     Nuharroinsko baitut maiz apetitoa,
     Eta yan-xaharra modu gabekoa.
     Izanen naiz beraz, ez naiteke duda,
     Biktima eskaiñia, hjala behar bada.
     Baiña diduritzait net komeni dela,
          Egiñ dezan nik bezala
          Nork bere kofesioa,
          Daiteken bezain laiñoa.
          Ezen da desiratzeko
          Yustizia konplitzeko
          Obendunen daitekena,
          Dadiñ kaztigu dukena.
          Axeriak derra, yauna,
          Sobera zare errege ona;
     Zure eskrupuletarik klarki dugu ikhusten,
     Zure kontzientzia zoiñ delikatua dn.
          Zer! yatea zikiroki,
          Mota gaizo, triste hori,
          Nondik daiteke huts handi?
Ez, ez, iretstearekiñ her zuk haiñitz halere,
          Egiñ dakozute ohore
          Eta artzainaz mintzatzeko,
          Edozeiñek erran diro,
          Eztela gaitz suerterik
          Hark merezi ez zuenik;
          Zelakotz yende hetarik
Zoinak, bestien gaiñean nausitasun bano bat,
Baitire bere baitharik ausartatzen hartzerat.
     Fiñatu maltzurrak zueneko arenga,
     Lausengari meta hasi zen bibaka.
Etziren izatu sobra barna etsaminatuak,
Trigre, hartz, otso eta bertze puxantzen egindurak:
Ziren arren gutienik barkhakizun segurki,
Ahoak baitziotzaten lotsak orori hetsi.
Gaiñerako oste liskartsu, xakur sinpleak berak,
Hanbat saiñuñotzat ziren izatu pasatuak.
          Astoa orduan yin zen,
          Hunela zela mintzatzen:
          Oraiñtxe zait gogoratzen,
          Behiñ batez niñdoala
          Phentze bat bera bezala;
          Goseak kilikaturik,
          Paradak tirriaturik,
          Belhar onak tentaturik,
          Eta behar bada oraiñdik
          Diabruak esku harturik;
          Phentzetik hartu nuela
          Enpasantean bezala
          Mihiz trozatu-ahala:
     Hori neretako derrada egia,
          Etzen gauza zillegia.
     Hitz hauietara, oro hasi ziren oyhuz:
          Bedi marka beharri-luz.
          Abokat aire bat zuen
          Otso bat han gerthatzen zen.
     Hunek aise zuen orduan frogatu,
          Abre pelatu, zakartsu
          Eta galtzki yaio hura,
Heier ethorri gaitzaren zela kausa bakharra.
          Bertzen belharra yatea,
          Zer oben berdiñ gabea!
Horlako krima bati zor zaio heriotzea:
          Hala ukhan zuen zortea.

Zarenaren arabera, aberats edo pobre,
Gorthe eta tribunaletan, hala egiñen zaituzte,
     Osoki beltz edo, zuri bethi ere.
     Orobat da ikhusten, gaitztagiñ handia,
     Karrosan ibilltzen, ohorez gaindia:
          Urkhatzen aldiz ttipia.

__________

PEISANTA ETA SUGEA

     Baserritar batez Esopek derraiku,
     Neguko egun batez baitzen atheratu
          Etxeko ingurutara
          Itzuli bat egitera;
          Betan ikhusi zuela
          Elhur gaiñean zatzala
          Suge bat hilla bezala:
          Hotzak arras pasatua,
          Yelatua, gogortua,
          Sentimenduz gabetua,
          Hilltzeko meneratua.
     Peisantak hartzen du badarama etxera,
          Su ondoan hedatzera;
          Ekharri gabe gogora
          Berari fabore horren
          Zer pagu kathorkioken.
     Berotzen du kontuz eta phitz-arazten.
Eztu haiñ laster bestiak senti berotasuna,
Non baidathorko gibelat arima zoakona:
          Harekin kolera miña.
     Ezarian hor du altxatzen burua;
     Egiten betbetan ohitu xistua.
     Ondoan orputza pleguka billdurik,
          Abiaduran yarririk;
     Yauzi nahi zaio on-egilleari;
          Salbatu duen aitari
          Ay! haizen eskergabea,
          Hill behar haiz, infamea!
     Peisantak diotzo furian sarthua.
     Pagu hau neretzat haukan gardatua?
          Eta harturik haiotza,
          Trenkatzen dio gorphutza.
     Eta haiotz-kolpe bertze bat emanik,
     Hirur egiten tu suge batetarik;
     Separaturik tronkoa buru buztanetarik.
     Yauzika hari da hirur zathietan,
     Nahiz hau elkharri, yntatu berritan:
     Baiña finatzen da, eforta alferretan.

     Eder da izaitera karitate egille;
          Baderraiku christok ere:
          Izaitea dela hobe
          Hartzaille baiñon emaille.
          Baiña, noiz, nola eta nori?
          Pontu gaitzena da hori.
     Ezen laur alferrer, egiñ dena baiño
Pobre on bti egiñ dena, hagitz da hobeago
          Hemengo eta zerurako.
Eskergabeari aldiz, hark merezi zortea,
Falta ez dakioke nihoiz, fiñ gaitzto egitea.

__________

ORA BERE NAUSIAREN 
BAZKARIA DARAMANA

Gizona maiz galtzen da, bere begietarik:
Haiñ maiz edo maizago, bere atzaparretarik.
Gutik hala tresor bat, ohi dute goardatzen,
Non ez zaien nolazpait, zerbait hartarik lotzen.
     Zakur bat bazoan karrikatik behiñ,
     Bere nausiaren bazkariarekin.
     Kolier bezala zaramala zoan
     Dilindan lepotik otharre batean
Sobre zen: sobreago ere nahi zukien baiño,
Bereziki zuenean menean zenbat friko:
          Baiña fuñtsean hala zen.
          Aldiz gu bagare aurkitzen,
          Gauza onen aldamenean,
          Hirritsa dugu barnean:
          Zoiñ gauza estranioa den!
     Ora da moldatzen izatera sobre;
     Gauza bera gizak ikhas ez dezake!
     Ora hark zuela beraz holakoa,
          Karatera sortzezkoa:
     Zakur gothorsko bat atheratzen zaio,
     Eta otharrekoa khendu nahi dio.
     Baiña aurkitu zuen hark egitekoa,
          Uste baiño gaitzagoa.
Bertzeak ezen zarea goardatzeko hobeki,
Laster lepotik khendurik aldean zuen utzi;
Traba eta kargatik libre gudu bazemon tinki.
          Baiña orduan yinik hara,
          Bethi ohi den bezala,
          Komunetik bizi diren,
          Kolpeen beldur eztiren,
          Zakurrezko tropela bat,
          Disposatuak yaterat:
          Eta ikhusirik ordutik
          Ez zezakela bakharrik,
          Ororen kontra haririk,
          Salba bere haragia;
Erraten diote: Yaunak, dudan nere portzia;
Gero bedi zuendako gaiñerako guzia:
Ez gaitela samur: nik dut aski nere zathia,
Erran eta: herresaka beretzen du puska bat:
Orok zoiñ gehiagoka dute egiten orobat.
Buryesaren bazkaria kuxian suntsitu zen,
Aboro ere izan balitz aise iretsi zuketen.

          Bada orai zoinek kondena
          Ora hark egiñ zuena?
          Badeia nihon dotorik
          Hala egiñ ez zukeienik?
          Ez diduria oraiño
          Zakur harrek ordu hartan
          Bazakharrela kaskoan
     Zentzu gehiago jabe Yaunak baiño?

__________

HARTZA ETA BI KONPAÑEROAK

          Bi konpañero boltsa-ariñ
          Yarri ziren elkharrekiñ
     Ukhaiteko diru nahiz zerbait egiñ.
Larru-negoziant bati saldu zioten bertan
Hartz eder baten larrua, zoiña hunek soiñean
          Oraiño baitzarabillkan.
     Hartzen printzea zen: heien arabera,
     Martxanta zioan fortuna egitera,
          Larrua berritz saltzera.
     Hotzik handienez burla egiten zuen;
     Aise espos soiñ bi orra ere zetzaken.
     Pakok ez zaduzkan bere zikiroak,
          Prezio haiñ handikoak,
          Nola hek beren larrua
          Aho betheka ospatua.
          Berzea bai, beren ustez,
          Baiña ez bestiaren oldez.
Bi egun hetan luzenaz engaiatzen zirela,
Marxandiza eroslearen eskuetaratzera.
          Akordaturik sariaz,
          Hartzaren billha badoaz;
          Hau laster agertzen zaie:
          Trostean dathorkiote.
     Baiña bi banditak haiñ lotsatzen dire,
     Nola ozpiñaz yoak izatu balire.
     Akabo tratua, ordutik hautsi zen,
     Hek eman erhesak aiphatu ez ziren.
          Bi mutilletarik bat
          Haitz batera herresaka
          Igatu zen zarrapoka:
          Bertzea aldiz haiñ hotz nola
          Izaiten baita marbola:
          Auspez betbetan yartzen da,
          Lurraren kontra kopeta;
          Badago hilla bezala,
          Hatsa tiñki dadukala.
          Aditua baitzadukan
          Hartze ez zaiola sekulan,
          Aspertzen gorphutz hillari,
     Ez mobimendu, ez hats ez duenari.
          Izatu zen hartz maistroa
          Astoa bezaiñ gaizoa,
          Sinhetsteko hori hola:
     Ikhusirik geldi gorphutza zatzala,
     Pentsatzen du arras bizi gabe dela.
     Hargatik beldurrez baden trunperia,
     Biratzen du pataz gorphutz eroria:
          Hara-huna badabillka
          Bere bi patez aldizka.
          Eta hurbillduz musua,
          Badauka zelatatua
          Hatsaren yalgi lekhua.
     Baiña hau hilla da, azkenean dio:
     Goazen hemendikan, usaiña dario.
     Eta goibeltzen da hauzoko oyhanean.
     Arbola gaiñeko tratantea orduan,
     Yautsirik, doako lagun gaizoari,
     Eta derro: ongi dela miretsgarri
     Kito baita hura lotsarekin xoilki.
          Eta, anai, gure larrua
          Oixtin haiñ ontsa saldua?
     Baiña zer erran dauk beharri xilora?
     Hurbillsko kabillken hark ezen sudurra;
     Hire soiñ-gaiñean zaukala atzaparra.
     —Erran zautak iñoiz eztela saltzeko
     Hartzaren larrua berak dabillkaiño.
          Hill behiñ, eta sal gero.

__________

HERIOA ETA HILLTZERA DOANA

Herioak eztu nihoiz zuhur dena atzematen,
Bethi partitzera zeren hura prestik dagoen:
          Bethi hark bere burua
          Bai daduka abertitua,
     Azken urhats haren egiteko orduaz.
          Ordu hark badauzka, helas!
          Bertze denbora guziak,
     Egunak, orenak eta mementoak:
     Bat ezta tributa zor ez dioenik,
     Ez haren dretxotik itzur daitekenik
     Erregen umeek munduan sartzeko
     Begiak zabaltzen dituzte orduko;
     Maiz ordu berean herioak daie
     Bekokia itzaltzen urrikaldu gabe,
          Mundutik partitzerako
     Ez edertasunak, ez handitasunak,
     Ez prestutasunak, ez gaztetasunak,
     Deusek ez detzake hek salba garabik,
     Herio latzaren segaren azpitik.
     Noizbait ere mundu hunek den guziak,
     Berreturen ditu haren ontasunak.
     Hiltzea den baiño deus seguragorik;
     Halere derragun, eztela garabik
     Gutiago antsia demaikunik deusik.
          Urthe ehun bizi ondoan,
          Buryes bat hilltzera zoan.
     Hau herioari zagokon pleintaka,
          Zertan horla herresaka,
     Nahi zuen bada eraman lasterka.
     Testamenta araoz egiteko utzirik;
     Abisatu gabe batere aitzinetik.
     Zer! hola, ez bat, ez bi, berehala parti!
     Diotza agudeak, aphur bat zaudezi:
Eztu nahi nere andreak hura gabe noan ni.
Badagot illobaso bat oraiño ezkontzekoa,
Etxean ere hegal bat oraiño egitekoa.
     Zoin hertxakor zaren nausi barbaroa!
     O zaharkitua! herioak derro:
     Ustekabetan ez natzaik ni yin atzo;
     Ene presaz eztuk hik zeren pleiñitu.
     Ez haiza ehun urthe ya bizi izatu?
     Paris guzian, hots, dietzadak aurki,
     Hire berdiñ zahar agude bertze bi.
     Frantzia guzian hamar emadatzik
     Baiña abisu zenbait behar hindudan nik,
     Eman, huntara hi prepara-razteko!
     Orduan nitian xuxen kausituko,
          Testasmenta sinatua,
          Illobasoa ezkondua,
          Etxea ere akabatua.
          Zer! hire ezin ibillia,
          Zangotako dardaria;
          Beharritarik gorthua,
          Begietan lanbrotua.
     Sudur zilhotarik zikiña darian,
     Senti ere hihaurk ez hukeien gisan;
          Zentzua arras flakatua
          Memorioa gldua
          Galdua ahoko gustua:
     Ez haudala gero diok abertitu?
     Hauk etziren hanbat hiretzat abisu?
     Izate guziak hiretzat ya ziren,
     Nola hek batere izan ez baziren:
     Iguzkiak berak hiretzat alferrak
          Ditik bere artha ohituak.
          Balia eziñ dakizkiken
          Gauzak tuk erregretatzen.
     Nik ikhus-arazi dauzkiat lagunak,
     Edo hilltzen, edo hillak, edo eriak:
          Hauk oro bada zer dire?
          Hainbertze abis ezpadire?
     Hots, agudea, hots, iharduki gabe,
          Gaurgero parti haiteke.
     Egiñ duken edo ez hire testamenta,
     Republikarentzat guti dik inporta;
     Herioak segur arrazoiña zuen:
          Hoberena laiteke ezen,
          Goatzea mundu huntarik
          Nola desterru batetik,
          Lehiaz bere herrira
          Sumis eta alegera:
          Arraizia aurpegian
          Bakhea kontzientzia.
          Ezen bada zenbat othe
          Bidaia luza daiteke?
          Agudea, badarasak!
          Gazte hoiek ikhus-etzak
          Hilltzera dioazinak,
          Duda gabe glorioski,
          Askotan ere kruelki,
          Baiña bethi kuraioski.

Baiñan alferretan, dut egiñen oyhu,
Ez duke ene kharrak, ardiets efetu
Nor ere ezen baita, hilla iduriena,
Hura ohi da hilltzen bethi bortxazena.

__________

HARITZA ETA SESKA

Haritzak erran zioen lehenago sesari,
Badukezu bai segurzuk tristea zertaz pleiñi:
     Errege pettitta baduzu gaiñean,
          Aski baduzu zer yasan:
          Eta haizerik mendrenak,
     Apenaz ur-gaiña ximurtzen duenak,
     Gurtzera bura zaitu obligatzen.
     Nik aldiz gothorki hauzoa hedoien
          Dadukat nere kopeta:
          Larhunek nola kapeta
     Elhe-arraioak ditut bara-razten:
     Uhar hazkarrenez naiz ere burlatzen.
     Guziak zaikkitzu itsa haize zuri.
     Aitzitik guziak iphar goxo niri.
     Bazinte bedere yaio ordu onean,
     Nere ostroila-zabal puxantaren pean;
     Gaixoa, ez zinduke hanbat pairatzeko,
     Aski bainintze ni zu defendatzeko.
     Baiña ondikoz kasik bethi sortzen zare,
     Non ere haizeak errege baitire:
          Badiduritzait zerua
          Zuretzat dela inyustua.
     Zure urrikalpenak, zuhamuxeak derro,
     Bihotza net ona dukezula dio:
          Baiña utz-azu griña hori.
          Haizeek ez dautet niri
          Lotsa emaiten gehiago,
          Zuri zeroniri baiño.
          Doblatzen naiz, hautsi gabe.
          Zuk, egia da, orai arte,
          Heien kolpe gogorrener,
          Azpiz sendo, gaiñez fier,
          Iharduki diozute,
          Bizkarra makurtu gabe.
     Baiña gauden, othoi, azkenaren beira.
          Hitz hoiek hjark zerratzala,
     Hor dathor furian uhartz urrunetik,
     Nihoiz ere athera bere erraietarik
     Northeak zukeien ume terriblena,
     Haritza iharrotsten hazkarki duena.
          Hunek egiten du gogor;
          Aldiz seskak badema amor.
     Haizeak, kolpeak erredoblaturik,
     Bata bertzearen asti gabe ondotik,
     Haritz urguillusa haiñ du tormentatzen,
     Non hedoien hauzo burua zuena,
     Eta erroak hillen herrian zauzkana,
     Erroz-gora baitu fiñean ezartzen.

     Horla ikhusten dire,maisterrak askotan,
     Mendeak irauten, egoitza bertean;
          Berthutea pratikatuz.
     Eta aldiz ikhusten dire bertze aldera,
     Etxe hazkarrenak, yausten errekara,
          Bizioa gida hartuz
          Gauza guzietan bethi,
          Bekio beha azkenari.

__________

IHIZTARIA, BELATXA ETA ALLAUDA

     Gaitztagiñen obra tzarrak
Net-ardura dire gureen eskusak:
     Lege hori du munduak.
Menaia hazaten bertzen nahi baduk,
Menaiatu hihaurk bertzeak behar tuk.
Miraill baten bidez, mutill bat hari zen
     Hegaztin xehe atzematen.
Mirailleko itxura brillanta ikhusirik,
Aillauda ariñ bat zen hurbilldu hartarik
Belatxa bat fite,
Bisa bis goiean,
Balentzan zagona hegalen gaiñean,
Hura ere ihizitik bethi bizi zena,
Eta oraindik oso barura zuena;
Yautsirik betbetan xori lañoari,
Tonbatik haiñ hurbill, kantuz zoanari
Zaio gaiñeratzen, eta atzapàrretan
     Daduka ya segurean.
Hari dela haren gogara biphiltzen,
Hor ditu mutillak sareak zerratzen,
Eta briganta da hartua gelditzen.
Ihiztariari, laster itzulirik:
Utz nazazu, derro, nioan bizirik;
Egundaiño ez dautzut nik egiñ gaizkirik.
Ihardesten dio mutillak ariñki:
     Eta xori horrek zuri,
Zer dautzuke bada nihoiz egiñ gaizki?

__________

LEHOIÑAREN GORTHEA

Monarka lehoiñak behiñ yakindu nahi zuen
Zer leiñutarik zeruak sor-arazi othe zen.
          Orotara kurrierak
          Mezu beraz kargatuka,
          Pekoen gonbidatzera
          Erregeren gaztelura,
          Egorriak izan ziren:
          Eskribu harrek zakharren,
          Zigillatua fazoiñez:
          Illabethe bethe batez,
          Erregek nahi zuela
          Iduki gorthe pleniera.
          Hunen hastean banket bat
          Izanen zela ororentzat,
          Baiña banket bat handia:
          Eta gero komedia.

     Tretu noble hartaz hark nahi baitzaien
     Oror erakhutsi zoiñ betheretsu zen.
     Bere yauregia beraz hark nobleki
          Emaiten daie bill-toki.
          Baiña hura gaztelua!
          Hobeki zaiten deithua
          Karnizeria-lekhua.
     Odol zaflak hemen, hara-han hezurrak
          Ez osoki garbituak;
          Huna-hemen larru-puskak,
          Eta urrina ezin-yasana
     Sudurretan barna betan sartzen zena.
     Phu! dio hartz yaunak han sartzearekiñ,
     Tapatuz sudurra bere patarekin:
          Hark hobeki egin zuken
     Holako sinorik egiñ ez bazuen:
          Ezen erregek koleran
          Egorri zuen kuxean,
          Satanen erresumara,
          Miñardarena egitera:
          Erran nahi da, itho zuen.
     Ximinoari net ontsa zitzaioen
          Erregek egin bengantza,
          Izanik ere garratza.
          Gero lodituz mintzoa
          Lausengari gaindizkoa,
     Eman zen laudatzen yaunaren kolera,
          Eta haren atzaparra;
     Gero zilloa ere, baita usaina bera:
     Zoinaren aldean loren erregiña
     Baitzen, zion, xoilki baratzuri miña.
          Hunen lausengu soryesa
          Izatu zen malurusa,
     Eta izatu zuen hartzaren fin latza.
          Gure yaun lehoiña nonbait,
          Zela niri didurizait,
          Robespierren kusi zenbait.
          Axeria han hurbill zen:
          Erregek erran zioen:
          Haugia hi, eta erradak;
          Zer ziok hire zudurrak?
          Mintza hakit bada oraiñtxe
          Itzal eta itzuli gabe.
     Bertzeak kuxian: burutik behera,
     Mafrundi txar batek daut hetsi sudurra:
          Eta khendu baitaut usna,
     Erran ez dezaket zer zaitan urrina.
          Horla ederki athera zen.
     Hau zuri bekizu balia irakhaspen.

     Nahi baduzu ukhan, printzeen gorthetan,
     Eta bertze yende handien etxetan,
          Besta eta ongi ethorri,
     Etzaren izan behar, sobra lausengari,
          Ez erasle laiñoegi.
     Baiñan izan zaite, horlako tokitan,
          Ardura zure hitzetan,
          Edo gaskoiñ edo norman.

__________

KARROA ETA ULIA

     Patar haretsu batean,
     Ekhiaren khalda-pean,
     Karro bat behin zioan,
Zahar, andere eta frailez kargatua,
Sei zaldi hazkarrez nekhez tiratua.
Barneko yendeak oro yautsi ziren:
Ukho egitera ya zaldiak zoazen,
     Hats-hauntuak, eziñduak,
     Izerdiz bokatatuak.
Badathor uli bat dena aferatua,
Gan-arazi nahiz karro gelditua.
Badoakote abrer aldera burrunbaz,
Animatu-nahiz hauk bere abarrotsaz.
Husu badabilla hegaztin hattea,
     Ausik bat, gero bertzea.
Ikhustearekin karroa doala,
     Aira uste du hark demola.
Yartzera badoa timoiñ muturrean,
     Gero gutien ustean,
Eragillearen sudurraren puntan.
     Mekanika doanean,
     Yendea ere treiña onean,
     Hegaztiñ antsiatua,
     Bere eginduraz hartua,
     Sartzen da banitatean.
Hara huna dabill nihon ez dagoke;
     Yeneral on baten pare,
Zoiña, bere osteak kuraieztatzeko,
Eta biktoria laster beretzeko,
Herrunkaz-herrunka khexo bailabilke
Herstura publiko hartan gure ulia
Pleiñi da bakharrik oroz dela utzia;
Haren bizkar ere dela artha guzia;
     Nehor eztela orotarik
Zaldiak lagundu nahi dituenik
Uruski yalgiten enpeiñu hartarik.
     Hari zen fraile gaizoa
     Erraten ofizioa:
     Othoitzeko zer aroa!
     Kantuz zagon damatxo bat;
Zentzu koxkoan hark etzukeien hanbat:
Zer tenore hauta musika egiteko!
Gure uli lamera doakote listo,
     Beharri kantaletara
     Bere kantua egitera:
     Eta oraiño egiten ditu
     Asko horlako haur-tretu.
     Haiñitz nekhe iragan eta,
     Kotxea goieratzen da.
     Ha! dio uliak oraintxe,
     Hats handia har daiteke.
     Hanbat egiñ dudanean,
Huna ene yendeak zelhay ederrean.
Hola! zaldi, yaunak, nork bere kontua,
     Dudan nik nere pagua.

     Yende artean badire asko
     Uli haren iduriko:
Noiz nahi bertzeren prest eskolatzera
Eta afera orotan sudurra sartzera.
Hastean badkite zer egin behar den,
Ondoan badakite zer egin behar zen.
Bertzeentzat bethi dotor handi dire,
Aldiz beretzat ez xoil aprendiz ere.
Horlakoak etxetik khasatzeko dire.
Bertzen egitekoez hainitz dakusanak,
Gaitzki egiten ohi hark ditu bereak.

__________

ARRANOA ETA PHIKA

     Hegaztinen erregiña
     Arranoa deithzen dena,
Eta phika elhati Margota madama,
     Bazoazen paseari,
     Phentze buru bata gaindi.
     Xoko baztertu batean,
     Batzen dire ustekabean.
Margota izitu zen: aldiz arranoak
     Ya ontsa bazkaldu zuenak,
     Baderro: Komai, ez izi:
     Goazen biak paseari.
     Yupiter han goiekoa
     Yainko ororen gaiñekoa,
     Ardura omen da eneatzen,
     Okupatua den arren
     Mundoaren gobernatzen.
     Ni zerbitzari harena,
     Orok ongi dakitena,
Noiz edo noiz naski enea naiteke
     Nere nausiaren pare.
Hots! denbora pasa, solhas emadazu;
     Zeremoniak uzkitzu
Mokolux kuxean lothu zen erasten
Huntaz, hartaz, oroz; gauza hortan ezen,
Ezta ema zaharrik, ez eta edanskorik,
     Hari konparatzekorik.
Etzen gure agasak deus ez zakienik.
Non zer pasatzen den nahi dio ekharri
     Dama arranoari berri.
     Yauzi motxka dabillala,
     Toki batetik bertzera,
     Espiun paregabekoa,
Yainkoak badaki helas! nolakoa.
     Eskaintza hau gaitziturik
     Eta koleran sarthurik,
Arranoak derro: Xuhurra baduzu
     Zure etxea goarda zazu:
     Hitzuntzi, Mokoluz, adiu:
     Nere gorthean eztut nik
Zaren bezalako hitzkari beharrik;
Karatera hori hagitz da txarra ezen
Margotak etzuen bertzerik galdetzen:
Sobra zen tokian, ez baitzen fidatzen.

Ezta gauza ustetzen den bezalakoa
Printzen egoitzetan, sartzeko dretxoa.
     Hetan trantze kruelenak
     Estire falta direnak.
     Espiun, erreportarik
Han dire topatzen, bekokiz arraiak,
     Bihotzez bertzelakoak:
Gorderik yazarle bata bertzeari;
Ororentzat dire legez higuingarri.
Urus toki hetan, Margotak bezala,
     Dituena bi yaunzkura:
     Bata bere herrikoa,
     Eta bertzea hangoa.

__________

BI AHUNTZAK

     Egiñ dutenean beren alha-aldia,
     Lotzen zaie ahuntzer ibilli nahia:
     Gogoz arinsko, eta libertate gura,
     Badoazi kurri fortuna-ketara.
     Hurbill balinbada halako tokirik,
     Ez bide, ez bidexka nihora ez dutenik,
          Ez-ta giza oiñ arrastorik,
     Kaprizak hetara daramatza bethi.
     Arrokaz-arroka, leze-hegiz-hegi,
          Net artexki badabiltza:
     Aziñda igaillea deusez ezta lotsa.
     Zoazila beraz horrela ahunmtx bi
          Zoiñ bere alde kurri-kurri,
     Biek zutela ere berdiñ patta xuri,
          Urrundu ziren hatterik
          Phentze beherekotarik.
Zirenean zoiñ bere alde hola aphur bat ibilli,
Elkhar gana gerthuz zuten bidea hek itzuli.
     Ibai batek ditu biak separatzen;
     Zubitzat han ezta soliba bat baizen:
     Zoiñtan andreier bi soiñez soiñ yarririk,
          Pasa ez bailaizte salborik.
     Bertzalde ibaiak han zaraman gaiak,
          Eta uren ondo handiak,
          Behar zituen izitu
          Eta lotsaz herabetu,
          Gure bi marimutillak.
     Bedariak lanyer hauk guzien bistan,
          Finkatzen dire xedean.
          Batek bi haiña hetarik
          Egiten du bere aldetik
          Zubian sartzeko urhats bat,
          Bertzeak ere orobat.
     Gogoratzen zaizkit niri bada oraintxe
     Betan errege bi puxant eta noble,
          Luis hamalaurgarrena,
          Eta Philip laurgarrena,
          Bidasoaren uretan,
          Irlaxka ospatu batetan,
          Elkhar-ganatzen direla
     Ezkontza bat egiñ han behar dutela.
     Hala urhatsez-urhats eta musuz-musu,
          Zubian badoazkitzu
          Gure andre kurritzalleak.
     Baiña nola ziren biak nola biak,
          Ethorkiaz fiertuak,
     Zubi erditsura heldu direnean,
     Biek amaiñatu ez zuten nahi izan.
     Glorios baitzen bat, bere iraganetan,
     Bazuela ahuntz bat, Yupiter haurrean
     Bere errape urusaz bazkatu zuena,
          Amalthea deitzen zena.
     Bertzeak zakharla titulu bertze bat
     Zuena goratzen edozeiñ bezanbat:
     Kopetaz kopeta zubian yarriak
          Gure andere hisitiak,
          Ez beharrez elkhar utzi
          Pasatzera lehenbixi;
          Sobera lehiaturik,
          Biak betan lerraturik,
          Urera ziren erori.

          Hori bera da gerthatzen
          Maiz fortunaren bidean;
          Batak bertzeari zeren
          Irabaz-bide berean
          Nahi baitio yazarri,
          Ez dadiñ yalgi hobeki.
     Etsaiari dio halaber bertzeak
          Egiten bertzen hainbertze;
          Hala non finean biak
          Errekaratzen baitire.

__________

AXERIA, ULIAK ETA SAGARROIA

Axeri bat behiñ, oyhantar zaharra,
Nihon bazen eta madre eta maltzurra,
     Ihiztariz kolpatua,
     Zatzan basan hedatua.
Odol-trazak gida laster haren-gana
     Suryitu zen hegaztina
     Ausikilari samina
     Ulia deitzen duguna.
Pleintaka zerura hasi zen eria,
Nolaz zuken harrek haiñ etsai zoria,
Haiñ bertze pairatu behar ukhaiteko,
Uliez fiñean yana ere izaiteko.
Zer! hauiek gaiñera dathorzkidan niri
Oyhantar orotan bada abillenari!
     Noiztik hunat axeria
     Da poxiñ haiñ berezia?
     Eta buztan hau zertako?
     Badea deusetarako?
     Karga inutil bat ez dea?
     Hoa! animale ladrea
     Dakikela madarika!
     Komunetik hadi bazka.
Sagarroi bat handik hurbill bizi zena,
Presuna aiphatu nik oriño ez dudana,
     Badathorko urrikaldurik:
     Duela ordu beretik
     Nahi gaizoa libratu
     Oste khexos, ostriñatu
     Haren ausikietarik.
     Ehunka nere sistetan
     Sarthuko ditiat bertan:
     Eta eztuk izanen, hauzo,
     Derra, aboro pairatzeko.
Ez, bertzeak derro; begirauk ni-gatik,
     Holakori egitetik. 
     Utz-kik bere othuruntzaren
     Trankill-trankilla akabatzen:
Hauk asexe dituk: tropela berri bat
     Balathorkiket giñerat,
     Kruel, hamikatuago:
Ez laitek enetzat segur hobeago.

     Yende-artean bethiere
     Falta ezta gose eta yale.
     Gorthetan, tribunaletan,
     Sal-eroslen botiketan,
     Nasai hauk aurkitzen dire:
Sos arrapatzaille, yenden xukatzaille.
Populuak ere, noizpait unhaturik
     Eta koleran sarthurik,
Edo xarlatanek, aise trunpaturik
Dukenean egiñ reboluzionea,
     Gauza da duda gbea,
     Aseak baditu khentzen,
     Goseak tuela hartzen:
Bere kortea ere batere ez hobetzen:
Baiña areago bai segurez bihurtzen.

__________

LISTORRAK ETA ERLEAK

     Ofizialea zoiñ den,
     Obrak dauku erakhusten.
Ezti-breska zenbait, utziak debalde,
     Bazauden yaberik gabe.
     Ethorririk listor batzu,
     Nahi izan zuzten beretu.
     Erlek egiñ zuten kontra:
Eraman izan zen gauza yuietara:
     Hartu zen ere yuietzat
     Hartako zen listafin bat.
Yuiatzea gauza etzen errex hanbat.
     Baziren bai lekhukoak
     Haltoki bazerratenak,
     Ikhusi zirela airetan
Ibiltzen luzaro, bresken ingurutan,
     Halako animale batzu
     Hegaldu, ta burrunbatsu,
Luzesko gorphutzez, kolorez ubelak,
     Erleak ziduritenak.
     Baiña zer! listorrer ere
     Marka hauk badozkote.
     Arrazoiñ horietara,
     Gure listafiñ lamera
Atrebitzen ezta deliberatzera.
Eta nahiz ukhan argi gehiago
Ankesta berri bat behar dela dio.
     Deitzen dute lekhukotzat
     Xinaurrieria oso bat.
     Baiña pontua halere
     Argitzen ezta batere.
Orduan, yendeak, hauk oro zertako?
     Erle zuhur batek dio.
Sei illabete ya baduke nonbait han,
Gauza ezin yuiatuz dagola dilindan.
     Ikhus-azue garela
     Hastean bezain gibela.
     Horla doala denbora
     Eztia doa galtzera;
     Yuieak, klaro errateko,
     Ordu luke khexatzeko.
     Ala, oraindik ez othe du,
     Aski hartza milikatu?
Hanbat ankesta eta palabria gabe,
     Pondu hau trenka daiteke.
Lanean loth gaiten, gu gure partetik,
     Eta listorrak beretik.
     Horla da ageriko ezen,
     Zoinek dakiten egiten
     Yusa haiñ gozo batekin,
     Breskak hanbat antzerekiñ.
     Desafio horlakoa
Etzaiten listorrer izan gustukoa.
Eta errefusatuz, erakutsi zuten
Antze horlakotik hek zoiñ urrun zauden.
     Eta erleen faboretan
     Yuiamendua zen eman.

     Hauzi guziak oxala
Balire yuiatzen fablean bezala!
     Eta kausa orotan segi
     Turkoen moda baledi
     Ez laite bertze kodarik
     Zentzu naturala baizik:
Ez eta haiñbertzen gastatu beharrik.
Baiañ orai gaituzte biphiltzen, iresten,
     Luzamenez arruinatzen.
     Fiñean, hanbat da egiten,
Non ostria bethi baita yuiearen,
     Koskoak xoilki partiden.

__________

EMAZTE ITHOA

          Nik ez nerrake: Ezta deusik,
          Ema bat ithotzen baizik.
          Ezen ezta guti hori:
          Zor zaio ere setsoari
          Dadiñ erregretatua;
Delakotz giza-kastaren erdi preziatua.
          Ez derat hau funtsik gabe:
          Denaz gero kestione
          Ema batez fable huntan,
          Ibaso baten uretan,
          Ondiko lastimosenaz,
          Bere fiña ukhan zuenaz:
          Erran nahi da, itho zenaz.
     Senharra zabillan gorphutzaren billha,
          Nahiz, komeni bezala,
          Egiñ azken ohoreak,
          Frogu, orazioneak.
          Hala beharra ere, orduan
     Ondikozko ibaso haren hegietan,
     Yende bazabillan gerthuz pasaietan,
     Gerthatu zenaren berri yakiñ gabe.
     Senhar hunek beraz galdetzen diote:
               Ea ikhusi duten
               Haren andrearen
          Nihon trazarik batere?
          Ez, derra batek hetarik;
          Baiña beherago ganik,
          Segituz uren yautspena,
     Dukezu ediren xerkatzen duzuna.
     Bertze baek aldiz baderro kontrara:
     Hobe da itzul zaiten gibeleko aldera,
          Gaiñ-aldean xerkatzera.
     Zenbat nahi gaiak deraman beheiti,
          Emen ohizko hisiak,
          Eta kontra egiñ nahiak,
     Segur da gorphutza daramala goiti.

          Aski sasoiñ kontra hemen
          Haiña hura zen burlatzen.
     Kontra-egiñ beharraz bada kestione,
     Arrazoiñ zuen-ez nik aise ez nerrake.
     Baiña emaren baithan, defaut horlakoa
     Dadiñ edo ez dadiñ baitezpadakoa
          Gauza da den segurena,
          Harekiñ sorthuren dena
          Berarekin hillen dela:
     Eta kontra-eginen hark bethi duela
          Hill eta ere ahal bada.

__________

SABELA ETA MENBROAK

Behar zaiten izan erregetasuna
     Nere obraren hastapena:
     Alde gisa batetarik
     Konsideratuz gerostik,
Gaster yaunak dakhar haren imayina.
     Deusik harrek badu falta,
     Gorphutz guzia pleiñi da.
     Harentzat bethi lanean
     Haritzeaz, azkenean
Aseak menbroak, egiñ zuten xede,
Elkhar aditurik, deusik hari gabe
     Nor bere alde bizitzeko
     Ale aithorenseme, lazo,
     Harrek, zerraten, gu gabe,
     Airez bizi behar luke.
     Kargako abreak iduri,
Nekhatzen gare net, darigula izerdi.
     Eta guzia norentzat?
     Bakharrik alfer horrentzat:
     Deusik ez dathor guretzat.
     Egiten du har eta eman;
     Dathorkiona zergetan,
     Badoako faboretan:
     Gauza berdiñ da horlatan.
Harentzat guziak trabaillatzen dire;
Haren ganik xaindez, orok hartzen dute
     Bere mantenimendua.
     Hark langille penatua
     Bizitzeko du laguntzen
     Negozianta aberasten,
Yuieak hark ditu, oneski pagatzen,
Laborariari hark nekhea ariñtzen,
     Soldadua sariztatzen:
Fiñean, emaitzak ehun tokitara
     Barraiatzen dituela,
Arrimu onean harrek ezarria
     Daduka estatu guzia.

LIBURU LAURGARRENAREN AKABANTZA

__________

LIBURU BORTZGARRENA

__________

ERHOA ZUHURTZIA SALTZEN

Zaude urrunsko bethi zoroen menetik,
Kontseillu hoberik ez demaitzuket nik.
     Zuhurrena daite bethi
Ihes egitea kasko arrailduari,
     Aire sartzen zaionari:
Erhoekin trebe izan nahi denak
Ez duke kaskoa betheena berak.

Erho bat zabillan karrikaz karrika
Zentzua saltzeko bazuela oyhuka.
          Eta yendea ostez,
          Erosi beharrez,
     Bazoakon herresaka.
Lehenik bazuten asko yasaiteko
     Erhoaren eskarnio
Bazaraman gero bakotxak berekin.
     Behar zena pagturik,
Erho marxantaren eskutik harturik,
Mazelako fin bat hari bi brazekin.
Gehienak segur aserretzen ziren:
Baiña her bala zer zakioleten?
     Burlatuenak hek zauden.
Hobe ere zuketen egitea hirri,
Eta ixil-ixila goatea itzuri
     Bere zaflako eta hari.
Gauzari zentzurik billhatu nahia,
Zaiten agertzea bere iñorantzia,
Meezitzea ere guzien hirria.
Zentzua ezen nondik izan ahal daite
Erho batek egin dukenaren berme?
     Zer nahi daiten iragan
     Kasko nahasi batean,
     Haren kausa ezta zentzua,
     Baiña bakharrik gerthua.
     Trunpatu bat, bedariak,
Zartako erosia eta hari brazak
Ez baitzetzaken hark ahantz niholere,
     Ez utz esplikatu gabe,
Zuhur baten ganat egun batez gan zen,
Argi zerbait hortik bill othe zezaken.
Eta erran zioen hunek berehala:
     Hyeroglifak zirela.
Eta gauza aphur bat esplikatzerako,
     Erran zion hula gero:
     Yende ongi kontseillatuek
Edo zentzuari bethi darraizkonek,
     Bere eta erhoen artean,
     Ahal duketen guzian,
     Baitezpada dute emanen
     Zuk erosi hari horren 
     Luzetasuna bederen.
     Non ez, igurik bezate
     Zenbait holako atsekabe.
     Etzare ez neganatua:
Erho hark segurki saltzen du zentzua.

__________

EYHARAZAIÑA, 
HUNEN SEMEA ETA ASTOA

Ororen gogara nahi bada egiñ,
Oro gaitzituak uzten dire berdiñ.
Frogatzeko erran hau zoiñ den egia,
Ondoko fable hau daiteke balia.
     Asto bat zioan behiñ,
Eyhara bateko aita-semeekiñ:
          Aita zen zaharra,
          Semea aldiz haurra:
     Ez hargatik haiñ haurra ere,
Orhoit banaiz ontsa, bazituzken urthe
Hamabortz bat edo hamalaur bedere.
Biek zaramaten feriara astoa,
Hau ongi saltzeko zutela gogoa.
Salgai eta fresko zedin izan arren,
     Laur atzak amarraturik,
     Haga gothorsko batetik
     Dilindan ezarri zuten:
Eta gero biek zaramaten horla,
     Lustra bat ziduriela.
     Zer yende iñorant, bastoak,
     Konpaiñes sinple, tontoak!
     Zerran batek gelditurik,
     Hirriz zabaltzen zelarik.
     Zer komedia hau othe
     Yokatu behar daukute?
     Hirur hoitan astoena,
     Ezta segur uste dena.
Agude gaizoak hitz horietara,
Laster ikhusten du iñorant bat dela.
     Aparaillua urraturik,
     Abrea ezartzen du xutik.
Beharri-luz nola baitzoan gogara
     Lehenbiziko gisara,
Miñki bere erdaran errenkuratzen da:
Nagusia ordean kau hari ezta:
Yauz-arazten dio semea gaiñera,
     Darraiola ondotik bera.
     Eta gerthuz, orduantxe,
Hirur tratulari hor agertzen dire:
Ikhuskari hura gustatzen etzaie.
     Zaharrena mutillari
Alegiñ guzian oyhuz zaio yarri:
Hola he! yauntto hauts bazinte hortik?
Segur ez zinduken nik erran beharrik;
     Etzare egiña ukhaiteko
     Bizar zuri bat lekaio!
     Zaharrari igaitea,
     Morroiñari segitzea.
     Yaunak, dio eihara zainak,
Duen konplimendu zuen nahikarak.
Mutilla da yautsten, agudea igaiten,
Hirur neskatila pasatzen baitziren,
Nola, ohi bezala, mokoluze ziren:
Zer ahalkeria! batek derra oihuka,
Doan nerhabea horrela mainguka!
     Aldiz lele handi hori,
     Abade yaun bat iduri,
     Dioan abre gaiñean
     Morgarik handienean,
     Egiñez xokorrarena,
     Bere ustez den zuhurrena!
Ezta, gizak dio bere asto gaiñetik,
     Nere adiñeko xokorrik
     Neskatxa, sinhez nazazu,
Zoazi aitziñat, xuhurra baduzu.
     Oh! baiña hirur mokoak
Eztire hoiñ labur ez gelditzekoak.
     Asko bertze ditxo oraiño
     Zaharrari badoazko;
     Bera ere ixilik ez dago.
Baiña uste du are huts egiñ duela;
Hartzen du semea bere gibelera.
     Zenbait urhatsen buruan,
     Pasatzen baitzen orduan,
     Hirur-garren tropela bat,
Hauk ere azkeneko malobra hortarat,
     Kausitzen dute errateko.
Yende hauk erhoak dire, batek dio.
     Ya, ya ez doake abrea;
Ukhaldien pean hillen da tristea.
Zer! karga hoiñbertze borriko maltsoa!
Hoiñ gogorki sehi trata adiñekoa!
Duda gabe hoiek doaz merkatura
     Horren larrua saltzera.
Ya, ya eyharazaiñak samiñki badio,
Ongi behar dela segur izan erho,
Nahi duena egiñ ororen gogara;
     Eta bere aitarenera!
     Halarik ikhus dezagun
     Ea nolazpait nonbaitik,
     Bie bertze bat harturik,
     Azerta ahal dezakegun
Yautseten dire biak: beharriluz phozik
     Badoa aitzinean, hutsik.
     Handik aitziñaxeago
     Topatzen dute hulako
     Hunek, moda dea, dio:
     Asto yauna doan ariñ,
Eyharazaiña aldiz inkomoda dadiñ?
Yabea ala astoa daiteke egiña othe
Garraiatzeko, eta yasaiteko nekhe?
          Kopa eder batean,
          Espres eginean,
     Zerratzen nolaz ez dute?
Bere oiñetakoak dituzte higatzen,
     Astoa aldiz menaiatzen!
     Manexek aldiz bertzela,
     Yoana ikhustera doala,
     Abreari zaio yauzten;
     Nola ere koplek dakharten.
     Zer asto trikun ederra!
Miñki agudeak orduan baderra:
     Asto bat naiz, egia da,
     Segur da, ez dezaket ukha:
Baiña gaurtik hara, nazaten kritika,
     Edo nazaten aproba:
Erran dadiñ zerbait, edo ez dadiñ erran,
     Nere eta eneen gaiñean,
Nere buruz xoilki naiz ni yokaturen.
Hala zuen egiñ, eta ontsa egiñ zuen.

Zoazi soldadu, zaite egiñ abokat,
Har zazu andre, edo zoaz komenturat.
     Edo seminariorat;
Zoaz, zatho, zaude, herritik ez mugi,
Edo hiriz-hiri zoaz kurri kurri:
Yendek erasiko dute zutaz bethi.
Baiña zuk eginen duzu denez hirri,
     Baldiñ badaukazu bethi
Sano kontzentzia, xedea ere garbi;
Bi gauza horiek falta baditutzu,
Bakhea alferretan xerkaturen duzu;
Ez deusek emanen dautzu ere asaldu.

__________

GAIZKI EZKONDUA

Ona bethi balitz ederraren lagun,
Nor ez ezkon bihar baiño lehen egun?
Baiña nola aspaldi dibortzatu ziren,
Eta gorphutz eder hagitz guti baizen
Ezbaita, arima eder bat aloyiturik,
Gauza biak betan yuntatzen tuenik:
     Ez aipha ezkontzea niri;
     Nahi duena ezkon bedi.
Ikhusi izan ditut nik asko menaiu;
Ez zait zalegarri xoil bat iduritu.
Halere gizonen hurren laur laurdenak,
     Lotsatu gabe lanyerak,
Barku hortan phozik enbargatzen dire;
Hurren laur laurdener dolutzen zaie ere.

Badakhart bat, zoiñak, dolutu ondoan,
Deusik ez baitzuen hoberik atzeman
Kasatzea baiño etxetik andrea.
Ema moker, zikoitz ta mokoluzea,
     Deus etzen hunen gogara,
     Ez deus behar zen gisara;
Berantegi yaiki, goizegi ohera,
Hau xuri, hori beltz, gero bertze hura:
     Erhotzen ziren sehiak;
     Ez zirauken ya nausiak;
     Yauna deusez ez ohartzen,
     Yaunak oro despendatzen;
Yauna kurri dabill, yauan ezta mugitzen.
     Hanbat harrek erran zuen,
Non fiñean yaunak, eziñ yasanez ya
     Duende haren erasia,
Baitzuen egorri fite baserrira,
     Bere burhasoetara.
Horra bada non den etxeko andre ohia,
     Neska antzara-zaiñ batzuen
     Eta mutill urde-zaiñen
     Konpaiñian ezarria.
     Ephe bat gan den ondoan,
Aphur bat mudatu daitekelakoan,
     Senharrak berriz hartzen du.
     Ea bada! zer diozu?
     Han nola zare bizitu?
Kanpainako bizi laiño eta inozenta
     Zure gustukoa othe da?
Bai bada, diotza; baiñan ikhusteak,
     Zirela hango yendeak,
     Gureak bezain alferrak,
     Hagitz ninduen kexatzen:
     Ez nik erran faltaz, ezen
     Ederrik aditzen zuten.
Baiñan irabazten nik ez nuen deusik
Lazo hek ororen etsaikoa baizik.
Hola! andrea, dio senharrak kuxian,
Baldiñ karaktera zuk zorigaitzean
Haiñ txarra baduzu, non, istant bat xoilki
Goizean apenz zurekin daudenak,
Arratsean gero bihurtzen direnak,
Bakhean zurekiñ eziñ badathorzi:
Zer eginen dute horlatan sehiek,
Egunak dituen ordu guzietan,
     Hekien kontra furian
     Ikhusiko zaituztenek?
Eta zer eginen du zure senharrak,
     Zure aldean gau-egunak
     Goan detzan nahi duzunak?
Zoaz, bihur zaite baserrira: adio.
     Baldiñ nik hatsa dudaiño,
Bazaitut berritan deitzen huna handik,
Badathorkit ere horlako gurarik,
     Tuzkedan hillen herrian,
     Nere obenen kaztigutan,
     Bi sahetsetan nik bethi,
          Zu iduri emazte bi.

__________

UZKINAXO PAONAREN 
LUMEZ BERREGINDUA

     Sasoiñean paona bati
     Lumak zitzaizkon erori:
Uzkinaxo batek, oro billdu eta,
Hetaz zuen egiñ bere tualeta.
     Gisa hartan aphaindurik,
     Anpurus eta haidorrik,
     Gan zen fite morgatzera
     Paona hatzuen baltsara:
     Uste baitzuen hark hala
     Personaia eder bat zela.
     Batek ezagutu zuen:
     Eta bertan izatu zen,
     Burlatua, xistutua,
     Trankatua, yokatua,
Bai eta yaun Paonek zoiñ gehiagoka,
     Furian moko-kolpeka,
     Biphildu zuten ederki.
     Gan zenean gero ihesi,
     Handik bere kidetara,
Hauk fite eman zuten borthatik kanpora.

     Uzkinaxo horren pare
     Munduan asko badire:
Bertzerena hartuz, hek ondu baitire.
     Zer othe zen yuiatzeko.
     Hauk erran zuten hasteko:
     Segurez gauza ikhusia
     Zela gerlako untzia,
     Eta beere fragata;
Handik laster etzen baizikan brulota,
     Geroxeago kanota,
     Oraiño gero balota:
     Azkenekotzx etzen deusik
     Haga zamaxea hat baizik.

     Ah! mundu huntan zenbatez
     Ez daiteken erran legez:
     Zerbait diduri urrundik
     Eta deus ezta hurbildik!

__________

ANDREIERRA SOILHARU BATEAN SARTHUA

     Behiñ andreier madama,
     Gerri luxe-lerden-duna,
     Xilo hertsiño batetik,
     Ez guti eforta egiñik,
     Sarthu zen bada azkenean
     Granera aberats batean:
Eri-ondo, onera zen emana doiean.
Han bere gogara poxiñ on-zaleak
     Egiñ zituen aseak.
     Haritu zen yan eta yan;
     Yaiñkoak daki orduan
     Zer bizi zuen egiñ han:
Eta zingar gizen zenbat zen suntsitu!
Baiña zer zitzaion damari gerthatu?
Betan zen loditu, gizendu, zabaldu;
Kortzetarik etzen oraindik asmatu.
     Aste oso-bat gan zenean,
     Bazkaria akabatzean,
     Abarrots bat aditurik,
     Izialdurak harturik
     Badoa fite xilora,
     Athera nahiz kanpora.
Bainan ez daiteke pasa niholere:
Hau zer da? diotza, trunpatzen naiz othe?
Eta itzuli zenbait egiñ duenean
     Bira-bira granerean:
Xilo hura, dio, zen hemen berean!
Bortz edo sei egun duela bakharrik,
     Iragan nintzen hemendik.
Arratoiñtto batek ikhusirik horla
     Net penatua zagola;
Orduan, diotzo, ez zaiten, andrea,
     Zure pantza haiñ bethea:
     Nola zaren mehe ethorri:
     Mehe behar zare yalgi.
     Hemen orai derradana,
Da bertze baiñitzer erraten zaiena.
Baiña sobra barna huntan sarthu gabe
Zure egiekoak eta hekienak
     Nahastatu gabe beude.
     Erragun hemen hargatik,
     Fableak gogoraturik:
Mundura mehe eta, billhuz dena ethorri,
Nola yiñ den, hala behar dela yalgi.
Baldin anbizione ohore, ontasunez,
     Zuzen kontra ardietsiez,
     Edo zikoitzki idukiez
Hartu badu hemen, andana bandia,
Iragaitekotzat goiko athe hertsia
     Behar du utzi guzia.

__________

IGUZKIA ETA IGELAK

     Printze baten eztaietan
     Oste handi bat hari zen, 
     Bere penen lorietan
     Pitzar-arnotan ithotzen.
Esopo xoillari hemen diduritzo
Yende hek direla segur ongi gaizo
Agertzaz hartaz hanbat bozkario.
     Beraz hark erran ioten:
     Ekeak aspaldi lehen,
Ezkontzeko gogo ziñez hartu zuen.
     Entzun ziren berehala
     Elkhar hartuak bezala,
     Intzuretako egoilleak
     Oyhuz pleiñtaka guziak.
     Helas! zer eginen dugu
     Haurrik hark ukhaiten badu?
     Hek zerroten zoriari.
     Iguzki bat ere xoilki,
     Apenaz daiteke sofri:
Dotzena erdi batek itsasoa ere aise,
Ezarriko du ur eta abitant gabe.
     Adios, ihi, adio intzurak:
     Ez dirauke gure arrazak
     Behar gaitu egarriak
     Finatu garen guziak.

Animale pobre, igelen partetik,
     Nere iduriko segurik;
Arrazoiñ igurik, zaiten txarragorik.
Reboluzione bat, egiterakoan,
Eta republika, iphiñtzerakoan,
Oxala osteak hau, balauka gogoan!
     Errege bakhar batekin,
     Nasai badugu zer egiñ:
Errege multzo bat, gaiñean badugu,
Kargaren azpian, nola iraunen dugu?

__________

LEHOISAREN OTSEKIAK

     Lehoisa madama hill zen;
     Laster lehiatu ziren
     Yendeak tropan gorthera
Printzeari doluz bisita egitera:
Hobeki derradan miña berretzera.
Probintzier mezu egorri zioten.
Otseki, froguak, nola eginen ziren,
Hulako egun, eta hulako tokitan:
Izanen zirela haren prebostak han,
Zeremoniaren erregelatzeko,
Eta nori bere plaza erakutsteko.
     Pentsa zazue hek ea
     Faltatu zuten goatea!
Izkolaka eman zen errege gaizoa
Bethe aradak zuen lamia zilhoa
Eliza bertzerik lehoiñek eztute.
     Haren etsenplura fite,
     Aditu ziren marrumaz
     Batbedera bere erdaraz
     Yaun gorthesanoak oro.
Gorthea ezen, hemen klarki errateko,
Herri bat da, zoiñtan alegera, triste,
     Gauza orotaz antsikabe,
     Prest egitera zer nahi
     Yendeak baitire bethi;
     Printzeak zer duken nahi.
Edo ez badukete ziñez hau guzia,
     Egiten dute alegia.
Populu mudakor ximinozko ostea,
     Bere nausiaren imitatzaillea:
Milla gorphutz betan dabilzkala, xoilki
     Arima batek diduri;
     Segur ere erran daiteke
Yende hek direla menanika sinple.
Baiñan emogun hots gure xedeari.
Orkatzak etzuen negarrik isuri.
     Nondik hori egiñ zuken?
Heriotze harrek mendekatzen zuen;
     Erregiñak aspaldisko
Semea eta andrea baitziotzan itho.
Bada nigarrik hark eziñp egiñ zuen.
     Salatzera fite gan zen
Lauisengari tzar hat: oraiño zerrala:
Are egiten hirri ikhusi zuela.
     Errege baten kolera
Salomon zuhurrak derraikun bezala;
Terrible da segur: eta terriblena
     Errege lehoiñarena.
     Baiña orkatz hunek etzuen
     Libururik erakurtzen.
     Erregek erraten dio.
     Zithal txarra! hirriz ago!
     Eta eztuk kanpoz bederen
Auhen hauk orotan hik parterik hartzen!
     Gure behatz sakratuek
     Unkituko ere ez ditiztek
     Hire menbro profanoak.
     Zathozte zuen, otsoak,
Zuen erregina mendeka zazue:
     Taidore hau ezazue
     Sakrifika hemen bertan
     Haren orhoitzapenetan.
     Orkatzak aldiz orduan:
     Yauna, dio iragan da
     Nigarretako denbora,
     Eta dolua alferra da
Hemendik ez urrun loretan yarria,
Agertu zait niri zure andere ohia:
     Eta erran darot, o kide!
     Ahokuba hunen gatik
     Begietarik nigarrik
     Isur ez bedi batere:
Lekhu urusetara ni nioanean.
     Phentze loretsu batzutan
     Hemen nabillk loreitan:
     Urus, eta elheztakidiñ
Ni naizen bezala saindu direnekin
Utzak ene sahets noblearen miña,
     Den nahi bezaiñ samiña,
     Denborarekiñ hixtera:
Gutia eztuk horrek demaitan plazera.
     Apenaz da hau aditu,
Non orok biatute betan egin oyhu;
     Mirakuillu! mirakuillu!
Orkatzak kaztigu beharraren plazan
     Sari handi zuen ukhan.

Errege eta bertze, yende handieri
Egiotzue amets-kondairak-ausarki:
Flata, lauda, intsentsa, zatzue gizenki.
          Zuen kontra aserre
          Balin badire ere,
Laster dire egiñen, zuen adiskide.

__________

DIRU-BILLTZAILLEA ETA XIMINOA

Gizon bat hari zen bill eta bill diru,
     Baiñan orok badakigu
     Enganio hau ardura,
     Furaraiño doala.
     Hunek etzuen pentsatzen
     Karraka eta otxiñez baizen.
Izantza horiek alfer daudenean,
     Deus eztire nere oldean.
Segurago bere tresora ukhaiteko,
Gure dirukoiak bere egoitzarako,
     Toki bat hautatu zuen
     Zoiña itsasoak baitzuen
     Inguraturik osoki
Ohoiñ orotarik salboan ezarri.
     Han haren plazer guzia,
     Nere oldez hagitz gutia,
     Bere ustez hagitz handia,
Zen diru billtzea bethi eta bethi.
     Gau-egunak zaramatzan
Konda eta errekonda, bethi karkuletan:
Karluka eta konda, errekonda bethi,
Yornalean hartu tatsa bat iduri:
     Bere karkuletan zeren
Bethi zerbait eskas baitzuen aurkitzen.
     Etzen gauza miretsgarri;
Zimino handi bat batzuen presiski,
     Zoiñak, hagitz zuhurrago
Nere ustez segurik bere yaunak baiño;
Otxiñ zenbait bethi, dostetaz bezala
Baitzuen botatzen leihotik kanpora;
Eta nausiaren nahasten karkula.
Ganbara zelakotz ontsa gakotua,
Aise zaiteken utz libroan dirua.
     Egun batez don Beltrani,
     Gogora zitzaion yautsi,
Zenaz egiteko ofrenda urari.
     Nitaz den bezanbatean
     Erkatzen ditudanean
     Ximino haren plazerak
     Eta dirukoiarenak;
     Nik ez nakike egiazki,
     Nere hautua eman zoiñi:
     Izpiritu batzu laiste
     Naski don Beltranen alde.
     Baiña erratea zertako,
     Orai laiteke luzesko.
Egun batez beraz gure animaleak
Bidegabe egiten net laket duenak,
Harturik metatik, orai dukado bat,
Karraka bat, edo Luis bat orobat,
     Geroxeago ontzako bat.
     Bere adrezia eta ahala
     Frogtu nahiz bezala,
Etxatzen zituen gero beso-gaiñka,
     Hark leihotik bederazka,
     Metal-zathi hek guziak;
     Gizon gaizoek bethitik
     Gauza guzien gaiñetik,
     Desiratzen dituztenak.
Baldiñ ezbalu hark aditu fiñean
     Giltza sartzen sarraillean:
Dukado guziak, bide bera-gaindi
Zorte berarekiñ zitzaitezken geldi:
Eta oro Beltranek, azkenekoraiño,
     Itsasoaren zolara
Hanbat kosta-egitez hain aberatstura,
     Zuzken hegalda-raziko.

     Fable hunek demaizkigu
     Begitara bi etsenplu:
     Zointarik bata ez bertzea
     Zuhur ez baita hartzea.
Dathorlakotz segur, bata erhoa ganik,
     Bertzea bestia-ganik.
Zer da pratikatu, beraz behar dena?
     Bien erdian datzana,
Eta bietrik, berdiñ urrun dena.
Dirua ezta behar, metatua iduki;
Haiñ guti leihotik, kanporat aurtiki.
Nola behar tutzun, sobrak gobernatu,
Ebanyelioan, ikhasiren duzu.

__________

OILLARRA, GATHUA ETA SAGU TTIPIA

Sagu gazteino, eta deus guti yakin bat,
Erori zen behiñ arte txar baterat.
Huna nola amari kondatu zioen,
     Zer gerthatu zitzaioen
     Iragan eta mendiak
Erresuma hunen mugarri direnak,
     Nindoala lastereari,
     Bere burua erakutsi
     Nahi arratoiña iduri.
     Agertzen zaizkit betbetan
Bi animalia hurbill aitzinean.
     Bata arrai zen eta goxo
     Bertzea harro eta khexo:
Hunek boza gogor eta klara zuen;
     Buru gaiñean bazuen
Haragi puska bat: bi besoz bezala:
Airetara altxatzen abiatzen zela;
     Plumaia eder bat bezala
     Bustana zarabilkala.
     Gure sagiñoak hemen
     Oillarra zuen pintatzen,
     Amerikatik honera
Ethorririkako gauza bat bezala:
Yotzen zuen, zion, hark gorphutza kolpez,
Bi aldetan bere bi beso zabalez,
     Hanbat hots eta azantzekin
     Non, goiko graziarekin,
Falta ezdudan arren kuraia segurki,
Ikharan bainintzen gan handik itzuri:
     Bihotzez egin ahala
     Madarikatzen nuela.
Haren-gatik ezen, ezagutzak aise
Egiñ nituzken nik animale hertze
Haiñ goxo iduritu zitzaitan harekin.
Belusatua da gu bezala berdin,
Pinkardatua, eta buztna luzea,
Modest bekokia, humilla portea;
Arratoiñ yaunekin nere ustea laite,
     Laster laitekela kide;
     Ezen ditu beharrik
     Formaz guren iduriak.
     Baniñdoakon aldera,
Noiz eta bertzeak, botarik airera,
     Izkola miñ bat luzeki,
     Egorri bainau ihesi.
     Sagu-amak derro hemen:
     Haurra, gathua zinduen;
Arpegi hypokrit, faltso haren pean,
     Harrek bere bihotzean,
     Zure kasta guziari
     Gaitz nahi izan dio bethi.
     Bertze animalea aitzitik,
Hagitz urrun guri gaitzik egitetik,
Egun batez gure othuruntzetako,
     Yaki izan daite oraiño.
Aldiz gathuari, gauza da yakiña,
Gure arrazak dio fornitzen koziña
     Egosia edo errekiña.
Haurra begirautzu duzuño bizia.
     Arpegitik yendez yuia.

Maiz bekhurundea, duenak beltzena
Harrek berak duke, arima ederrena.
     Aldiz hirria ezpaiñetan
     Eta arraizia kopetan,
          Dathorkizun hura
Bera duzu etsai, handiena ardura.

__________

HERBIA ETA EPHERRA

Malurusez inoiz ezta burlatzeko,
Nork ezen derrake naiz urus bethiko.
Herbia ea epherra lur berean lehen
Harturik egoitza, hauzo bizi ziren.

     Bizia zaranaten han
     Idurik gozo onean.
Baiñan egun batez, kolpez hurbildurik,
Ora multzo batek egortzen du handik
     Herbi gaixoa lekhora,
     Ihes-lekhu xerkatzera.
     Xilora itzuri badoa.
Gal-arazten ere diote arrastoa.
Milor ernea are da bera trunpatzen.
Baiña berak bere burua du galtzen.
Gorphutz berotutik darizkon lanhoak,
Azor zaharraren sudur filosofak
     Estudiatu baititu;
Eta laster bere herbia ezagutu.
Khartsu badarrio: eta tanbur finak
Hala eztenik nihoiz erran eztuenak,
     Seguratzen du, herbia
     Aspaldi dela yalgi.
     Eta miserable hura
     Badathor bere xilora
     Azken hatsa botatzera.
     Epherrak, tronko-gaiñetik,
     Bere ustez net seguretik,
     Burla egiñ zion; erranik:
     Haiñ abill hintzelakoa!
     Non tuk hire oiñak, gaixoa?
     Horla hirriz dagolarik,
     Bere xaiñdea ethorririk;
     Atzemana da betbetan.
Bere gagoan hark segura zadukan,
     Bere hegalez noiz-nahi,
Lanyer orotarik zaitekela yalgi.
     Baiña egitean kontuak
     Ahantzi zituen berak
Buzoka yaunaren, atzapar krudelak.

__________

ARRANOA ETA UNTZA

          Arranoak eta untzak
          Utzirik bere kereillak,
     Bakhea elkarrekin haiñ ontsa egiñ zuten,
     Elkharri musu non eman baitzioten.
     Batek eman zuen hitza erregerrena;
          Bertzeak ere untzarena;
          Etziotzatela aboro
     Umek elkharri nihoiz iretsiko;
          Batere ez guti, ez asko.
     Ezagutzen othe ditutzu nereak?
     Derra hemen xori olio zaleak.
     Ez, derra arranoak: hanbat gaitztoago,
          Bertzeak aldiz baderro:
          Heien larrua horlatan
          Sobra ez daukat segurean.
          Ustekabea izanen da
     Hetarik batere kontserbatzen bada.
     Nola errege zaren, zer, ez nor daiteken
          Eztuzu konsideratzen:
          Errege puxantek bethi,
          Derrakioten zer nahi,
          Guziak bere oldean
          Dauzkate lerro berean.
          Nere ume gaixoak adiu!
          Atzematen baditutzu.
          Errazu nolako diren,
     Hemen arranoak derra, edo bederen
          Erakuts dietzadatzu:
          Hau aise egiñ dezakegu.
          Ez ditudala unkituko,
          Hitz dautzut, bizi naizeño.
          Untzak aldiz: nere haurrak
          Hagitz dire gisakoak,
          Ongi-egiñ, eta ederrak
     Bere kide orotan askoz pullitenak.
          Seiñale hortarik aise
          Zuk ezagut detzatzuke;
          Ahantztetik begirautzu:
          Gogoan haiñ ontsa emazu
          Non, zure bidez malura,
     Sarthuren ez baita nihoiz ene etxera.
          Bada untz damari zeruak
          Eman ziotzan premuak
     Eta illhuntze batez zelarik illkia
     Familla emearen billha hazkurria:
          Gure arranoak goietik
     Bertzerik gogoan zarabilkalarik,
     Begi-kolpe batez ditu ustekabean
          Ikhusten zori-gaitzean
          Arroka-xoko batzutan,
     Edo pareta tzar baten zilhoetan
     (Hoiek bietarik ez baidakit zoiñtan)
     Mustro ttiki batzu hagitz itsusiak,
          Tratxu eta moldegaitzak,
          Ema zahar boz batekin.
          Hark bere buruarekin:
          Hauk eztire, derra, umeak
          Gure adiskidearenak:
          Detzagu klika direnak.
          Galaiaren othuruntzak
          Eztire ez erdizkakoak.
          Untza zenean itzuli
          Kausitu zituen xoilki,
          Ume maithen atxaparrak:
          Gaitiko guziak, helas!
          Suntsituak ziren arras.
          Samiñki da errenekuratzen,
          Zerua duela othoitzten
          Puni dezan brigant hura,
          Haren gaitzaren autora.
          Orduan untzari hemen 
          Dio norbaitek erraten:
          Zertarako duzu pleiñta?
          Zerorrena duzu falta:
     Hobeki derradan, lege komuna da
     Kausi dezan bethi, nork bere duena,
     Eder, maithagarri, eta ongi-egiña.
          Zuk ziñon portreta hori,
     Zure haurrez eman, arrano yaunari.
          Hunen zaitekena falta
          Faltsoa bazen portreta?

Aita-amen artean, ahal da untza franko
Bere umen gaiñean, direnak itsusko:
          Hauk badire itsusisko
          Heier zaizkote gisako;
          Eta gisako badire,
          Ederrago deus ez zaie
          Ume gisako hek baiño;
          Nahiago dute oraiño
     Aditu bere umez, hauk direla gaitzto
          Itsusi direla baiño
     Nahiz izaitea hobe den segurki,
     Eder gaitzto baiño, berthutos itsusi;
          Egiazko edertasuna
          Baita berthutearena.

__________

PAONA YUNONI PLEINTAKA

Paona lehen behiñ Yunon Yainkosari
     Pleiñi zitzaion samiñki.
Pleiñitzeko, zerron, bai eta erasteko
     Segurki badut motibo.
     Emana zaitan kantua
Yende guziez da net mezprezatua
Aldiz Roxiñolet xirtxilla horrena,
Bere tornutan da zufle eta ozenena;
Bera da ohorea primaderarena.
     Yunonek koleraturik,
     Erraten dio goietik:
     Xori haizen bekhaitztia!
Ixil hobe huke atxiki mihia.
     Hiri badagokikea
Roxiñoletaren bozaz yelostea?
     Ez hauguia ezarri hiri
Inguru lepoan oltzadarra iduri
Xerrenda bat ehun koloretakoa?
Eta gibeleko hire abenikoa
Haiñ aberatsa, eta llilluratzekoa,
     Perlazko uztaia iduri,
Guzien begien legez xoragarri,
     Astiz dukela zabaltzen,
     Eza haiza morgaz hanpatze?
Zeruaren pean badea xoririk
Bistako hi bezain agradagarririk?
     Animale batek berak
     Ez ditik dohaiñ guziak.
     Eta guk inobre donu,
     Partitu dauzkitzuegu.
Batzuer zaie eman tamaiño larria,
     Bertzer indarra handia.
     Belatxa airean duk hate,
     Arranoa animuz bethe:
Belea egiña duk orakletarako;
Aldiz Bele emea gaitza anontzatzeko:
     Eta guziak musikaz
     Kontent kaudek zoiñ bereaz.
Ixil-hadi beraz errenkuratzetik;
     None ez, nik orai beretik
          Hire punigarri,
          Yauntzkura eder hori,
     Khenduko daiat soiñetik.

     Horla handi nahi denak
Duenaz satifo, nihoiz ez dagonak,
Eta eztuenaren, bethi gura denak,
Lehen zuena ere, galtze du maiz haiñak.
Eta nahi dena, bethi gan gorago
     Ardura da geldituko
Aitzinean zagon, beiño beherako.
Horla gazte asko, Parisat doazi,
Plaza edo diru han, nahiz ardietsi;
Duten ondoan hek, luzaro iguriki,
Pobreago handik, dire maiz itzuli:
Lehen zituztenak, baidituzte iretsi.

__________

SUGEAREN BURU-BUZTANAK

     Sugeak baitu bi parte
Zoiñak gizonaren etsaiak baitire:
     Buru-buztanak hek dire.
Biak nola biak dire ospe gorean
     Erresuma goibelean.
     Halako gisaz non lehen
Disputa handitan izatu baitziren
     Aitziñean zoiñ ganen zen
     Burua orduraiño bethi
     Zen izan aitzingidari.
Eman zen buztana pleiñtaka zerura,
     Hunela mintzatzen zela:
Lekua asko eta asko ditut egiten nik,
     Nausitxo hunen ondotik,
     Herrestan narraiolarik.
     Uste duia horla bethi
     Nahi naizela ni bizi?
     Mafua! horren zerbitzari!
Yainkoari esker ezen egiñ naute
     Horren aizpa, ez segidante.
Odol ber-beretik biak nola garen,
     Berdiñ gaitzatzu trata arren:
     Nik ere dudan pozoiña
Da horrena bezaiñ lasterra eta fiña.
     Ez naiz aboro hedatzen:
     Horra zer dudan eskatzen.
     Orai, zuri manatzea
     Dukedan nere xaiñdea
Aizpa buruaren abrean gateko,
     Haiñ ongi dut gidatuko,
Non, ez baita izanen deusik errateko.
     Entzun zituen zeruak
     Ondikoz hunen botuak.
     Maiz haren konplasentziak
     Badiut segida txarrak:
     Galde itsuer bethiere
Egiñ gorrarena behar liokete.
     Hala egiñ etzuen hemen.
Buztana aitzinean ezarria izan zen.
     Eta gidari berriak
     Eguerditan gehiago
     Labe beltz batean baiño
     Deus ikhusten etzuenak;
     Yotzen zituen aldizka
     Zioala itsu mandoka,
     Gauza topatu guziak
Marbola bat hemen, bideante bat han,
     Gero haritz bat hara han:
     Etzuen hark onik ukhan,
Non etzuen aizpa bertze aldera eraman.

     Zorigaitz beraz segurki!
     Yende edo populuari,
Buruaren plazan, buztana gidari,
     Nihoiz hartzen duenari!
     Falta ez dakioke hari
     Trunbilka itzuliz-itzuli,
     Ondikoz-ondiko bethi,
     Goatea airski beheiti;
Duken artio azken, lezea ardietsi:
Itsua eman baitu, argien gidari.

__________

MIRUA ETA ROXINOLETA

     Miru larroiñ famatuak,
Lotsatu ondoan urrun inguruak
     Has-arazi ere oyhuka
     Herriko haurrak murruka:
     Zoriz atzaparretarat
Erori zitzaion roxiñoleta bat.
     Primaderaren xantria
     Dagoko galdez bizia.
     Berdiñ zer khen ahal yaki
     Soiñu baizen ez denari?
     Entzun ezazu hobeki
     Kantatzera noatzuna:
Hura da Tereo, eta hirritsa harena.
Tereo zer? hura dea zenbait yaki
     On zaiena mirueri?
     —Ez, baiña errege bat zoinek
Pasione tzarrez, su likits batzuek
     Baitzauzkidan erakutsi,
Filomela deithzen nintzenean niri.
     Kasu hortaz nahi dautzut,
     Aspaldi ikhasia baitut;
     Istorio bat kantatu
     Zoiña entzun nahi baduzu,
     Xarmatu behar baitzaitu.
     Ezta animale, ez yenderik
Nere boza entzuten laket ez duenik.
Miruak orduan zion ihardetsi:
     Hau ederra dugu, pardi!
     Barur gaitzean nagola,
Hathorkit musikaz niri mintzatzera!
—Mintzatzen nitzaien segur printzeeri.
     —Alta bada: errege bati,
     Bethi asea denari,
     Eskutara hauenean
     Egizkok asti-onean
     Hik hire kondaira ederrak.
     Baiña hoietaz miruak,
     Burla egiñen baizen eztik.

Sabel gose denak eztik beharririk.

__________

ANDREIERRA, LAPINA ETA GATHUA

Andreier madama Yanot lapiñaren
Yauregiaz egun batez yabetu zen.
     Melezia baita dena,
     Aise egiñ zuen hark lana.
     Yabea behiñ etxetik
     Illkia zela goizetik
     Sorropill loretsutara
     Albari gorthe egitera:
     Orduan zuen kuxian
Bere menaiua hark harat eraman.
     Alhatu zenean phozki
     Hara yauzi, huna yauzi,
Eta bere yustak oro egiñ ondoan,
Etxeko alde Yanot kontentik zen eman.
     Hurbiltzean bada etxera
     Andreierraren sudurra
     Agertzen zaioi leihora:
Oy! zeru yustua! zer ikhusten dut nik?
     Bere arbasoen etxetik
     Kasatu bestiak dio.
     Hola! andereñua atxatxo
     Tokia huts baziniro?
Non ez, mezu daiet egorriko laster,
     Herriko arratoiñ guzier.
     Andere sudur xorrotxak
     Ihardetsi zion, lurrak
     Etzuela bertze yaunik
     Lehen hartzaillea baizik.
     Arrazoiñ ederra, pardi!
     Gerla emaiterako niri!
     Egon-toki bat zoiñtara
     Sar erbaidaiteke bera,
     Baizen lurrean herresta!
     Erresuma balitz ere,
     Mafua, yakiñ nahi nuke,
     Zerran, zoiñ legek dioken
     Bethikotzat eman haren
     Yabetasuna Yoanesi
Pitre edo Gillenen seme edo illobari?
     Eta ez Yani edo niri?
     Yanot lapiñak orduan
     Allegatu zaizkan betan
     Kostuma eta usarioa:
Horra, dio, bide net zuzenezkoa
     Nauena egoitza horren ni
     Bihurtu yaun eta nausi:
     Segidan pasa-razirik
     Haurra-ganat aita ganik:
     Peillok emanik Simuni
     Gero hunek ni Yanoti.
     Lehen arrapatzaillea,
     Legea hobea dea?
Bada orai mokoka hemen hari gabe
     Bedi gure artean yuie,
     Diotza, Raminagrobe.
     Gathu famatu bat hau zen,
Ermitaua iduri zoiña bizi baitzen,
     Gathu santanituxa bat
     Idukia oroz saindutzat:
     Belusapean sarthua
     Gizen, yori, maltsatua,
Kausa orotan espert hagitz aditua.
Yanek onhesten du yuietzat kuxean.
     Biak billdu direnean
Maiestate orratu haren aitzinean;
     Gripaminok baderroie:
     Zathozte, haurrak, zathozte,
Othoi, hurbillago yar zakizkidate
     Urthek arras gorthu naute.
     Eta biak badozko
Ezdutelakoan deusik beldurtzeko.
Ikhusi orduko menean partidak,
     Minotz apostolu onak,
Etxaturik patak ezker-eskuiñ betan,
     Net akort zituen eman:
Bata eta bertzea klikaturik bertan.

Halatsu zaiote, gerthatzen askotan
     Printzexka batzuer ere,
     Zoiñek bere disputetan
Erregeak hartzen, baidituzte yuie.
Ez nahiz elkharri, barkhatu gutia,
     Galtzen baitute guzia.

__________

BELEA, ARRANOA IMITATU NAHIA

     Yupiterren hegaztina,
     Hedoietako erregiña,
Behiñ bele batek bada ikhusi zuen
Zikiro bizi bat goiera eramaten.
Herbalago erraiñez, gormant hura bezain,
Hark bezala nahi ukhan zuen egiñ.
Bada arthalde baten badabilla inguru:
Ehun burutarik begiz hautatzen du
     Ederrena, gizenena,
Sakrifiziotan ofrei zaitekena,
Aho saiñduentzat berexia zena.
Bele fanfarrunak xitatzen bezala
     Bi begiez zadukala:
Etzakiat, zerran, lehen hik nor othe
     Izatu duken unhide.
     Baiñan orai nere ustean
Hire gorphutza duk ardura ederrean:
Ase-on baten gaia neretzat menean.
Hori zerralarik, abre maltsoari
Hirritsan gaiñera laster zaio yautsi.
     Zikiroki kreatura
     Aurkitu zuen hark zela
     Aphurbat pisuxeago
     Denborako gasna baiño.
     Haren illea oraiño
     Baitzen lodi izan ahala;
     Eta nahasia hala
Ema hordi baten bilhoa bezala:
Izan ziren hartan haiñ engaiatuak
     Belearen atzaparrak,
Non xori tristeak ez baitzuen handik
     Eskapatzeko lanyerik.
Badathor artzaiña: harturik, kaiolan
     Zerratzen du segurean:
     Ea ematen daie laster
     Dostagaillu bere haurrer.
Hasi baiño lehen lan egiñ beharra,
Izar beza beraz, nork bere indarra:
     Ez erran: bertzek egiña
     Ezta neretzat eziña.
     Listorra iragan tokian
     Badago ulitxa askotan
     Eziñ iraganez bertan.

__________

ORA-EMEA ETA BERE LAGUNA

Egiteko umeak ya muga ethorria,
Eta ez yakin non utz karga haiñ yoria:
Ora batek bada haiñ ontsa egin zuen,
Non erakharri hark laguna baitzuen
     Prestatzera bere etxola,
Zoiñtan baitzen gerosarthu berehala.
     Zenbait denbora gan eta,
     Prestatzaillea itzultzen da.
     Ora-amak galdetzen dio
Hamabortz bat egun demotzan aboro.
     Umeak ez zabillzkoken,
     Zerran, hagitz nekhez baizen.
     Beraz ardietsi zuen,
Birden tremio hau iragan deneko,
Berriz galdetzera hura badathorko,
     Bere etxea, bere gela,
     Ohea, ziren bezala.
Oraikoan amak hortzak agerturik
     Baderro fier barnetik:
Nere troparekiñ illkitzera nago,
Baldinzu bazaen gai ni kasatzeko.
Haurrak ya zituen egiñak gothorsko.

     Tzarrer emanikakoa
     Bethi da urrikitzekoa,
Non ez dadukazun xedean Yainkoa.
Billtzeko hetarik, zaiena prestatu,
Maiz ukhalditara, behar da pasatu:
Behar da eman hauzi, behar egin gudu.
Utz-atzu etxean, esku bat hartzerat
Laster dute berek, hartuko bertze bat.

__________

OTSOA ETA ARTZAIÑAK

Otso karateraz hagitz ezti batek,
(Halakorik baldin badu mundu hunek)
Zuela egun batez gogoan ibiltzen
     Zoin kruel hura agertzen zen,
Beharrak bakharrik zarabillkan arren;
     Sarthu zen barna ezarian
     Meditazione huntan.
Aborritua naiz, diotza, eta nortaz?
     Oroz eta batbederaz.
     Otsoa etsai publiko da:
     Billtzen dire nere kontra
Zakur, ihiztari, herritar guziak:
     Yupiterrek beharriak
     Gorthuak ditu gaiñ hartan,
     Hauien haroaz betbetan.
Angeletarretik bide hortaz ere,
Gure anaiak oro suntsituak dire.
     Gure buruak ziren han
     Ezarriak preziotan.
Baserritan ezta noblexea sinplerik
Husu gure kontra bandoa ez demanik:
     Haur bat bada oyhuz hasten
Amak otsoaz du fite mehatxatzen.
     Eta hauk oro zergatik?
     Zikiro usten zenbaiten,
     Asto zaragartsu baten,
     Edo ora eihar baten gatik,
Zoiñen gostuz iñoiz, derradan egia,
Baiduket pasatu nere fantesia.
Eh bien! dugun ez yan aitziña hemendik
     Bizia duken gauzarik.
Gaiten haz belharrez, eta gaiten alha
     Zikiro kasta bezala;
Edo lehenago, gaiten gosez fiña;
     Gauza dea haiñ samiña?
     Eta oraiño hobe dea
Guzien higuintza bere-ganatzea
     Hitz horiek erratean,
     Ikhusten ditu hara-han
     Artzaiñ batzu bildots baten
     Gerrenean birakatzen,
     Gero hartarik asetzen.
     Oh! dio hark horren bistan,
     Senti dut nik eskripula,
     Arraza horren odola
     Isurtzen dudalakoan.
     Horra hoien goardariak
Hoitarik non diren asetzen guziak
     Berak eta bere n orak.
     Eta otsoak, nk gaizoki
     Beharko tut guphidetsi!
     Ez alafede hargatik,
     Nitaz holako hirririk.
     Mattiñ arkume yoria,
     Iduriz guri-guria
     Despedituko dut fite,
     Gerrenean izan gabe:
     Ez bakharrik hura, baiña
     Errapea demon ama,
     Baita are aita dukena.
     Otsoak arrazoin zuen.
     Gu beraz gare ikhusiren
     Hartzen yateko zer nahi
     Abere, azinda edo xori;
     Eta hek nahiko tugu
     Alegiñaz obligatu
     Yanari sinple hetara
     Urrezko mendekotara!
     Eta egon beharko dire
     Kroka eta tupiña gabe!

Artzaiñak, artzaiñak, hor ikhus-azue;
Otsoak bada eztu, nihoiz ere obenik
     Gaiña ez duenean baizik.
     Ala nahi zindukete
     Bizi lediñ bethiere
     Ermitaiño baten pare?

__________

TRESOR GORDETZAILLEA 
ETA BERE KONFIDENTA

Sos xikitatzaiolle tratulari batek
Billdu zuen diru haiñ bertze, non harrek
     Ya non gorde ez baitzakien:
     Abarizia nola den
Inorantziaren aizpa eta laguna;
     Hark zuen gure gizona
     Griña handian ezartzen,
Bere sosak nori fida ziotzaken:
Nonbait seguratu nahi baitzituen.
     Eta arrazoiña hau zuen:
     Gauza da hagitz tentosa;
Baldiñ nere etxean hek iduk banetza,
Nere ontasunaren laster ebatstaille
     Nihaur billhaka ninteke.
Zerorren ohoiñ! zer! beretik hartzea
     Izan daiteke ebatstea?
Adiskide, zaitak net urrikalgarri
     Enganio handi hori
Nahi deraiat nik orai irakatsi,
Eztuela urreak nihoiz baliorik
Batetik bertzera dabillala baizik:
Bertzenakz, ez on bat, baiña gaitz bat dela.
Ala nahiago duk gardatu hura,
     Urthe eta egun hetarako
     Zoiñetan deusetarako
     Ez baitzaik baliatuko?
Billtzerako hartu behar den nekheak,
     Eta goardatzeko griñak,
     Khentzen zaiek urreari,
Haiñ baitezpadako didurienari,
     Bere prezio guzia.
Bere buruari lan horren antsia
     Lanyer gabe khentzerako,
Erreki zituzken hark ediren asko
     Yende segur hortarako:
Nahiago izan zen lurrari fidatu;
Eta hortarako konfident bat hartu:
     Hunek bozki laguntzen du.
     Enterratzera badoaz
     Tresora lurpean beraz.
Iragan denean aphur bat denbora,
     Giza badioa hara
     Bere urrea ikhustera:
Baina eztu kausitzen ohatzea baizik.
Bere konfidanta legez suspixturik,
     Erratera badoako:
     Prest zaude, manex, biharko;
     Bertze zenbait sos oraiño,
     Baditut han ezartzeko.
     Konfidanta berehala
     Badoa toki hartara
Ebatsi dirua haratz itzultzera:
     Zeukala ordutik gogoa,
     Lehengoa eta oraikoa
     Goratzeko meta osoa.
     Baiña oraikoan hargatik
Bertzea izatu baitzen abillenik:
Guzia baitzuen eraman etxera,
Deliberatua han idukitzera,
     Eta hartaz gozatzera.
     Ez aboro metatzerik,
     Gutiago enterratzerik
     Egon zen larroin gaizoa
     Ez edirenik magoa,
     Net illundua bekhoa.

     Eta erakutsten daukula
     Gauza bat haiñ gaitza eztela,
     Batzutan trunpatzaillea
     Bere saretan hartzea.

__________

GATHUA ETA ARRATOIÑA

Piñu zahar baten trunko hutsaldua
Zen laur animale motez hantatua:
     Zoiñek berdiñ turnatua
     Baitzuten izpiritua.
Untz olio-zale zen goiko estaiean,
Gathu gasna-zale zen goiko estaiean,
Gathu gasna-zale beherbeherean;
Andreier gerri-lux gathuaz gorago,
Hortz-xorrotx arratoiñ, untzaz beherago
Arrats batez oro billduak zaudela.
     Giza bat gan zen, arbola
     Sareaz inguratzera.
     Gathua illki zen ixillik
     Yaki xerka goiz-goizetik.
     Nola ez baitzen arras argi
     Sarea ez zuen ikhusi.
     Tristea sartzen da hartan
     Hilltzeko lanyer handitan
     Hasten da laster oyhuka:
Arratoiña fite badathor lasterka.
     Bat dago desolatua,
     Bertzea aldiz net boztua
Ikhustearekiñ sarean zatzana
     Bere etsaik handiena
     Gathuak humill baderro:
     Ene maithea, on nahizko
Badiat hi-ganik yadan froga franko.
          Athorkit bada arren,
          Lagun nazak yalten
     Sare hunen kartzelatik,
Zoiñtan ez-yakiñak sar-arazi bainaik.
Titxaz eta legez oraidiño haut nik
     Hire kidetan bakharrik
     Amultsuki menaiatu;
Begi-ñiniaren pare ere maithatu.
     Hortaz dolurik eztiat,
Zeruari ere eskerrak ziotzat.
     Egitera nindoaken
Gathu debot orok nola usatzen duten,
     Nere goizeko othoitza ni:
     Sare hunek eztik nahi.
Hemen nagok preso eziñ itzuria;
Hire eskuetan duk bada ene bizia.
Athor, korapillo hauk, othoi, urraz-kik.
Eta emanen dautak hortako saririk?
     Erraten dio arratoiñak.
     Bai, segur derro gathuak.
Patu eternal bat oraitik hirekiñ
     Egiñen diat ziñekiñ.
     Nere atzaparra bethiko
     Dadiñtzat hire meneko:
     Eta hortaz segur ago.
Andreierra nere zintzurra behera
     Ganen duk, baita untza bera:
Hire etsaiak dituk biak nola biak.
     Tontoa! derro arratoiak:
     Hi bai nere aldekoa!
     Ez nauk eiki haiñ astoa.
     Badoako gero handik
     Bere etxera doalarik,
     Kausitzen du andreierra
     Xikotik hurbill errara:
     Gorago badioatzu
     Aldiz han untza aurkitzen du.
     Alde orotarik lanyerak:
     Badarama herstuenak.
Matxika-belari bihurtzen da fiña
     Gathu presunera-gana.
Eta hariz-hariz hautsten du saretik
Maill bat: eta laster bertze bat ondotik;
Eta hortz xorrotxez haiñ trabaillatzen da
Non libratzen baitu bada hypokrita.
Giza agertzen zaie orduan yustuki:
Patu egilleak badoaz itzuri.
     Denbora bat gan denean
     Gathuak ustekabean
     Urrundik bere arratoia
Zagola ikhusten du erne eta atzarria.
Oy! anai, athorkit, dio, besoetarat;
Hire mesfidantza laido duk enetzat:
Patuz elkharrekin kideturik ere
     Etsai nadukak halere!
Pentsatzen duka nik ahantzi dudala,
Yainkoaz gerostik hiri zor haudala
     Izaitea orai bizirik?
Arratoiñak aldiz: eta uste ahal duk hik
Dudala nik arras gogotik galdua
Nolako den hire tenperamendua3
     Badaitekeia paturik
Gathu bat eskerti bihur dezakenik?

     Eta errateko fiñean,
     Nihork othe du kondatzen
     Eziñ bertzez egiña den
     Akordu baten gaiñean?

__________

GATHUA ETA ARRATOIÑ ZAHARRA

     Gathu famatu bat bazen
     Rodilardo zen deithatzen,
     Gathuen Bonaparte zen.
     Arratoiñ burreu handia,
     Gaitza zen hark desmasia
     Heien artean egiña.
     Munduaren azken-fiña,
     Zadukaten ethorria.
     Taula pisu altxatuak
Doiean xotx batek airean dauzkanak,
     Pozoindatu yanariak,
     Bertze arte gisa guziak,
     Etziren dosteta baizik
     Harekiñ konparaturik.
Ikhusirik beraz saguak zaudela
Bere xiloetan presuner bezala
Agertzerat xoil bat etzela atrebitzen
Ihizira zela alferreta illkitzen:
     Nola baitzen maltzurrena,
     Egiten du hillarena.
     Goiko soliba batetik
Buruaz behieti dilinda yarririk:
Aziñda frikunak kordel buztan bati
     Oiñ bat zion iratxiki.
     Arratoiñen populuak
     Pentsatzen du han gathuak
Aurkitu duela bere kaztigoa,
Egiñ duelakotz ohi ebatskoa
     Gasnatik edo errekitik:
     Norbaiti xarrapo egiñik,
Edo bidegabe zenbait kausaturik,
Han dela fiñean gaitztagiñ handia
     Ontsa urkhaturik utzia.
     Orok, diot, dute berdiñ
     Uste hirriz leher egiñ
     Haren enterramenduan
     Aspaldi desiratuan.
Sudurra xilotik erakutsten dute:
     Gero aphur bat burua ere,
     Gero barnat sartzen dire,
     Gero illkirik oraiño ere,
     Urhats zenbait bademate:
Baina hemen besta xanyatzen zaiote.
     Urkhatua zaie phitzten,
     Laur atzen gaiñera yautsten,
Eta nagienak ditu arrapatzen.
     Badkigu holako asko
     Yaten hari dela, dio;
     Bego gerlari zaharra:
     Zuen xilo hutsetara,
     Ganen zarete alferretan,
     Han salbo zaitelakoan:
     Huntaz net segur zaudete
     Oro eskurako zarete
Egia erran zuen: badu antzea asko
Gure yaun Mitisek, bigarren aldiko,
     Hek yoka eta trunpatzeko.
     Ihausirik iriñean,
     Zuritzen du soiña hartan;
     Eta arras desgisatua,
     Zena biriblkatua,
     Maira zabaldu batean
     Emaiten da erdi-erdian.
     Oste urhats xehetakoa
     Badathor den buruxoroa,
     Bere maluraren billha.
     Arratoiñ bat da xoil-xoila
     Ez doana ingurutura
     Sudurraz trabaillatzera:
     Parratxiku zahar bat zen;
Asko itzuliren hark berri bazakien:
Are batailletan buztana utzi zuen.
Iriñez estali bula zuri horrek,
     Derro urrundik oyhuz harrek
     Gathuen yeneralari:
Deus onik ez zautak erran nahi niri.
     Beldur nauk hor ere oraiño
     Badela zenbait arteiño.
     Alfer duk izaitea iriñ:
     Zaku bahinte ere egiñ
     Ez nitzaikek hurbill berdiñ.
     Hark ederki erran zuen;
Haren prudentzia dut net aprobatzen:
     Zuhurtzia falta etzuen.

Eta bazakien segurantza dela
     Mesfidantzaren alaba.

__________

LEHOISA ETA HARTZA

     Lehoiñaren damak lehen
     Bere umea galdu zuen;
Ihiztari batek eraman zioen.
Ama malurusak orho haiñ handia
Egiten zuen, non oyhan zen guzia
     Bai zeukan iharrosia.
     Gauak, ez hunen goibelak,
     Ez hunen ixiltasunak,
     Ez bertze dituen xarmek
     Etzezaketen guziek
          Bara araz garabik
          Azantza egitetik,
     Oyhanetako erregiña:
     Haiñ zuen dolu samiña.
     Etzen animaliarik
     Begirik hets zezakenik.
     Hartzak finean baderro:
     Komai, hitz bat, ez aboro:
     Ume maite hek guziek,
Zure hortzetarik iragan direnek,
     Bazutena aita eta amarik?
     Bazuten, ezta dudarik.
     Bada hori horla bada,
Eta heriotze hek guzietarik
     Xoil bakhar bat ere ezpada
     Burua hautsi daukunik,
Hanbat ama egotu badirade ixilik;
Ixilik zu ere zergatik etzaude?
—Nagon ixilik ni! helas! ez nagoki:
     Naizen burhaso tristea!
     Galdu dut nere semea!
     Zahartze titxakabena
     Da iragan behar dudana!
—Errazu, eta zerk hortara zaitzake?
     —Zoriak segurez ere;
     Etsai baitut bethiere.
     Orok mende guzietan
Hitz horiek berak dituzte ezpaiñetan.

     Giza-ume miserableak,
     Hau zuer doakizue:
     Pleiñtarik funtsgabeenak
     Bethi badarizkitzue.
     Zuen maluretan ere
     Kontsola eziñ zaitezkete,
Fedea, zentzua, lagun ditutzeu,
Halere gaitzetan kharrik ez duzue:
Hanbat argirekin bethi itsu zaudete,
Hanbat laguntzekin herbal bethiere:
Bertze bizitze bat sinhetsten duzue.
Nola ezpalitz bezain lurkoiak zarete?
Zer balio zuen ez sortzea abere?

__________

ARTZAINA ETA ARTHALDEA

     Zer! bethi faltatuko zait
     Oste ergel huntarik zenbait!
     Eta otsoak bat edo bat
     Eramanen daut triparat!
     Zertako ditut kondatzen?
     Millez gorago baziren,
     Eta guziek halere
     Galtzera utzi dautet Pette:
     Pette xikiro maithena,
     Ongi-axal baten-gatik
     Hirian bazarraitana,
     Munduz-mundu ere phozik,
     Segituko ninduena.
Ay! ay! nere Pette xikiro maithea!
Gillenek hola hill-orazionea,
     Zuenean akabatu,
     Eta Pette gaixoaren
     Orhoitzapen maithearen
     Iraupena seguratu,
Mintzatu zitzaion bere arthaldeari,
Aitziñdari, oste, bildotxei bereri;
Zituela othoitzten gogor egiteaz:
Hori bera askiko zutela egiaz,
     Otsoak oro urruntzeko
     Hauk populu ohorezko
     Baten hitza bademote
     Orok segur eta firme;
     Segurki hek mugituko
     Ez direla gehiago
     Muga-harri batzu baiño:
Ithoko ere dugu, derrate, gormanta,
Pette gaixoaren eramaille ausarta.
Badema fiador nork bere burua;
Gillotek sinhetsi zuen populua!
Eta egiñ zioten besta eskerrezkoa,
     Naski belhar fiñezkoa.
Hargatik arratsa yin zen baiño lehen,
     Otso bat agertu baitzen,
     Arthaldea ihesi gan zen:
Otsoa etze: etzen itzal xoila baizen.

Soldadu txarrei harenga egitea,
Ikhatz ethenduer da haize emaitea.
Lanyeretik urrun fanfarrunen deun,
Bethi da kasuan soldadu txarrena.

__________

APOARMATUA ETA BI AHATEAK

Apoarmatu bat zen koxko ariñekoa;
Eta unhatua bethi zaiñtzeaz xilhoa:
Ikhusteko mundua hartzen du gogoa.
Toki arrotzak bethi dire gustagarri:
Nahi hori hebainek etxea utzi nahi:
Ahate biek, zoiñer komaiak baitzaien
     Erran zer gogo zukeien;
Ihardetsi zioten, hek haren afera
     Egiñen aise zutela.
Ikhusten duzu hor bide zabal hori?
Biek ramanen zaitugu hor gaiñdi,
     Ameriketara airetan:
     Eta denbora berean
Ikhusiko duzu republika franko:
     Erresuma eta yende asko:
     Eta hetako usantzez,
     Ikhusiko ditutzunez,
     Zare zu probetxaturen.
     Kolombok hala egiñ zuen
Etzaiteken hanbat igurikitzeko
Segur aurkitzea hementxe Kolombo.
Apoarmatuak proposizioa
Aurkitu zuen net azetatzekoa.
Tratua egiñ eta, hegaztinek bertan,
     Trabaillatuz herresakan,
Mekanika abill bat laster dute egiñña
Airetan goateko gure pelegriña.
Emaiten diote trebeskara ahoan
     Zaro bat hortzen artean:
     Tinki, derrote, atxik-azu,
     Utz izurtzera behautzu.
Gero bi ahateek elkhar aditurik,
Hartzen dute zaroa buru banetarik,
Eta apoarmatua denean goiera;
Yendeak oro daude harrituak beira,
Gisa hortan yoaiten ikhustearekiñ
Animale nagia bere etxearekin.
Hau zer da! zioten guziek oyhuka:
Zathozte ikhustera, zathozte lasterka,
Apoarmatuen andere erregiña
Dioana airoski hedoietan barna.
     Erregiña bai segurki,
     Hala naiz ere egiazki;
     Zuek burlatzea ezta azki.
     Hark hobeki egin zuken
     Bere bidean gan bazen,
     Deusik ez zuela erraten.
     Ezen hortzak idekirik,
     Zaukan basotia itzuririk,
     Erortzen zaie, begira
     Zaudezener oiñetara:
     Eta du ement berean
     Leher egiten han bertan.

Inprudentzia eta banitate ariña
Hitzketeria eta kuriostasuna,
     Ahaide hurbillak dire:
Haskasi bereko haur dire bedere.
Ixilik egonak nehor eztu galdu,
     Baiña erasteak bai husu.

LIBURU BORTZGARRENAREN AKABANTZA

__________

LIBURU SEIGARRENA

__________

GIZONA ETA SUGE ITSUA

     Gizon batek suge itsu bat
     Ikhusi zuen behinbat.
Haizen gaixtagiña, dio, ni hementxe,
     Noak egitera oraiñtxe,
     Obra bat laudatzekoa,
     Ororen gogarakoa!
Hitz horietara animale tzarrak, 
     (Sugeaz naiz hemen mintzo
Ez gizonaz: aise trunpa laitezke asko).
     Hitz hoetara sugeak
Bee burua uzten du atzamatera;
Gizak hartu eta sartzen zakura,
     Eta zerratzen zakua:
     Areago den kasua,
     Emana da sententzia
     Hill behar dela bestia;
     Duen oben edo ez duen:
     Baiña gauza horri arren
     Zemon aphur bat kolore,
Arenga hau zion hark egiñ halere:
Hail eskergabeen modela haizena!
     Gaitztoen aldera on dena
     Duk beretzat gaizoena.
Hill behar haiz. hire kolera eta hortzek
Daiñurik egiñen nihoiz ez zautatek.
Suge malurusak aldiz bere erdaran
     Ahal bezaiñ molde onean:
     Baderro: baldiñ munduan
     Ingrat laitezkenak oro
     Balituk kondenatzeko,
     Nori laitek barkhatzeko?
     Hihaurk heure buruari
     Demok legez hemen hauzi;
Ni nagok herorren lektionetara:
Itzulz kik begiak herorren gaiñera.
Eskuetan daukak hik nere bizia;
     Trenka zak haren haria.
     Plazera, intresa, nahia,
     Horra hire yustizia.
     Lege hoien arabera,
     Kondena nazak hilltzera.
     Ez bekik hargatik gaitzi,
     Fiñatzean hoiñ tristeki,
     Derraiadan nik frankoki,
     Eskergabeen modela
     Segurez sugea eztela;
     Aitzitik gizona dela.
Aditzean hori, giza da trikatzen,
Urhats bat ere du gibelat egiten.
     Baiña azkenean baderro:
Illhaunak dakhartzak arrazoiñak oro:
Dezida ahal nirok: badiat nik dretxo,
     Baiña emagun norbait yuie:
     Bai, dio bertzeak ere.
Behi bat han zagon: deitzen dute bertan,
     Eta badathor kuxean.
     Hedatzen zaio kasua;
     Gaitza etzen hunen trenpua.
Balio zuena, dio, horren gatik
     Deithzea ni hara-handik?
     Sugeak du arrazoiña:
     Disimula da eziña.
     Ya urthe asko baduela,
     Guti gizentzen naizela,
     Hari naiz hunen neurritzen:
     Egunik ezta iragaiten
Non ez diodan nik on zenbait egiten.
     Guzak horrentzat dire,
     Nere esnea, haurrak ere;
     Merkatutik horrek bethi,
Eskuak dakhartza betheak ederki.
Osasuna bera nik diot bihurtu
Urthek zutenean tristea herbaldu:
     Eta ene pèna guzien,
     Xede bakharra da, horren
     Plazera prokuratzea
     Edo beharra estaltzea.
     Baiñan orai zahartua
     Naduka abandonatu
     Zokoluan, belhar gabe:
     Uzten baniñdu bedee
     Nihaur alhara nioan!
     Baiña han naduka estekan.
     Eta izan banu nausitzat,
     Horren plazan nik suge bat,
     Hau nihoiz haiñ eskergabe
     Zakikedana ager othe?
Adiu: nik erran dut nere iduria
Gizak miretsirik hagitz sententzia,
Sugeari derro: behar da sinhetsi
     Elhe-zaku handi hori?
     Ez dakike zer darasan;
     Zentzurik eztu kaskoan
     Dezagun sinhets hobeki
     Hor dathorren idi hori.
     Sugeak derra: biz hala:
     Egiten da erran bezala.
Idia badathor urhats bakhanetan:
Gauza duenean ibilli kopetan
     Laster baderra: guretzat
     Urthek dirauten bezanbat,
     Bethi urthe oroz orobat,
Nekhe handienak badaramatzala:
Erlaxarik gabe kurritzen duela
Pena dorpheenen saillik luzeena,
Bururat orduko berriz hasten dena;
Zoiñen bidez gure hildo aberatstuek,
     Bertzela huts lagozkenek,
     Gizoner baitaie emaiten,
     Kario aldiz hoier saltzen;
     Nekhe hoiek ororentzat
     Hoiek diren guzientzat
     Ez dela saritzat deusik
Ukhaldi, sistako nasaienak baizik:
     Aldiz eskerrik batere.
     Hargatik gero, halere
     Aski hoientzat ohore
Zaikula, gizendu ondoan aphur bat,
Merkatuz-merkatu goatea mustrarat;
     Gero karnizeriara,
Finean handien estomaketara.
     Horla idia mintzatu zen.
     Gizak hemen erran zuen:
     Dugun erasle unhagarri,
     Frasa eder egille hori,
Ixil-araz nozpait: ezen intsolenki,
     Hartu ginduena yuie
     Itzultzen da akusatzaille.
     Hori ere ez dut onhetsten.
Yuietzat zuhaitza dute beraz hartzen.
     Baiña areago izatu zen
     Hunek prestik bethiere,
     Beroaren, uriaren,
     Eta haize furiosen
     Kontra bazeman gerize.
     Hunek, alhor, baratzeak
Guretzat bakharrik daduzka edertuak;
     Kargatzen da fruituz ere.
     Hoien pagutzat halere,
     Peisant batek du pikatzen
     Edo erhotik atheratzen.
     Horra zer duen hark sari.
     Nahiz urthe orotan bethi,
     Bademaizkun yeneroski
     Loreak uda hastean,
     Fruituak negu-sartzean;
     Egun berotan itzala,
     Hotzetan behar bezala
     Su-phazterreko plazera.
     Zergatik ez ixadarra
     Hartu gaberik haizkoa?
Berenaz oraiño zen bizitzekoa.
     Gaitzitua gizonttoa
     Erran zitzaikon egiez
     Eziñ ukha zetzakenez;
     Nahi izan zuen hauzia,
     Baitezpada irabazia.
     Ongi naiz, dio, sinplea,
     Nik horiek entzutea!
Harturik zakua barnekoarekiñ
     Emaiten zaitzu harekiñ
     Ukhaldika paretari;
     Eta horla hill-arazi
     Sugea zuen kruelki.
     Handiak holako dire;
     Egia gaitzitzen zaie.
     Buruan hartua dute,
Guziak heientzat, yaiotzen direla
     Gizak, bestiak bezala:
     Baita are sugeak ere.
Baldiñ badu nihork atheratzen hitzik,
Asto bat da: aise dut, aithortzen hori nik:
     Baiña zer egiñ ordutik?
Eras urrunskotik, edo egon ixilik.

__________

ALHARGUN GAZTEA

Ezta alharguntzarik nihoiz auhen gabe;
Egiten da abarrots behiñ bethiere:
     Baiña hixten da halere.
     Denboraren hegaletan
     Xangriña badoa airetan:
Denborak badakhartz plazerak berritan.
Orai urthe bethe alhargundu zena
     Eta atzotik hala dena,
     Hagitz dire diferentak;
Ez laite erran haiña bat direla biak
Hunek tu egortzen yendeak ihesi
Harrek bere xarmez deithzentu arraiki:
     Badu hunek auhen asko
     Alegia edo ziñezko:
     Bethi musika bera da,
     Bethi bera da hitzketa;
     Ezin daiteke kontsola,
     Bedere erraten da hala.
     Baiñan ezta holakorik,
     Ondoko fable huntarik,
     Are esperientziatik,
     Ikhusiko den bezala.
     Dama eder baten senharra 
     Bazoan bertze mundura.
Aldean zagokon sahets penatuak
     Oyhuz zerron: Igurk-ak.
Ni ere hirekin betan banioak;
Eta nere arima, hirea bezala,
Zagok ziñez bere ohatzea uztera.
     Senharra bakharrik gan zen.
     Damak aita bat bazuen
     Net prudenta eta zuhurra.
     Utzi zuen pasatzera
     Dolu miñezko ibai hura.
Alaba azkenean nahiz konsolatu,
     Baderro: Auhenak uz-kitzu;
     Negar aski egiñ duzu.
Zer duke probetxu difuntu gaixoak,
Ithorik ere zuk horla zure xarmak?
Badirenaz gero oraiño biziak,
     Ahanztera uz-kitzu hillak.
Eztut erran nahi orai berehala,
Zorte hobe batek eztei berritara
Xanya dezan zure dolua betbetan:
Baiña ephe yustu bat denean iragan,
Proposa dakizun ez bekizu gaitzi,
     Zure ona-gatik segurki,
Espos bat izandun, gazte, gisakoa,
     Gan dena ez bezalakoa.
     Ah! diotza hark samiñki:
Ya komentu bat zait espostzat komeni.
Utzten du bruma hau aitak pasatzerat.
     Hola iragaiten da ill bat.
     Bertzea aldiz da pasatzen
     Egun oroz zerbait khentzen,
Soiñari, linyari, baita kofiari:
Aphaiñdura laster doluak diduri.
     Dostetak eta hirriak,
     Dantzak eta erhokeriak,
Egundaiño bezaiñ billhatuak dire:
     Goiz-arrats maiñatzen gare
     Yubantziako uretan.
     Aita onak ere eztu yadan
Difuntu haiñ maithe zenaren beldurrik:
     Baiña ez baitzerron hark deusik
     Aboro gure ederrari;
     Baderro berak aitari:
     Eta non duzu gizona
     Gazte, eder eta izan duna
     Agindu ziñautazuna?

__________

OTSOA ETA AXERIA

Nolaz ezta nihor kontent mundu huntan
Ez nihor satifo duen estatuan?
Batek soldadu gan guziz nahi liro:
Aldiz soldadua haren yelos dago.
     Axeri bat lehen, omen,
     Otso egiñ nahi izan zen.
     Ha! eta nork ahal erran
     Eztela izatu sekulan
     Han edo hemen otsorik
     Desiratu dukeienik
     Zikiro ofizioa?
Baiña dezagun has gure istorioa.
Axeriak zion erran otsoari:
Maithe, yakitzat ya eztiat aspaldi,
Oillar zahar edo oillasko txar baizik:
     Yaki hunek unhatu naik.
     Bizi hatzait hobeki hi
Gutiago lanyer dukala segurki:
     Hurbiltzen nauk etxetarik;
     Bahagoke hi urrundik.
Erakuts dezadak beraz, o kide, arren,
Hire ofizioa nola den egiten.
Bihur nazak nere kastako lehena
     Zikirorik gizenena
Krokatik dilindan ukhanen duena.
     Ez nauk segurki beharko
     Eman ingraten nonbreko.
Biz, dio otsoak: hill zaitak anaia bat,
     Goazen hura den tokirat
     Haren larrua biltzera:
     Hau harturen duk soiñera
Yoan ziren: orduan otsoak baderro:
     Huna zer den egiteko
Ora arthaldekoak urrun-arazteko.
     Axeriak zuenean
     Eman larrua soiñean;
     Kontuz bere nausiaren
     Lektioak oro xuxen,
     Zituen ahalaz hartzen.
     Hastean lothu zen gaitzki,
     Geroxeago hobeki
     Gero ongi, gero perfetki
     Ikhasi zitueneko,
     Arras ezpada, ongisko
     Hark yakitekoak oro;
     Arthalde bat agertzen da.
Fite otso berria badoako bada:
     Inguru guziak betan
     Tuela ematen ikharan.
     Oste marrakariari
     Hain izipera denari,
     Badirela diduritzo
     Bedere berrogoi otso.
     Zakur, artzaiñ eta ardiak
Hirirat ihesi badoaz guziak.
     Eta ezta bahi gelditzen
     Ardi golatu bat baizen
     Brigantak hartzen du fite.
     Handik hainitz urhats gabe,
Aditzen du kantaz oillar hauzoko bat:
     Berehala haren ganat
     Yauzten da dizipulua,
Aurtikirik kapa, eskolan hartua:
     Ahantzirik zikiroak
     Eta hartu lektioak,
     Bai eta yaun errienta,
Urratsak hatterik, goan zen herresaka.

Zertako desgisa nork bere arpegia?
Zertako har bertze baten iduria?
     Hau ezta enganio baizen;
     Luzaro ezbaitu irauten:
     Lehen urhatsean ezen,
Aitziñean zena, da bethi agertzen.

__________

LANGOSTA ETA BERE ALABA

Zuhurrek askotan, iduri langosta,
     Kurritzen dute gibelka:
Portuari itzultzen ere maiz ezpalda:
Mariñel abillen usaia hori da.
     Hori da oraiño asmua
     Bertze askok pratikatua,
Nahi dutenean etsaia enganatu,
Eta kolpe handi zenbait seguratu,
Pontu batetara etsaia deithzea,
Eta aldiz bertzetik yokoa egitea.
     Egiten da askotan isti
     Saltatzekotzat hobeki.
Baiña lot gakizkon gure fableari.
Langosta amak behiñ zerron alabari:
     Neska, zer dun planta hori?
Zerua! zer! hori dun bada ibiltzea?
Hobekixeago zer! ez habilkea?
Ama, derra alabak, nabill zu bezala;
Eztut ikhusten nik ibilltzen bertzela
     Nehor gure famillatik:
Oro hartan oker dabilltzan pontutik
Nahi duzu bada ni nabillan xuxen?
     Neskak arrazoiña zuen.

Etxeko etsenpluak ahal handia du:
Gazteak segurez hark egiten ditu
Zuhur edo zoro, debox edo prestu.
Aita hordi batek, seme arloteari,
Ama lele btek, alaba ariñari
     Nondik egiñ erreprtxu?
Edo erreportxuak nondik duke efetu?
Seme arloteak baderroke aitari:
Erratea deusik ez doatzu zuri;
Zaitudaneko nik ikhusten hordia,
     Ya gangan dut egarria.
     Alabak aldiz amari:
     Zer! zuk erreportxu niri!
     Ez ahal ziñen zeroni
     Ni bezain ariñ gaztean?
Etzare ere kasik hala zaharrean?
     Nola xitoek amekiñ
     Kabazka duten ikhasten;
     Hala umek burhasoekiñ
     Ikhasten dute bizitzen:
     Xuxen edo oker ibilltzen.

__________

XIMINOA

     Ximino bati Parisen
     Andre bat eman zioten:
     Ximinoa zenaz gero
Bertze asko senharrek bezala egiteko
     Andrea zanpatzen zuen.
Andretxoak hanbt nigar isurtzen du
Non leher egiten azkenekotz baitu.
Semea pleinitzen zaio harrigarri:
Bainan aitak hortaz egiten du hirri:
     Emaztea ezen hil zaio
Ya bertzetara ere gura badoako.
Har ahalak oro tuela yo gogo
Alabaiña dabill ostatuz-ostatu,
     Horditzen ere da husu.

     Ximinoaz bertze askori,
     Hau badoakote ederki:
     Othe da nihon herririk
     Ema yotzaille gaberik?
Erran ez nezake baietz nik segurik.
     Eta nondik dathor hori?
     Zeren gizak kasik bethi
Baidohaz etxera ostatuetarik
Tripa ontsa bethea, aldiz bolttsa hutsik:
Boteillaren zolan zentzua ahantzirik.

__________

AXERIA, OTSOA ETA ZALDIA

Gazte izana-gatik, maltzurrenetarik
Zen axeri batek, mundura gerostik,
     Zuen lehen aldikotzat
     Ikhusten omen zaldi bat.
Oraiño berri zen hauzoko otso bati
Badiotzo: zatho, zatho laster kusi,
Abre bat bada alhan gure phentzeetan
Ederra, larria; oraiño ordu huntan,
Nere bi begiak dauzka xarmatuak
     Ikhusiaren itxurak.
Otsoak baderro hirriz: sendoago
     Othe da hura gu baiño?
Egidak bada, othoi, yaun haren portreta.
Pintorea baniñtz edo estudianta,
Derro axeriak, eman nezazuke,
     Hagitz gogotik halere,
     Aitziñetik atsegiña
     Bistk emanen dautzuna.
Baiña zatho zuhaur; ezen, behar bada
     Hor guretzat zenbait bada
     Ustekabeko katura.
     Badoaz; eta zaldiak
     Ferdean zadukatenak.
Halako bisita segur-gura etzenak,
Ya, ya ateka yauziz nahi du pasatu,
     Eta hetarik urrundu.
     Yauna, derro axeriak,
     Gu, zure zerbitzariak,
Zure izena yakiñ nahiak giñtezke.
Zaldiak, ezbaitzen arras fuiñik gabe,
Baderroie: Yaunak, erakur-azue
Zeuek nere izen, badaidikezue,
Ner zapataiak eskribus eman du
Nere zapatako zolaren inguru.
     Eskusatzen da axeria,
Allegatuz hemen bere iñorantzia:
     Nere aita-amek, zioen,
     Edukatu ez ninduten:
     Pobre ziren: eta etzuten
     Munduan deus ontasunik
     Garabik, zilho bat baizik.
Baiña otsoarenek, buryes aberatsak,
     Eman diozkite letrak.
     Hitz hoietaz gure otsoa
     Balakatua gaizoa,
Hurbilldu zen: baina orduko urguillua,
Gosttu zitzaion laur hortzen kontua:
Uztar bat zioen zaldiak igorri,
Haidor altxaturik bi zangarrak goiti.
Horra gure otsoa etzana lurrean,
     Estaturik txarrenean
     Ehoa, odola darian.
     Anai, derro axeriak,
     Oraiko gerthakariak
     Klarki dauku erakusten
     Persona izpiritutsuen
     Errana, zoiñ egia den:
     Abere horrek derautzu
     Matrailletan eskribatu:

     Zuhurra zaiola bethi
     Mesfida yende arrotzari.

__________

GAU-AIÑHARA ETA BI ANDREIERRAK

     Gau-aiñjara bat betbetan
     Sarthu zen ustekabetan
Andreier zifera baten ohatzean.
     Hau, nola aspaldi baitzuen
     Herra handia saguen
     Kontra bere bihotzean
Yin zen hura iretsi beharrez kuxean.
     Zer! dio, zaren ausarta,
     Zu nere etxean presenta!
Zure arrazak hanbat duen arren egiñ
     Egiñ beharrez niri miñ!
Etzare sagua? mintza zaite klarki:
     Bai, hala zare segurki:
     Non ez, andreier ez naiz ni.
Oh! barkha zadazu, tristeak diotzo,
     Ez naiz estatu hortako
     Ni sagua naizen! mihi
     Tzarren errana da hori:
     Eskerrak guziz-gorari,
     Xori naiz; huna hegalak
     Biba, biba yende ariñak
     Airetan bizi direnak!
     Eman zuen arrazoia,
     Izatu zen onhetsia
     Baitzidurien egia;
     Eta egiñ zuen haiñ ongi,
     Non libro baitzuten utzi.
     Handik biharamunean,
     Gure, xoroa, illhunpean,
     Sartzen zaitzu tipustean,
     Hegaztiñen etsaia zen
     Andereier bertze baten
     Egon-toki trankillean.
Horra berritan non den gure xoria
     Hurbill galtzetik bizia.
     Dama muttur luxe-dunak
     Yan-xahar aurkitzen zenak
     Tirria hoberenean
     Berehala bazeraman
     Hegastina zelakoan.
     Baiña oyhuz da abiatzen;
     Laido zaioela egiten:
     Zer! horlako iduk ni!
     Ez duzu beiratzen ongi:
     Zerk du egiten xoria?
     Lumek: gauza da ageria.
     Sagu naiz: biba arratoinak!
Yupiterrek betza konfundi gathuak.
     Artexki horla lenguaia
     Mudatuz, gure xoriak
     Bi kasutan hill beharrak,
     Salbatu zuen bizia.

Illhunbeko xori haren iduriko
Ikhusten da bertze xarlatana franko:
Xanyaturik mugaz xarpa edo kokarda,
     Kantatzen ahotaraka,
     Zirkonstantzien arauka,
Biba onarka! edo Biba republika!
     Lafontenen arabera
Yende horlakoa da guziz zuhurra:
Aitzitik nere oldez badaiteke abilla,
Baiña ageria da dela ere kanailla.

__________

EPHERRA ETA OILLARRA

Oillar guti ikasi, nahasi batzuen
Bere artean bethi liskarra zutenen
Lagun, ephertto bat emana zen izan
     Aphur bat pensionean.
     Oillar haukien partetik,
     Oste emekoi hunen ganik,
     Ziduritzon epher hari,
     Behar zuela iguriki
     Kariño eta tratu ona,
Eme eta arrotzeri bethi zor zaiena.

Duda gabe egiñen zuzten ohoreak
     Hek menaieriakoak.
     Baiña populu harroa
     Eta neurri gabekoa,
     Maiz furiak zoratua,
Etzen izatu net errespetutsua,
     Gure andere arrotzaentzat;
Etziotzan ezen guphidesten hanbat
     Moko-kolpe kruelenak.
Hastean net zuen penatzen tretuak:
     Baiña ikhusi zuenean
     Oste hura phernesian,
     Batek bertze atakatzen,
     Zauritzen eta odolstatzen,
     Egon zen konsolatua:
     Arauz hauk bizi modua
     Dio, hau dute ohitua.
Ez ditugu nahi yuiatu segurki,
     Urrikaldu bai hobeki:
     Model beraren gaiñean,
     Yupiterrek mundu huntan
     Egiñ ez ditu guziak.
     Badire naturalezak
     Oillaren eta epherrenak.
     Ah! nere oldez duda gabe
     Bizia nik neramake
     Billkuia hobe batean:
     Baiña ene zorigaitzetan,
     Toki huntako nausiak
Bertzelako ditu bere fantesiak.
Harrapatzen gaitu bere sareetan,
Aloyitzen gero oillarrekin betan,
     Motzturik hegalak bertan.
     Ez, ez, gizonez segurki,
     Dugu pleiñitzeko xoilki.

__________

BORDARIA, ORA ETA AXERIA

Otso eta axeri, biak nola biak
     Hagitz dire hauzo txarrak.
     Ez nuke egiñen etxerik
     Hurbill heien egoitzatik,
     Xedea banu segurik
     Hazteko nik han oillorik
     Edo orobat zikirorik.
Bigarrentto hori ordu guzietan
     Zagokioten zelatan
     Borda bateko oilloeri,
     Eta nahiz zen segurki
     Kastan abillenetarik,
     Etzion egiñ oraiñdik
     Oilladiari daiñurik.
     Batetik apetituak,
     Eta bertzetik lanyerak
     Bazemoten maistroari
     Griña eta enbrazo ez guti.
Zer bada, diotza, philderia hori
Deusen beldur gabe trufatzen zait niri!
Banoa, banathor, hartzen dut trabaillu,
     Egiten ditut milla asmu:
     Eta peisant gaizo hori,
     Dagola etxean trankilki
Guzietaz diru da hari egiten;
     Moneda ditu bihurtzen
     Oillasko eta gapoñak:
Baitu ere krokan dilindan dauzkanak.
     Aldiz ni, maistro xefoa,
     Baduket seguratua
     Oillo eihar baten trunkoa,
     Banago gaiñdiz boztua!
     Murde Yupiñek zertako
     Axeri ofizioko
     Egin ninduen bada ni?
     Ez, lepoa falta niri,
Aditzen ezpada laster zerbait berri.
     Bere mendekuak horla
     Kaskoan zarabillzkala;
     Hautatzen du gau illhun bat,
     Zoiñak nasai orotarat
     Baitu ereiñ lo-belharra.
     Aurkitzen zen batbedera
     Yadan loan egoitzia:
     Toki hartako nausia,
          Sehiak, oilloak,
          Gapoiñ, oillaskoak,
     Baita ora bera: fiñean,
     Denak zauden tieso lotan.
     Bainan etxeko nausia
     Izatu zen gaizo askia,
Bere oillotegia uzteko idekia,
Inguru larroina hanbat ibilli zen,
Non zitadelara noizbait sarthu baitzen.
     Despoblatzen du tokia,
Egiten du hagitz masakre handia:
Lurra estalia da dena gorphutz hillez,
     Trenpatua odol ibaiez.
     Haren furiaren trazak
     Agertu zituen albak:
     Ya, ya ikhuskari hortarat
Ekia zihoan lazturik gibelat.
     Axeriak badarama
     Berekiñ har dezakena.
     Badago eziñ eramana
     Lurrean zabal ereina.
Yabeak ezduke bertze erresurtsarik
     Oyhuka egotea baizik
Bere yenden eta zakurraren kontra:
     Usaia bethi horla da.
Ay! haizen bestia zorigaitzezkoa!
     Urera botatzekoa!
     Nolaz eztuk eman seiña,
     Masakre hasiarena?
     —Zeronek nolaz eztuzu
     Hasi gabe gibelatu?
Lana lasterrago zaiteken egiña.
     Zer! zu yabea zarena,
     Eta gauza doatzuna,
     Antsikabe lo bazaude.
Bortha hetsi den-ez yakiñ ere gabe;
     Nahi duzu ni zakurra
     Nerea ez dela afera,
     Lorik gbe nagon erne?
     Zakurra ederki mintzo zen:
Arrazoiñatze hau net ona zaiteken
Nausi baten baithan baldiñ izan bazen.
Baiña baitzen ora sinple baten-ganik,
Eman zen balio etzuela deusik.
     Eta ora arrazoiñatua
Egon zen bereak ederki hartua.

Famillako aita, nor nahi haiteken,
(Eta ohore hortaz ez natzaik yelosten),
     Hire ontasunen gaiñean
Bertzeak atzarri daudezelakoan,
     Trankil lotara goatea,
     Duk enganio tristea.
     Habill oherat azkenik,
Eta hihaurk bortha hesten ikhusirik.
Eta dukenean zenbait afera miñ,
     Bertzez hobe duk ez egiñ.
     Ezen holako kasutan
Otso yaunak ere ez dikek sekulan
     Atzeman mandataririk
     Bera den baiño hoberik.

__________

YUPITER ETA PASAIERA

     Baluke ontasun zeruak
Lanyerean egiñ izatu botuak
     Balire oro konplituak.
     Baiña iragan da lanyera,
     Aise utzten dire ahantztera
     Zeruari eman hitzak:
     Lurrean tzukegun zorrak
     Dire unkitzen gituztenak.
Yupiter hartzdun onak han goietik
     Egortzen eztu huxerrik.
     Oy! haizen buru eria!
     Zer duk bada ihurtzuria?
Eta abisu hoier erradak bada harren,
     Zer izen daiek emaiten?

     Pasaier batek ikharan
     Tenpesta baten erdian,
Ziotzan agiñdu behin ehun idi
     Titanen garhaileari.
     Bakhar baten yabe ere etzen.
     Haiñ aise erran zituzkeien
Hark ehun elefant idi heien plazan.
     Leihorreratu zenena,
Hezur zenbait suan erre izan zituen;
     Zoiñen lanhoa igan baitzen
     Yupiterren sudur-pera.
     Yupiñ yauna, dio, horra
     Nere botua; har zazu;
Idi urriñ hutsa hor badathorkizu:
     Khea zuretzat bakharrik,
     Zor ez dautzut bertze deusik.
     Yupiterrek tretu horri
Egiñ zion bada alegia hirri.
Baiña egun batzuek ziren bai iragan,
Ontsa atzeman zuen hark bere xaiñdean;
     Egorririk ametsetan
Abisu, bazela hulako tokitan
     Gordea tresor handi bat.
Gure botu-koia herresaka harat
     Goan zen nola su hilltzera.
Batzen ditu gerthuz ohoiñak bidean:
Eta nola orduan ez baitzuen boltsan
Luis bakhar baten erresurtsa baizik,
Agiñtzen daizkie ehun otzako urre
     Bat eskas gabe halere;
Bertan hartzekoak diru hulakotik,
Hulako herriren hulako partean
     Ehortzia lurbarnean
     Aspaldi zagoenetik.
     Lekhua zaie ohoiñeri
     Iduritzen suspitxgarri:
Eta hortan gure agiñtzailleari
     Batek baderro: hi hemen
Konpai, duda gabe haiz gutaz trufatzen;
Hil hadi bada, eta hail Satanen ganat
Ehun ontzez hari dohaiñ egiterat.

__________

ULIA ETA XINAURRIA

     Ulia eta xinaurria,
     Net pare elkhar iduria,
     Behiñ bat disputan ziren
Gehiago zoiñek balio othe zuen.
O Yupiter! zerran lehen aiphatuak:
     Amodio propialak
     Badaitekeia itsu detzan
     Manera haiñ terriblean
     Guzien adimenduak?
     Bestietan xirtxillena
Lurrean herrestan nekhez dabillana
Atrebi dadintzat erratera niri,
Airearen ume brillant, ariñari,
     Berdiñtzen zaitala niri!
     Palaziotan banabilk,
     Mahaiñean yartzen natzaik,
Iñoiz zaikenean idi bat ofreitzen,
Dastatzen hartarik diat hitaz lehen.
Aldiz hunako hau, xirtxill, miserable,
Noiz-nahi biziko duk laur egun bethe,
Etxera herrestan eraman nonbaitik
     Duen izpi batetarik.
     Baiña, mamiñuna, errazu,
     Nihoiz kanpatzen zare zu,
     Printze edo enperadore
     Edo are zenbait andre
     Ederren buru-gaiñean?
Ni banaiz: eta are nahi dudanean,
     Nerorrek nahi tokian,
Pot ere bademot gorphutz eder bati:
     Baieta oraiño noiz nahi
     Andreen bilho-bukletan
     Banabilla ni dostetan.
     Orai, zathorzkit laiñoa,
Zure soillaruez haustera kaskoa!
     Erran ditutzu guziak?
     Derro aldiz menaierak.
     Bazabilltza gaztelutan!
     Baiña aztio zaituzte han.
     Eta orok baiño lehen
     Baliñbaduzu dastatzen
     Yainkoer ofreitutarik,
     Uste duzu deus hoberik
     Badathorrela hortarik?
Lekhu guzietan bazare zu sartzen,
Yendetzarrek ere berdiñ dute egiten.
Errege eta astoen berdiñ buruetan,
     Zare plantatzen askotan;
     Akort naiz zurekiñ hortan:
     Baiña badakit hau ere,
Ausartzia hori net fite halere,
Herio-kolpeaz punitua dela.
     Aboro banta ez zaitela
Hoik oro zuretzat balire bezala
     Haiñbertze merezimendu.
Guzien buruan, orok badakigu,
Deneko ekea gan erregiñatzera
     Munduaren bertze aldera;
     Laster zarela akabatzen:
Gosea eta hotza tristeki pairatuz;
     Nihondik zure flakia
     Eta ororen eskasia
     Eziñ erremediatuz.
Nere nekhe ganez aldiz orduan ni
     Gozaturen naiz trankilki.
Ibilliko ere ez naiz ni segurki,
     Yozak haran, yozak mendi,
     Burutik gan bat iduri,
     Dela haize, dela uri.
     Biziko naiz ni holaxe
     Melankoliarik gabe;
     Lehen hartu nuen griñak
Khenduko derauzkit oraiko guziak.
Fiñean, laburzki zuri errateko,
Zertan aurkitzen den ospe egiazkoa,
     Eta aldiz zertan faltsoa,
     Dauzut horla irakatsiko.
     Adiu: badoat denbora:
     Utz benaza ene lanera:

Nere soillarua eta banka, hemen
Elheketa egonez etzaizkit bethetzen.

__________

EGURGILLEA ETA OYHANA

Egurgille batek, zukeien bakharra,
Galdu zuen behi haizkora giderra,
     Edo hautsi behar bada:
     Guti du gauzak inporta.
     Ordaiña egiñ baiño lehen,
     Ephe aphur bat iragan zen;
     Eta oyhana oso zagoen.
Azkenean gizak humill du othoitzten
     Haritz adar bakhar baten
     Utz dezan arren hartzerat
Egiteko ber harmari gider bat.
     Goanen zela bertzetara
     Bere ogia irabaztera:
     Eta utziko zituela
     Xutik, zaudezen bezala,
Ametz eder eta haritz hek guziak;
     Zoiñen adiña eta xarmak
Baitziren guziez errespetatuak.
Bada oyhan laiñoak hartzerat utzten du:
     Baiña izatu zuen dolu.
Egiñ dioneko bere haizkorari
     Giza txarrak gider berri.
Hasten da ebakitzen on-egilleari,
     Adar tuzken ederrenak:
Husu dire aditzen haren plaiñu miñak.
     Bere emaitza bera zaio
     Billhakatzen suplizio.

     Hola-holako da treiña
     Munduan ikhusten dena.
Ongi egiñaz ezta baliatzen ohi
Baizen laido egiteko on-egilleari:
Hortaz mintzatzeaz unhatua naiz ni.
     Baiña yazar dakioten
     Itzal goxo bat dematen
     Zuhaitz maithe batzueri!
Barbaria hortaz nor ez laite pleiñi?
Helas! debalde naiz oyhuka hariko,
     Guziak unhatzeraiño:
     Eskergabe izigarrika
     Eta moldegaitzkeriak
     Ez dirade gutiago
     Izanen bethi modako.

__________

LEHOIÑA, XIMINOA ETA BI ASTOAK

     Lehoiñak bere erresuman,
Nahiz baitezpada gobernu ona eman,
     Nahi izan zuen zuhurki
     Moral puska bat ikhasi.
Hortarako beraz ordena eman zuen
     Guxian deith-ziozaten
     Gaztelura ximinoa
     Nausi pare gabekoa:
Animaleetan dotor ospatua,
Zelakotz batxiller yadan pasatua.
Yaun errientaren lehen lektioa
     Izatu zen hulakoa:
     Monarka handia, printze
     Guziek nahi baituzte
     Ikhusi bere estatuak
     Zuhurki gobernatuak,
     Bihotzean behar dute
     Garriatu bethiere
     Barnenik sentitzekoa
     On komunaren zeloa.
     Eta egin ezeztatzerat
     Bertze sentimendutto bat,
     Orok dakiten bezala
     Amodio propiala
     Bethitik deithatzen dena:
     Ezen gauza da klarena
     Kasik xoilki dela hura
     Animalia guzien
     Artean ikhusten diren
     Defauten aita eta autora.
Baiña zure ganik sentimendu hori
     Athera dadiñ osoki,
     Ezta xede haiñ ariña,
     Ez egun bateko lana:
     Guti ere ezta segurki
Yabaltzea aphur bat amodio hori.
Zure maiestateak, bide hortaz ezen
     Eztu nihoiz onhetsiren
     Deusik hirrigarri denik,
     Edo zuzen kontrakorik.
     Errege baderro hemen:
     Baten eta bertzearen
     Etsenplu zenbait indatzik.
     Dotorak baderro phozik:
     Bai yauna, mota orotarik,
     Eta hasten naiz guretik.
Estatu bakotxa bere begietan
     Dago estimu handitan:
Bertzeak dauzka aldiz den iñorantenak,
     Funtsik batere ez dutenak:
     Eta bertze asko holako
     Erraten diren aisesko.
     Amodio propialak
     Kontrara, bere kideak
Ahal bezain gora daramatza bethi
Hek goratuz bera baidioa goiti.
     Orai arte erranetarik
     Ausarki yuiatzen dut nik,
     Beher huntan talendua
     Dela grimasa purua;
     Banderiza, edo halako
Nork bere burua balia-razteko
     Dukeien antze artetsua:
Iñorantez bethi yakiñtsuez baiño
     Hobeki pratikatua.
Aitziñ hortan behiñ, arrastoa segi,
Banindarraioten asto bi ederrei,
     Zoiñak, zoiñ gehiagoka
     Hari baitziren xaiñdezka
     Batek bertzea intsentsatzen,
     Nola bethi baita usatzen.
Bata aditu nuen zerrola anaiari:
     Etzaitzuia, yauna, iduri
Gizona, animale haiñ perfet den hori,
Dela inyustu eta gaizo segur ongi?
Gure izen noblea gaizki darabillku,
     Net profanatzen derauku;
     Astoa ezen deithatzen du
     Yende yakintsu eztena
Gaizo eta pobre izpirituz dena:
     Bertze hitzkuntza bat ere
Usatzen du gaizki maizegi halere:
Guk dugun miñtzoa baieta hirria,
Haren oldez dire orho izigarri.
     Istorio ederra, pardi!
Badagokote bai segur gizoneri
Gu baiño hobeak daiten izan nahi!
     Nork ez egiñ hortaz hirri?
Ez, ez, mintzatzea zuri dohakizu:
Heien oradorer egotea mutu:
Hauk dire egiazko marruma egilleak:
Baiña begotz apart holako yendeak.
          Konprenitzen nauzu,
          Baita nik ere zu.
     Aski bedi; bego hortan.
Eta zure kantaz den bezanbatean
Zoiñak haiñ goxoki beharri guziak
     Baitauzka kilikatuak,
Filomena egiaz ezta aprendiz baizik
     Zure aldean ezarririk
     Lambert bera xitzen duzu.
     Bertze astoak bihurtzen du:
Yauna, zu-baithan nik, duen bide egiak,
Admiratzen ditut kalitate berak.
Ez kontent oraiño nere astoak beraz
     Horla elkhar pherekatzeaz,
     Goan ziren hirietara 
     Itzuli bana emaitera:
     Bakotxak uste zuela
     Kolpe ona egiñ zezakela
     Okasione orotan
     Bere anaiak laudatzean
     Hek goratuz, bera goiti
     Zohakelakoan bethi.
Horla direnean ikhusten gaizo bi
Intsentsu ahurka emaiten elkharri
     Yendek ohi dute erraten:
Horra bi asto, hatz elkharri egiten.
Zuhur, heier dena begira trikatzen,
     Hirriz ohi da lehertzen.
Baderrat bada orai naski gehiago
     Erran behar nuken baiño.
Zure maiestateak uste dut hargatik
Nahiko ez dautala horren gatik gaitzik.
     Berak desiratu zuen,
     Ikhastea ahal bazaiten,
Hortako etsenplu zenbait ekharririk,
     Eta guzien gaiñetik,
     Amodio propialak
     Nola zituen yendeak
     Lilluraturik tristeki,
     Egiten haiñ hirigarri.
Inyustuak bere xaindea baduke:
Asti gehiago hunek nahi luke.
Pontu hau tratatu hark othe zuenez
Orai arte nago ni eziñ yakiñez.
     Gure dotora hargatik,
     Nere arabera segurik,
     Etzaiteken aski xoro
     Orduan ez pentsatzeko
     Halako eskolier bati,
     Errege deithatuari,
     Sobra etzela fidatzeko.
     Bazakiken, zen madrea,
     Orok ongi dakitena,
     Printzer egia erratea 
     Eztela gauza errexena.

__________

BI ADISKIDEAK

     Monomotapa deithatzen
     Den irla batean lehen
     Adiskide bi baziren
     Zointarik, batek zuena
     Baitzen orobat biena.
     Hango adiskidek garabik
Ez omen diote hemengoer zorrik.
Gau batez bakotxa zagoela lotan
     Morfeoren besoetan:
Bi maithetarik bat da yauzten ohetik
     Zerbaitek alarmaturik:
Badoa lasterrez bertzea baithara,
Othe den han berri deusik, yakitera:
Sehiak airoski ditu eraikiten:
     Morfeok yauregiaren
     Portalia unkitu zuen.
     Adiskidea lo-hordi,
     Estonitzen da handizki.
     Boltsa kuxean harturik,
     Herresaka harmaturik,
     Badoako bertzeari,
     Eta badiotzo: Anai,
     Ardura ezta zure oldea,
     Lotan denean yendea,
     Zu yaikirik ibiltzea;
     Badakizu zuk hobeki
     Bali arazten segurki
     Lotarako den ephea.
Zure dirua oro zaudeia galdurik,
     Yokoan sobra haririk?
Huna nere boltsa ez izan griñarik.
     Edo duzu xuritzeko
     Zenbait afera ohorezko?
Huna nere ezpata zure zerbitzuko.
     Ez, dio bertzeak phozik:
     Kasu hoiek bietarik,
     Ez bat, ez bertzea eztut nik.
     Esker dautzut nere ahalaz
     Zuk erakutsi lehiaz.
Baiña agertu zaizkit, lo nindagoela,
     Tristesko zindurela.
     Beldurtu naiz egia zen:
Horra herresaka nola ethorri naizen.
     Eta orai gerthatuaren
     Bertze deus hemen kausarik,
     Ezta amets tzar hori baizik.
     Hek bietarik zoiñ zena
     Adiskide hoberena?
     Hobeki maithe zuena?
     Zer zaik, nere leitzalea?
     Eztuk errex yuiatzea.
     Etzaik zela kasu hori
     Proposa-kidiñ segurki?

     Zoiñ den gauza bat gozoa
     Adiskide egiazkoa!
     Hark xerkatzen ditu berak
     Maithatuaren beharrak:
     Doakolarik hortako
     Bihotzaren zolaraiño:
     Eta haren laguntzeko
     Beira eskearen ez dago.
     Ondokoan bereziki
     Dagoko leial konstanki.
Amets bat, ez deus bat, harentzat da askiko
     Maitheaz dioanean,
     Hari betan bihotzean
     Trantzea sar-arazteko.

__________

LEHOIÑA ETA ULIA

          Hail! marmotxa ez deusa!
          Lurraren korotza!
     Zerron lehoiñak haidorki
     Egun batez ulitxari.
Hunek! zioela gerla deklaratzen,
Uste duka, derro, nauela lotsatzen
     Edo batere antsiatzen
     Hire errege-tituloak?
     Hi baiño puxantagoak
     Dituk indarrez idiak:
     Eta hauk bazarabilzkat
     Nik nahi dudan alderat.
     Erran dueneko hori,
Gerlari bera, eta bere trunpetari,
     Guduaren seiña yorik,
     Eta aphur bat urrundurik,
     Abiaduran sarthurik,
     Lehoiñari badoako;
Buru-gibelean ausikiz datxako.
Gure monarka da yartzen berehala
     Erhoa diduriela;
     Arrapoa ezpaiñetarik,
     Inharrak begietarik
     Phernesian darizkola:
Hunen orotara, inguru guzian,
     Oro sarthuak ikharan,
     Gordetzen dire kuxian.
     Eta hots handi hau dena
     Da lana ulitxa batena.
Uli-muki batek haiñ du tormentatzen,
     Ehun tokitan sistatzen,
     Orai bizkar-hezurrean,
     Handik bustan inguruan,
     Gero fite muturrean;
     Azkenean sartzen zaio
     Sudurraren zolaraiño.
Errabia ordutik gaiñdiz badoako:
     Etsai eziñ ikhusia,
     Eramanik biktoria,
     Hirriz badago hazia.
Ikhustearekin abre bentzutua
     Errabiak zoratua,
     Bere hortz eta atzaparrez
     Segur ez hala ohituez,
     Bere azala sakaillatzen,
     Parte orotan odolztatzen:
     Buztana ere badabillka,
     Bi sahetsetan aldizka,
     Airea alferretan yoka:
     Eta bere guduetan,
     Haiñ da hebaiñdu fiñean,
     Non, akitua, ahitua,
Muturraz lurrean baidago ezindua.
Mormotxak utzi du glorios gudua.
Yo zuen bezala gonbataren seiña,
Yotzen du halaber biktoriarena.
     Badoa alde orotara
     Berria publikatzera:
     Eta baturik bidean
     Marmalo bat enboskadan,
     Hunen saren traidorean
     Finatzen da ordu gaitzean.

Bada hemen guri zer zaiku agertzen?
     Bi gauza hautxek bederen:
     Bata, etsai lanyerosenak
     Direla maiz ttipienak.
Bertzea aldiz, lanyer handienetarik
     Uruski dena atheratzen,
     Maiz afera txar batetik
     Eziñ yalgiz dela galtzen.
Ibai iraganik, xirripan ithotzen.

__________

ARRATOIÑEN BILLTZARRA

Rodilard izena zuen gathu bat zen,
Zoiñak arratoiñez egiten baitzuen
     Haiñ bertze masakre,
Non ya ez baitzen nihon ikhusten batere.
     Haiñ zen yadan iñobrea
Harrek sepulturan emanen nonbrea.
     Gelditu ziren bakharrak.
Eziñ atrebituz uztera xiloak,
     Zaudezen tripak zimurrak.
     Oste miserableari
     Murde Rodilardo hori
     Etziduritzon gathua,
     Baiña ifernuko diabrua.
     Bada, egun batez galaia
     Nola baitzen atheraia
     Urrun toki goretara,
     Omen, emazte-ketara,
     Usaiaren arabera;
     Han bere egitekoetan
     Harrek zaraman denboran,
     Ziren arratoin guziek
     Xoko batera billduek.
     Kontsillu iduki zuten,
Orduko hersturan zer egiñ behar zen.
     Hasteko, president yaunak,
     Persona guziz prudentak,
     Haren oldez, erran zuen,
     Sarri baiñon, orai lehen,
     Behar zitzaiola ezarri
     Lepotik Rodilardori
     Krokoila ozen bat dilindan:
     Ezik ordutik, zenean
     Gerlarako atheratzen,
     Noiz eta non pasatzen zen
     Aise zutela yakiñen;
     Eta hola abisatuak,
Lurpera itzuriko zirela guziak:
     Hark etzuela garabik
     Aurkitzen bertze moienik.
     Agertu ziren bada oro
     Presidentaren bozeko:
     Ziduritzon bakotxari
Gauza hoberik deus ez zaitekela aurki.
     Baiña lana zen dorphea
     Hari kroskoila lotzea.
     Batek zerran: ni ez noa,
     Ez naiz segur haiñ astoa.
     Bertzeak: ere ez noa ni,
     Nahi duena gan bedi.
     Hala non, deus egiñ gabe,
     Goan baitziren zoiñ bere alde.

     Ikhusi dut nik kluba asko
     Egiten espantu franko,
     Obratzen aldiz gutisko:
     Ez kluba arratoiñezkoak
     Baiña zitoienezkoak,
     Baita yakintsunezkoak.
     Behar da deliberatu?
     Ezta falta kontseillari,
     Elhe eta haro ausarki.
     Behar da obrara pasatu?
     Ez daiteke nehor aurki,
     Larrua da maithiegi.

__________

ASTO KARDOZ KARGATUA, 
ETA ASTO GATZEZ KARGATUA

Asto-zaiñ bat behiñ zetro bat eskuan,
Ale enperadore romano, zioan
Beharri luze-dun bi abre aitziñean.
     Bat, kardoa zaramala,
Ariñ bazioan kurrier bat bezala,
Bertzea, karga arrolzez iduri zuela
     Ardura othoitztu behar zen
     Lagunari zarrioen:
     (Asto zaiñaren othoitza
     Ezta luzea, ez gaitza)
     Urhatsa haiñ nagi zuen,
     Kargatzat gatza baitzuen.
     Gure pelegriñ harroak
Iraganik mendi, bide, eta haranak,
     Arribatu ziren azkenean horla,
     Ibaso baten hegira,
Asto-zaiñak zoiña, toki hartan bertan,
     Asko bertze helantzetan,
Galtzak altxaturik baitzuen iragan.
     Astoak baratzen dire
Net enbrazatuak urari begira.
Asto-zaiñak dio han kardo-dunari
     Bizkarrera egiten yauzi:
     Bertzea yoiten duela
     Bere aitziñean urera,
          Hau nahi izan baitzen
          Bere buruz yokatu,
          Tulubi batean zen
          Ustekabetan sarthu:
Baiña bihurtu zen laster ur gaiñera,
     Eta zilhotik athera:
Ezen igerika zebillan denboran,
     Gatz guzia bizkarrean
     Urthu zitzaion haiñ ongi,
Non sorbaldetan deus ez baitzuen senti.
     Hunek bezala egiñ hemen
Konpai kardo-dunak nahi izan zuen,
     Eta zikiroa iduri,
     Lehen goanari yarraiki.
     Horra astoa enbrazatua
Lepoaz-gorago urean sartua
Kardoz eta gidaz betan kargatua:
     Hirur gauzak igerika
Uretik edaten zoiñ gehiagoka,
     Kardoa, astoa eta giza.
     Kardoa egin zen hain pisu,
     Eta urez haiñ zen hanpatu,
     Non borriko eziñdua,
     Bere kargaz gainditua,
     Hegira ezin baitzen heldu.
Giza bi besoez zagokon lothua,
Biziaz ordutik arras etsitua:
Baiña laguntzera norbait yiñ zitzaien:
Guti duke inport yakitea nor zen;
     Biz aski dadiñ yakiña.

     Bertzek egiten dutena,
     Bethi eztela egiteko,
Ez bada antzara, edo bedere zikiro,
     Hori nuen errateko.

__________

AXERIA ETA INDI-OILLASKOAK

     Indi-oillasko multzo bat
     Zuhaitz baten adarrerat
Bethi zioazkon hegaldaka itzuri
     Axeri gosetu bati:
     Handik beira zagozkola,
Zitadela segur batetik bezala,
     Hartaz trufatzen zirela.
     Ez zitzaion sobera eder
     Biaia guziak alfer,
Ikhustea bethi, hark bere burua
     Hetaz mistifikatua.
     Zer bada! ziotzan harrek
     Oillasko nini horiek
     Bethi naute yokaturen
     Eta lege komunari
     Nigota horiek xoilki
     Zaizko bethi itzuriren!
     Ez hargatik, diabruen den!
     Errana konplitu zuen.
Illargia orduan baitzen xuri-xuri,
Maistroaren kontra bazuen iduri
Piruak lagundu zituela nahi.
Bainan hura ez baitzen aprendiz lanean
     Toki setiatzekoan,
     Amarru tzar hau ordutik
     Athera zuen zakutik.
     Alegia nahi zuhaitzerat igan,
     Yauzten zaio abiaduran,
Eta dagokio laur atzez yosia;
     Handik lurrera eroria,
     Egiten du hillarena,
     Fite errepitztuarena.
     Arliñek nihoiz eztu
Haiñbertze deustu, ez yusta egiñ izatu:
Orai kokoriko uzkia lurrean,
Uzkiz gora gero zangoak airean,
     Buztana darabilkala
     Abeniko bat bezala:
     Eta bertze ehun dosteta,
Zoiñeri begira zitho malurusek
     Aspaldi logaletuek,
Ez baitzezaketn lokumarik dasta.
Etsaiak idukiz hekien begiak
Toki bat berera bethi iraziak,
     Haiñ zituen unha-razi
     Logalez tontotuak
     Eta lotsaz zoratuak
     Hainbertze llillura-razi:
Bederazka erortzen non baitziren hasi.
     Brigantak eror-ahala
     Bazematzan bazterrera,
     Goratzeko despentsara
     Hobeki lana etzoaken,
Erdiak bederen erori baitziren.

Lanyera gogoan sobera egoitea,
     Ezta hoberen moldea
     Hartarik eskapatzeko;
     Aitzitik hobekiago
     Hartan arras erortzeko.
     Eta laket du fortunak
     Laguntzen animodunak.

__________

GATHUA ETA BI GARRAIOAK

     Gathu bat adiñez berdiñ
     Garraio gazte batekiñ,
Haren hurbillean zuten aloyitu,
Zuenaz gerostik sehaska kitatu:
Kaiola otharretik net hurbill zagoen,
Biek bethitikan laratz bera zuten.
Xoria zitzaion hari kaik bethi
     Tentan gathu maltsoari:
     Hark mokoa yoko hortan,
     Hunek pattak zarabilzkan:
     Baiña halere etzioen,
     Batere miñik egiten;
     Haiñitz zioen barkhatzen.
Are bazukeien eskrupula handi
Ematea punttak bere palotari.
     Xoriak, burxoroago,
     Moko-kolpe zemon asko
Maistroa nola zen persona prudenta
Eskusatzen zion dosteta inprudenta:
Adiskide artean etzaio iñoiz ere 
Kolera itsuari behar eman bide.
Nola biek elkhar haur danik baitzuten
     Den ongiena ezagutzen,
Bezauzkan bakhean ohitza luzeak:
Ziñetara iñoiz ez zoazen dostetak.
     Noiz eta ere egun batez,
     Ondikoz hala beharrez,
Hauzo hurbilleko garraiotarik bat
Yin baitzitzaioten bisita egiterat.
     Eta egiñ ere bai fite
     Pierrot gaixtginaren,
     Eta manun zuhurraren
     Dostetako lagun trebe.
Bi xoriek liskar hor altxatzen dute:
     Manun ere ez dago nutre.
     Arrotz hunen zer freskura!
     Diotza, ethortzea horla
     Pierroten laidatzera!
Hauzoko xoria zaiku beraz yinen,
     Eta gure du yanen!
Ez hargatik hori, gathu guzien den!
     Eta sarthurik guduan,
     Arrotza iretsten du bertan.
     Mafua! derra ihiztariak,
     Sekula ez nuen erranen
     Garraio grosier hoien
Gostua hain ona zuela yakiak!
Pentsamendu hori egitearekin
Bertzea iretsten du plazer handirekiñ.
Zer moral athera fabletto huntarik?
Fableak ez duke xede hori baizik:
     Eta deus eztu balio
     Baldiñ deus ez badarraio.

Bada guri hunek irakatsten dauku
Gormantari zeren eztela fidatu:
Bere zintzurraren esklaboa denak,
Iretsten tuela laster ontasunak,
     Bereak eta bertzenak,
     Bai bere haurrenak ere,
     Baita andrearenak ere,
     Ahal badu niholere;
     Damak ere yaunarenak
     Beite izan den gizenenak,
     Giltza non ez daukan yaunak:
Halere eztu zeren fidatu sobera,
Non ez luken eman giltzapean bera.
     Horla da askotan gerthatzen,
     Urus bizi zaitekena,
     Yaiuo ohe goxoan zena,
     Lastoan baita akabatzen.

__________

GIZONA ETA ZUREZKO IDOLA

     Yentill batek bazadukan
Zurezko yainko bat maitheki etxean:
     Yainko gor diren hetarik
     Beharri-dun direlarik.
     Pagano harrek halere
Hanitz haren baithan bazuen sinhetsten.
     Deusik etzen haren-ganik
     Esperatzen ez zuenik;
     Gostatzen zitzaion ere
     Betze laur bezanbat aise.
     Harentzat botu, ofrendak
     Eta sakrifizoak,
     Idi xingolatuzkoak
     Ziren nihon ez zirenak;
     Nihoiz nihon idolarik
Mahaiñ hain nasayk izatu zuenik:
     Debozino horren-gatik
Yabeari deus ez zathorkiolarik,
     Ez zorion, ez ontasun,
     Tresor, edo ondokotasun;
     Yokoan ere ez fortuna,
     Ez faborerik mendrena.
Gehiago oraino, baldiñ bazen nonbait
Tenpest edo harri formatzen nolazpait,
     Segur hartarik partea,
     Eta boltsa gutitzea,
Zurezko Yainkoak bethi zaramala
     Bere pitantza ber-bera.
Azkenekotz bada, koleran sarthuri
Ez billtzeaz nihoiz haren-ganik deusik,
     Athelaga dautzu hartzen;
Idola zathitan ukhaldika ezartzen:
     Eta urrez bethea aurkitzen.
Hari nintzenean on egiten hiri,
Egiñ derautaka, dio, xaiñdez niri
     Konado batenik xoilki?
Hoa! nere egoitzatik yalgi hadi bertan;
Billha-zkik oraitik omaiak bertzetan:
     Izan behar haiz segurki
Yende torpe, groser, tonto hek iduri
Athera zoiñtarik ez baidaite deusik
     Makillaren bidez baizik.
Zenbat baihindudan nik bethetzenago,
Hanbat naduzkaken eskuak hutsago:
     Xaindatzea tonuz
     Egiñ diat buruz.

__________

AXERIA ETA GIZA-ITXURA

     Handiak hurren guziak
Dire theatreko maskak iduriak.
     Yende aphalak bethiere,
     Sentsuek baidabilzkate,
Hekien kanpoaz hartuak daude aise.
Astoak ez ditu gaizoak yuiatzen,
     Ageri denetik baizen:
     Axeriak aldiz bethi
     Ditu begiztatzen funtski,
Alde orotarik behatuz arthoski.
     Eta ohartzen den pontutik,
Hetan eztela deus itxura ona baizik,
     Hetaz baderra trinkilki
     Lehen behiñ apreposki
     Iragan baten portretak,
     Omen, gerlari batnak,
     Zioena erran-arazi.
Giza-itxura bat zen gerriraiñokoa,
     Metal edo zurezkoa,
     Eta barnean hutskoa,
Naturalak baiño handiagokoa.
Axeriak beraz laudatzen zuela
     Net egillearen obra:
     «Zer buru ederra, dio,
     Fuiñez bethea balago!»
     Eta zenbat yaun handiri
Ez loakoketen konplimendu hori!

__________

ARTZAIÑA ETA ERREGEA

Bi diabruk gure bizia daukate partitua,
Bere thronutikan ere zentzua kasatua:
     Ez ahal da bihotz hagitz guti baizik
     Tributa pagatzen her ez diotenik.
Heien puxantza eta izena galdetzen badauztatzu,
Handi-nahia, lamurra deitzen ohi ditugu.
Lehenaren erresuma urrunago dioa,
Amodioan berean hark baitu nausikoa.
     Hau aise erakuts niro nik;
     Baiña eztut bertze xederik
     Hemen erratea baizik
     Printze batek behiñ nola
     Eraman zuen gorthera
     Artzaiñ bat haran battik.
     Derradan istorioa.
Arbaso zenduen da denborakoa,
     Eta ez gure mendekoa.
     Ikhusirik erregeak
Arthalde eder batez estaliak landak;
     Alhan zaudezen ardiak
     Gorphutzez yori guziak;
     Artzaiñaren arthen bidez
     Zakhorztela urthe guziez
     Yabeari suma ederrak:
Artzaiña erregeri aditze ona-gatik
Guziz agradatu zitzaion ordutik.
Meredi duk, derra, hik bertze artzaikorik:
     Zikiro hoiek utzirik,
     Athor nerekiñ gorthera
     Gizon-artzaiñ izaitera;
Egiten haut yuie soberano bertan.
Horra gure artzaiña balentzak eskutan;
     Nahiz etzuen garabik
     Artzaiñ hark egundaiñotik
     Ikhusi gauza bertzerik,
     Bere arthaldea, kaikoa,
     Bere zakurra eta otsoa
     Eta ermitaiño bat baizik.
     Bazuen kaskoan seso;
     Gaitia badathor gero.
     Funtsean ontsa athera zen.
Ermitaua nola lehen hauzo zuen;
Erratera ethorri hula zitzaioen:
Atzarria othe naiz, ala ametsetan ni?
     Zer! zu gortheko, zu handi!
     Ez fida, othoi, printzeeri:
Lerrakor da bethi heien faborea;
Trunpakor ere bai her eman fedea;
     Areago dena oraiño,
     Gostatzen
     Baita kario:
     Enganio hoier ezen
Ez darraie nihoiz gaitz handirik baizen.
     Eztuzu ikhusten xarma
     Llilluratzen zaituena:
Adiskide gisa ni mintzo natzaitzu;
     Oro beldurtzeko tutzu.
Gizak hirri baizen egiten ez dio.
Ermitauak aldiz aitzina baderro:
     Zure zentzua ikhus azu
Nola dautzun yadan gortheak gutitu.
Diduritzait hemen ikhusten dudala,
     Itsu titxakabe hura,
     Zoiñak bidaiai batean
Baitzuen aurkitu zatzala bidean
     Suge hotzak gogortu bat;
     Hartu zuen azotetzat:
     Berea galdu baitzuen
Gerritik erori nola zitzaioen.
Eskerka zagokon titxaz zeruari:
Bideante batek noiz ota berari
Oyhuz baitzioen erran: o gizona!
     Zer da eskuan dakhartzuna?
     Aurtik-azu arren fite
     Animalia traidore
     Eta gaitz-emaille hori;
     Sinhesten ahal nauzu ni.
     Suge hori, diot, bada!
—Azotza da hau: —Ez, ez sugea da:
     Zer intres duket bada nik
     Erraiteko orai gezurrik
     Nagola haiñ khexaturik?
Tresor hori iduki nahi duzu, ala ez?
     —Baina funtsean, nolaz ez?
     Nere azotea tzartu zen;
     Net on bat dut edireiten!
Etzark zu mintzo yelosiaz baizik.
Eta etzion egiñ batere kasurik:
Halaber bizia laster galdu zuen;
     Atzartu bipera baitzen;
Eta ausiki miñki besotik baitzuen.
     Zutaz daitekenaz aldiz,
     Erratera atrebitzen naiz,
     Bazaitzula arribatuko,
     Are zerbait gaitztoago.
     Ah! heriotzea eztzada
     Zer dakiket niri gertha?
Atsekabe milla zaizkitzu yautsiren
Ermitau profetak bada erran zioen.
     Ethorri zitzaizkon ere:
Ermitaiñoa etzen trunpatu batere.
     Gortheko izurri diren,
Milla amarru gorde han darabilzkaten
Yende tzar batzuek, haiñ ontsa egiten zuten;
     Yuiearen yustizia
     Eta hunen merezia,
     Non printze onegiari,
     Elhe tzarrez uspitxgarri,
     Hek egiñ baitziotzaten.
     Banderiza da formatzen,
Eraikiten laster lekhuko faltsoak,
Harrek bere arrastez zaurthurikakoak.
Horra non, derrate, gure ontasunekiñ
Yuie horrek duen yauregi bat egiñ.
     Erregek nahi izan zuen,
Izantzak ikhusi zoiñ handiak ziren.
     Orotan eztu ikhusten
     Fortuna arteko bat baizen;
     Desertua laudatua,
     Pobrezia prezatua
     Horiek dire nausiak
Ikhusten dituen manifizentziak.
Baderrate orduan: bertze amarru bat du,
     Maltzur horrek pratikatu.
     Horren tresor handia oro,
Diamante eta perla fiñenetan dago:
Hor dauka kutxa bat inobre handia,
     Hetaz mukuru gaiñdia
     Hamar sarraillez hetsia.
     Berak arka ideki zuen:
     Eta net estonituak,
     Eta ahalkez gaiñdituak
     Bere etsai atrebituak
     Ederki utzi zituen.
     Kutxa zenean zabaldu
     Han etzen deusik agertu
     Zarpilleriarik baizen;
     Artzai-kapusailla han zen,
     Gapelu bat ere bazen,
     Yaketa, dibeziera,
     Kaltzoiñak eta zimitza
Bastoia eta, naski xirola han ziren.
     Oy! nere tresor gozoak,
     Bahi zorionezkoak,
     Ez yelosia kruelik,
     Ez traidorekeriarik
Zuen gaiñera iñoiz ez deithu izanak!
     Zathozte, dio, zathozte,
     Nere onak zuek zarete:
     Yauregi brillant hautarik
     Yalgi gaiten oraikotik,
     Hala-nola amets batetik.
     Errege yauna, barkhatu,
Baldiñ baiñ samiñki banaiz ni mintzatu:
     Aitziñetik usnaz yoa
     Naukan nere erorikoa,
     Nintzenean zoratua
     Kolpez haiñ gora altxatua.
     Sobera zait han laketu:
     Baña, yauna, badakizu
     Eztela nehor munduan
Bruma aphurño bat ez duenik buruan.

__________

ARTZAIÑA ETA LEHOINA

     Artzaiñ batek arratsean
     Bere ardiak kondatzean,
     Aurkitu zuen kontua
     Goizaz geroz makurtua,
     Arthaldea gutitua.
Nahi izan zuen egin alegiña
     Atzemateko larroiña.
     Lurpe batera badoa
     Hara sartzeko zilhoa
     Otso-artez du ereiten
Haukien arraza baitzuen suspitxten.
     Nihaur hemen nagoela,
Eta atsegiñ horren gozoa dudala
     Derra, o Yainkoen nausia!
     Baldiñ nere ohoiñ handia
Arte hoietan sar-arazten baduzu;
Hogoi aratxetan nahi dut hautatu
Gizenena, eta hau zuretzat goardatu.
     Hunen hitz horietarat
     Yauzten da bertan kanporat
     Lehoiñ larrita hazkar bat:
Kukuilltzen da artzaiña biri-biribilla
     Eta baderra erdi hilla:
Ala giza iñulak ez baidaki hanbat
     Zer galde adreza zerurat!
     Nahiz atzeman larroiña
Arthalde maithea bakhantzen dautana;
     Eta hura laze hautan
     Harturik ikhustekotan,
Agindu dautzut, o Yainkoen nausia!
     Aratxe bat net yoria;
     Orai bada bertze alderat,
     Nahi baduzu zuk egiñ
     Ni-ganik urrun goan dadiñ,
     Agintzen dautzut idi bat.

__________

LEHOINA ETA IHIZTARIA

Gizonki fanfarrun ihikikoi bati
     Hill baitzitzaion berriki
     Zakur arraza oneko bat,
     Zoiña, ziñez baitzadukan
     Lehoiñ baten sabelean
     Zela gan aloyitzerat:
     Artzaiñ bat ikhusi zuen:
     Erakuts zadazu arren
     Diotzo, nere ohoiñaren
     Etxea nontsu othe den;
     Dukedan orai beretik
     Arrazoiña haren-ganik.
     Artzaiñak baderra bada:
     Mendi horren aldera da:
Illean pagatzen xuxen diodala
     Zikiro baten grabela,
     Kanpaiña guzian libre
     Gogara ni banabilke,
     Eta trankill banagoke
     Horla zaudela hitzketa,
     Lehoiña hor yalgiten da:
Fanfarruna laster gordetzera dago:
     O Yupiter oyhuz dio:
Erakuts zadazu ihes-lekhu zenbait
     Eskapa nadiñ nolazpait.

Kuraia egiazkoa ezta ohi frogatzen,
Erhiez unkitzen den, lanyerean baizen:
Hulako bazabillan, lanyeraren billha,
     Berak ezen zerran hala;
     Zoiña, bertzerik derrala,
Ikhusi dueneko, ziñez dathorrela,
Ihesari baitzaio lotzen berehala.

__________

OTSOA HAUZITAN AXERIAREKIN 
XIMINOAREN AITZINEAN

     Otso batek zerran noizbait
     Ziotela ebatsi zerbait:
     Axeri bat hauzokoa
     Aski biz gaitztokoa,
     Laster zuen akusatu,
     Eta yuietara deithu:
     Ximinoa emanik yuie
     Pletiatu ziren luze:
     Ez abokaten mihiaz
     Baiña bakotxa bereaz
     Nihoiz ximino orhoitean
     Nihongo tribunaletan,
     Etzen agertu garabik
     Kausa nahasiagorik,
     Yuiatzeko gaitzagorik:
     Yuiea bere foteillan
     Zagon izerdi-phatsetan.
Pletiak luzaro zirenean egin
     Elhe eta haro askorekiñ;
     Yaun yuieak baitzakien
     Biak zoiñ gatztoak ziren,
Maitheak, derroie, duela ya aspaldi,
Nik ongi badakit zuen bien berri:
Horren-gatik, biek baduzue hemen
Yustu den amanda berdiñ pagaturen.
Hi ezen, otsoa, haiz errenkuratzen
     Hartu deus ez zaiken arren.
Aldiz, axeria, hik duk eramana
     Hemen galdetzen zaikena.

Yuieari hemen ziduritzon naski,
Yuiaturik ere, kasik nola-nahi,
     Kondenatzean bandit bat,
     Tronpa ez daitekela hanbat.

LIBURU SEIGARREN ETA AZKENAREN AKABANTZA